प्रकाशवर्ष म्हणजे नेमके काय?
"प्रकाशवर्ष" हा शब्द ऐकला की अनेकांना तो वेळेचे मोजमाप वाटतो. प्रत्यक्षात प्रकाशवर्ष म्हणजे अंतराचे मोजमाप आहे. प्रकाशाचा वेग सुमारे २,९९,७९२ किलोमीटर प्रति सेकंद आहे. इतक्या प्रचंड वेगाने प्रवास करणारा प्रकाश एका वर्षात जवळपास ९.४६ ट्रिलियन किलोमीटर अंतर पार करतो. या अंतराला एक प्रकाशवर्ष म्हणतात. त्यामुळे ६.६ कोटी प्रकाशवर्ष म्हणजे प्रकाशाने ६.६ कोटी वर्षे प्रवास करून पार केलेले अंतर. विश्वातील तारे आणि आकाशगंगा इतक्या दूर आहेत की त्यांची अंतरे किलोमीटरमध्ये सांगणे अवघड जाते, म्हणून खगोलशास्त्रात प्रकाशवर्ष हे एकक वापरले जाते. Chicxulub Asteroid
आपण नेहमी भूतकाळच पाहत असतो
आपल्याला एखादी वस्तू दिसते कारण तिच्यावरून परावर्तित झालेला किंवा तिच्याकडून उत्सर्जित झालेला प्रकाश आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतो. प्रकाशाचा वेग जरी विश्वातील सर्वाधिक असला तरी तो अमर्याद नाही. त्यामुळे प्रत्येक गोष्ट पाहताना आपण तिचा थोडासा भूतकाळ पाहत असतो. उदाहरणार्थ, सूर्याचा प्रकाश पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी सुमारे ८ मिनिटे २० सेकंद लागतात. म्हणजे आपण पाहत असलेला सूर्य हा प्रत्यक्षात आठ मिनिटांपूर्वीचा असतो. त्याचप्रमाणे चंद्र आपल्याला सुमारे १.३ सेकंदांपूर्वीचा दिसतो. तारे आणि आकाशगंगा तर हजारो, लाखो आणि अब्जो वर्षांपूर्वीच्या अवस्थेत दिसतात.
६.६ कोटी प्रकाशवर्ष दूरून पृथ्वी कशी दिसेल?
याच तत्त्वाचा विचार केला तर पृथ्वीपासून ६.६ कोटी प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या निरीक्षकापर्यंत आज पृथ्वीवरून निघणारा प्रकाश अजून पोहोचलेलाच नसतो. त्यांच्यापर्यंत पोहोचत असतो तो ६.६ कोटी वर्षांपूर्वी पृथ्वीवरून निघालेला प्रकाश. त्यामुळे त्या निरीक्षकाला आजची पृथ्वी नव्हे, तर उशिरा क्रिटेशियस (Late Cretaceous) काळातील पृथ्वी दिसेल. त्यांच्या दृष्टीने पृथ्वीवर अजूनही मानवाचा जन्म झालेला नसेल. त्यांना दिसतील विशाल जंगले, दलदली, उष्ण हवामान आणि पृथ्वीवर वावरणारे प्रचंड डायनासोर. Light Speed
त्या काळात पृथ्वीवर काय घडत होते?
सुमारे ६६ दशलक्ष वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर डायनासोरांचे साम्राज्य होते. टायरॅनोसॉरस रेक्स, ट्रायसेराटॉप्स, अँकिलोसॉरस, हॅड्रोसॉर यांसारखे अनेक महाकाय प्राणी पृथ्वीवर फिरत होते. आकाशात प्राचीन पक्षी आणि उडणारे सरपटणारे प्राणी होते, तर समुद्रात मोसासॉरससारखे भयंकर सागरी शिकारी राहत होते. त्या काळात लहान आकाराचे सस्तन प्राणीही अस्तित्वात होते; मात्र ते जंगलातील लपलेल्या जीवनापुरते मर्यादित होते. मानव, शेती, संस्कृती किंवा आधुनिक समाज यांचा काहीही मागमूस नव्हता. Light Years
डायनासोरांचा अंत कसा झाला?
याच काळाच्या शेवटी पृथ्वीवर इतिहासातील सर्वात मोठ्या नैसर्गिक आपत्तींपैकी एक घडली. सुमारे १० ते १५ किलोमीटर व्यासाचा एक लघुग्रह आजच्या मेक्सिकोमधील युकातान द्वीपकल्पाजवळ आदळला. या धडकेमुळे निर्माण झालेला चिक्सुलूब विवर (Chicxulub Crater) आजही अस्तित्वात आहे. या धडकेनंतर वातावरणात प्रचंड धूळ आणि वायू पसरले. सूर्यप्रकाश पृथ्वीवर पोहोचू शकला नाही. वनस्पतींची वाढ थांबली, अन्नसाखळी कोसळली आणि पृथ्वीवरील सुमारे ७५ टक्के प्रजाती नष्ट झाल्या. बहुतांश डायनासोर याच घटनेत नामशेष झाले.
शास्त्रज्ञांना हे कसे समजले?
हा निष्कर्ष केवळ अंदाजावर आधारित नाही. जगभरातील शास्त्रज्ञांनी विविध प्रकारचे पुरावे गोळा केले आहेत. मेक्सिकोतील चिक्सुलूब विवर, जगभरातील खडकांच्या थरांमध्ये आढळणारे इरिडियम हे दुर्मिळ मूलद्रव्य, धडकेमुळे तयार झालेले शॉक्ड क्वार्ट्झ आणि जीवाश्मांचा अभ्यास यावरून हा लघुग्रह पृथ्वीवर आदळल्याचे सिद्ध झाले आहे. १९८० मध्ये भौतिकशास्त्रज्ञ लुईस अल्वारेझ आणि त्यांचे सहकारी यांनी मांडलेला लघुग्रह सिद्धांत पुढे अनेक संशोधनांतून अधिक मजबूत झाला. आज हा सिद्धांत वैज्ञानिक समुदायात मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारला जातो.
विश्वात दूर पाहणे म्हणजे काळात मागे जाणे
आपण आकाशात पाहतो त्या अनेक आकाशगंगा लाखो किंवा अब्जो प्रकाशवर्ष दूर आहेत. त्यामुळे त्या आपल्याला त्यांच्या वर्तमान स्वरूपात दिसत नाहीत. उदाहरणार्थ, एखादी आकाशगंगा १० कोटी प्रकाशवर्ष दूर असेल, तर आपण तिला १० कोटी वर्षांपूर्वीच्या अवस्थेत पाहत असतो. त्यामुळे खगोलशास्त्रज्ञ विश्वाचा इतिहास अभ्यासू शकतात. विश्वाच्या निर्मितीनंतरच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांतील आकाशगंगा, ताऱ्यांची निर्मिती आणि उत्क्रांती यांचा अभ्यास याच तत्त्वामुळे शक्य झाला आहे.
हबल आणि जेम्स वेब दुर्बिणींचे महत्त्व
अमेरिकेची हबल स्पेस टेलिस्कोप आणि जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (JWST) या दुर्बिणींचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्या विश्वातील अत्यंत दूरच्या आकाशगंगा पाहू शकतात. जेम्स वेबने अशा काही आकाशगंगांचे निरीक्षण केले आहे, ज्यांचा प्रकाश आपल्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी १३ अब्ज वर्षांहून अधिक काळ लागला. म्हणजे आपण त्या आकाशगंगा विश्वाच्या बाल्यावस्थेतील स्वरूपात पाहत आहोत. म्हणूनच खगोलशास्त्रज्ञ म्हणतात की प्रत्येक शक्तिशाली दुर्बीण ही प्रत्यक्षात "टाइम मशीन" सारखी काम करते. ती आपल्याला भूतकाळात डोकावण्याची संधी देते.
मानवाला पृथ्वीचा भूतकाळ पाहणे शक्य आहे का?
सैद्धांतिकदृष्ट्या उत्तर होय आहे; परंतु प्रत्यक्षात ते जवळजवळ अशक्य आहे. जर मानव ६.६ कोटी प्रकाशवर्ष दूर जाऊन अत्यंत शक्तिशाली दुर्बिणीतून पृथ्वीकडे पाहू शकला, तर त्याला डायनासोरांचा काळ दिसू शकतो. मात्र आजच्या तंत्रज्ञानाने एवढ्या अंतरावर प्रवास करणे अशक्य आहे. त्याचप्रमाणे पृथ्वीसारख्या लहान ग्रहावरील सूक्ष्म तपशील इतक्या दूरून पाहण्यासाठी आवश्यक असलेली दुर्बीणही आज अस्तित्वात नाही. त्यामुळे ही संकल्पना वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य असली तरी सध्या ती केवळ विचारप्रयोग (Thought Experiment) म्हणूनच पाहिली जाते.
वेळ, प्रकाश आणि विश्वाचे अद्भुत नाते
विश्वातील प्रत्येक तारा, प्रत्येक ग्रह आणि प्रत्येक आकाशगंगा आपल्याला त्यांच्या भूतकाळातूनच दिसते. आपण रात्री आकाशाकडे पाहतो तेव्हा प्रत्यक्षात विश्वाचा इतिहासच पाहत असतो. त्यामुळे खगोलशास्त्र हा केवळ अवकाशाचा नव्हे, तर काळाचाही अभ्यास आहे. प्रकाशाचा मर्यादित वेग विश्वाला एका विशाल ऐतिहासिक नोंदवहीत रूपांतरित करतो. जिथे प्रत्येक प्रकाशकिरण हा भूतकाळातील एका क्षणाची माहिती घेऊन प्रवास करत असतो.
आजची पृथ्वी नव्हे, तर डायनासोरांची पृथ्वी दिसेल
"कोणी ६.६ कोटी प्रकाशवर्ष दूरून पृथ्वीकडे पाहत असेल, तर त्याला काय दिसेल?" या प्रश्नाचे उत्तर आधुनिक विज्ञान अतिशय स्पष्टपणे देते, ते म्हणजे त्याला आजची पृथ्वी नव्हे, तर डायनासोरांची पृथ्वी दिसेल. कारण प्रकाशाला त्या अंतरापर्यंत पोहोचण्यासाठी ६.६ कोटी वर्षे लागतात. म्हणूनच अंतराळात दूर पाहणे म्हणजे काळात मागे पाहणे होय. ही संकल्पना केवळ कल्पनाशक्तीला चालना देत नाही, तर विश्व किती विशाल आहे आणि प्रकाशाचा वेग आपल्या निरीक्षणांवर किती खोल परिणाम करतो, याचीही जाणीव करून देते. म्हणूनच प्रत्येक वेळी आपण रात्री तारांकडे पाहतो, तेव्हा आपण वर्तमान नव्हे, तर विश्वाचा इतिहासच वाचत असतो.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा