पृथ्वीला दोन चंद्र असते तर काय झाले असते?

कल्पना करा... मध्यरात्रीची वेळ आहे. शहर झोपले आहे. आकाशात तारे चमकत आहेत. तुम्ही वर पाहता आणि नेहमीसारखा एक चंद्र दिसण्याऐवजी दोन प्रचंड चंद्र आकाशात तरंगताना दिसतात. एक चंद्र क्षितिजाच्या जवळ आहे, तर दुसरा आकाशाच्या माथ्यावर. दोन्हींच्या प्रकाशाने समुद्राच्या लाटा चमकत आहेत. काळोखातही पृथ्वीचा बराचसा भाग चांदण्याने उजळून निघाला आहे.

पृथ्वी जुनी की पाणी?

कल्पना करा, तुम्ही समुद्रकिनारी उभे आहात. समोर निळाशार अथांग समुद्र पसरलेला आहे. लाटांवर सूर्यकिरण चमकत आहेत, वारा चेहऱ्यावर येऊन अलगद स्पर्श करत आहे आणि समुद्राचा अखंड गुंजणारा आवाज कानात भरत आहे. इतक्यात कुणीतरी तुम्हाला सहज विचारतो, "या समुद्राचे वय किती असेल?" तुम्ही कदाचित म्हणाल, "पृथ्वीएवढेच." कारण पाणी म्हणजे पृथ्वीचाच भाग, असे आपण लहानपणापासून मानत आलो आहोत. पण जर विज्ञानाने सांगितले की या समुद्रातील पाण्याचा इतिहास पृथ्वीपेक्षाही जुना असू शकतो, तर? हा दावा ऐकून कुणीही थोडा थबकेल. मात्र हाच प्रश्न आज खगोलशास्त्रज्ञ, भूगर्भशास्त्रज्ञ आणि रसायनशास्त्रज्ञ यांना अनेक दशकांपासून खुणावत आहे. Earth, Origin of Water

'लाइटहाऊस नेब्युला'तील पल्सारच्या चुंबकीय क्षेत्राचा पहिला थेट नकाशा; नासाच्या IXPE दुर्बिणीची ऐतिहासिक कामगिरी

विश्वातील सर्वात शक्तिशाली आणि रहस्यमय खगोलीय वस्तूंमध्ये न्यूट्रॉन तारे (Neutron Stars) अग्रस्थानी मानले जातात. अशाच एका न्यूट्रॉन ताऱ्याभोवती असलेल्या PSR J1101-6101 या पल्सारच्या चुंबकीय क्षेत्राचा पहिल्यांदाच थेट अभ्यास करण्यात वैज्ञानिकांना यश आले आहे. हा शोध NASA च्या Imaging X-ray Polarimetry Explorer (IXPE) या अवकाश दुर्बिणीने लावला असून, त्याचे निष्कर्ष The Astrophysical Journal मध्ये प्रसिद्ध झाले आहेत. या संशोधनामुळे पल्सारमधून बाहेर पडणाऱ्या अतिउच्च-ऊर्जेच्या कणांचा प्रवास, त्यांच्याभोवती असलेली चुंबकीय रचना आणि विश्वातील अत्यंत ऊर्जावान प्रक्रियांबद्दल अधिक स्पष्ट माहिती मिळाली आहे. खगोलशास्त्राच्या दृष्टीने हा शोध महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

विश्वातील 95% भाग अद्याप गूढ का? डार्क मॅटर?

रात्री आकाशाकडे पाहिल्यावर आपल्याला लाखो तारे, चंद्र, ग्रह दिसतात. अनेकांना वाटते की, हेच संपूर्ण विश्व आहे. पण आधुनिक खगोलशास्त्राने या समजुतीला पूर्णपणे बदलून टाकले आहे. जगभरातील दुर्बिणी, उपग्रह आणि अंतराळ मोहिमांमधून मिळालेल्या निरीक्षणांवरून शास्त्रज्ञ असा निष्कर्ष काढतात की आपण पाहू शकणारे तारे, ग्रह, धूळ, वायू आणि मानव यांच्यासह सर्व सामान्य पदार्थ मिळून विश्वाच्या केवळ 5 टक्के भागाचे प्रतिनिधित्व करतात. उर्वरित 95 टक्के विश्वस अजून अदृश्य असून, त्यात डार्क मॅटर व डार्क एनर्जीचा समावेश आहे. हे आधुनिक विज्ञानासमोरील सर्वात मोठ्या रहस्यांपैकी एक मानले जाते.

६.६ कोटी प्रकाशवर्ष अंतरावरून कुणी पृथ्वीकडे पाहत असेल, तर त्याला काय दिसेल?

 

कल्पना करा, विश्वाच्या अथांग पसाऱ्यात पृथ्वीपासून तब्बल ६.६ कोटी (६६ दशलक्ष) प्रकाशवर्ष दूर एखादी अत्यंत प्रगत संस्कृती अस्तित्वात आहे. त्यांच्या जवळ अशी अत्याधुनिक दुर्बीण आहे की ती पृथ्वीवरील खंड, महासागर आणि अगदी मोठे जीवसुद्धा पाहू शकते. अशा परिस्थितीत त्यांना आजची पृथ्वी दिसेल का? मुंबई, दिल्ली, न्यूयॉर्क, उपग्रह, रॉकेट, इंटरनेट किंवा मानवजातीचे अस्तित्व दिसेल का? या प्रश्नाचे उत्तर विज्ञानाच्या दृष्टीने अतिशय रंजक आहे. त्यांना आजची पृथ्वी दिसणारच नाही. त्यांच्या नजरेसमोर असेल ती ६.६ कोटी वर्षांपूर्वीची पृथ्वी, जिथे डायनासोर मुक्तपणे फिरत होते. हे विज्ञानकथा नसून आधुनिक खगोलशास्त्र, भौतिकशास्त्र आणि प्रकाशाच्या वेगावर आधारित सिद्ध झालेले वैज्ञानिक सत्य आहे. Earth, Space

सूर्यावर राहता येईल का?

सूर्य हा पृथ्वीवरील सर्व जीवनाचा मूळ स्रोत आहे. प्रकाश, उष्णता, ऊर्जा आणि जैविक प्रक्रियांना चालना देणारा हा महाकाय तारा नेहमीच मानवी कुतूहलाचा केंद्रबिंदू राहिला आहे. मात्र, सूर्यावर माणूस कधी राहू शकेल का? हा प्रश्न विचारताच विज्ञान तात्काळ नकार देते. तरीही, कल्पनाशक्तीला विज्ञानाची जोड दिली तर असा प्रश्न मनात येतो की, भविष्यात सूर्यावर राहायचेच झाले, तर मानवजातीला काय करावे लागेल? या ब्लॉगद्वारे आपण या प्रश्नाचे काल्पनिक उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न करूया... 

चंद्रावर पाणी असेल का? शोध, पुरावे अन् शक्यता

मानवाच्या ब्रह्मांड - शोधाच्या प्रवासात चंद्र हा सदैव आकर्षणाचा केंद्रबिंदू राहिला आहे. पृथ्वीचा एकमेव नैसर्गिक उपग्रह असलेला चंद्र अनेकार्थाने आपल्याला परिचित वाटतो. तो रोजच्या आकाशात दिसतो, त्याच्याबद्दल कथा-पुराणं आहेत, तर अनेक शतके कवी आणि वैज्ञानिक या दोघांचीही उत्सुकता चंद्राने जागृत केली आहे. मात्र ‘चंद्रावर पाणी असेल का?’ हा प्रश्न वैज्ञानिक दृष्ट्या अत्यंत महत्वाचा आणि जटिल आहे. कारण पाणी म्हणजे जीवनाची पहिली अट. पाणी म्हणजे मानवी वस्ती, भविष्यातील स्पेस बेस, संशोधन केंद्रे आणि दीर्घकालीन अंतराळ मोहिमांसाठी आवश्यक घटक. म्हणूनच जगभरातील अंतराळ संस्था चंद्राच्या पृष्ठभागावर पाण्याच्या अस्तित्वाचा शोध घेत आल्या आहेत.