सूर्य हा पृथ्वीवरील सर्व जीवनाचा मूळ स्रोत आहे. प्रकाश, उष्णता, ऊर्जा आणि जैविक प्रक्रियांना चालना देणारा हा महाकाय तारा नेहमीच मानवी कुतूहलाचा केंद्रबिंदू राहिला आहे. मात्र, सूर्यावर माणूस कधी राहू शकेल का? हा प्रश्न विचारताच विज्ञान तात्काळ नकार देते. तरीही, कल्पनाशक्तीला विज्ञानाची जोड दिली तर असा प्रश्न मनात येतो की, भविष्यात सूर्यावर राहायचेच झाले, तर मानवजातीला काय करावे लागेल? या ब्लॉगद्वारे आपण या प्रश्नाचे काल्पनिक उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न करूया...
सूर्यावर राहण्यापूर्वी प्रथम सूर्याला समजून घ्यावे लागेल
सूर्यावर राहण्याचा विचार करण्यापूर्वी सूर्य नेमका काय आहे, हे समजून घेणे अत्यावश्यक आहे. सूर्य हा घन ग्रह नसून हायड्रोजन आणि हेलियम वायूंनी बनलेला प्रचंड प्लाझ्माचा गोळा आहे. त्याच्या पृष्ठभागाचे तापमान तब्बल 5,500 अंश सेल्सिअस आहे. याऊलट केंद्रात ते 1.5 कोटी अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते. येथे सतत अणुसंलयन (nuclear fusion) प्रक्रिया चालू असते. त्यामुळे सूर्यावर जमीन नाही, वातावरण प्रचंड अस्थिर आहे आणि ऊर्जेचे प्रमाण कल्पनातीत आहे.
अतिउष्णतेवर मात करणारे प्रगत तंत्रज्ञान विकसित करावे लागेल
सूर्यावर राहण्यासाठी सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे तापमान. आजपर्यंत मानवाने तयार केलेली कोणतीही सामग्री 5,500 अंश सेल्सिअस तापमानात दीर्घकाळ टिकू शकत नाही. त्यामुळे भविष्यात नव्या प्रकारच्या सुपर-मटेरियल्सचा शोध लावावा लागेल. हे मटेरियल्स उष्णता शोषून न घेता ती परावर्तित करणारे, स्वतःची रचना बदलणारे किंवा ऊर्जा दुसऱ्या एखाद्या स्वरूपात रूपांतरित करणारे असावे लागेल. कदाचित आपल्याला आज अशक्यप्राय वाटणारी एखादी ऊष्णता-प्रतिरोधक कृत्रिम कवच प्रणाली तयार करावी लागेल.
सूर्यावर तरंगत्या वसाहती उभाराव्या लागतील
सूर्याला घन पृष्ठभाग नाही. त्यावर इमारती उभ्या करणे अशक्य आहे. त्यामुळे असा अंदाज बांधता येईल की, मानवाला सूर्यावर तरंगणाऱ्या कृत्रिम वसाहती निर्माण कराव्या लागतील. या वसाहती प्रचंड चुंबकीय क्षेत्रांच्या साहाय्याने स्थिर ठेवल्या जातील. सूर्य स्वतःच मोठे चुंबकीय क्षेत्र निर्माण करतो. त्यामुळे त्याच्याशी समतोल साधत या वसाहती टिकवाव्या लागतील. ही केवळ विज्ञानकथा वाटत असली तरी, भविष्यात चुंबकीय तंत्रज्ञान अत्यंत महत्त्वाचे साधन ठरू शकते.
प्राणघातक किरणोत्सर्गापासून संरक्षण करावे लागेल
सूर्यावरून सतत अल्ट्राव्हायोलेट किरणे, एक्स-रे, गॅमा किरणे आणि सौर कणांचा मारा होत असतो. पृथ्वीवर आपल्याला ओझोन थर व चुंबकीय कवच संरक्षण देते, पण सूर्यावर असे नैसर्गिक संरक्षण नाही. त्यामुळे सूर्यावर राहण्यासाठी कृत्रिम किरणोत्सर्ग ढाल (Radiation Shield) तयार करावी लागेल. ही ढाल सूर्याच्या किरणांना परावर्तित किंवा निष्प्रभ करणारी असावी लागेल. कदाचित नवे मूलद्रव्य किंवा अद्याप न सापडलेली ऊर्जा-ढाल प्रणाली वापरावी लागेल.
मानवी शरीरात अमूलाग्र बदल करावे लागतील
सूर्यावर राहण्याचा सर्वात क्रांतिकारी टप्पा म्हणजे मानवी शरीरात बदल घडवून आणणे. सध्याचे मानवी शरीर अशा प्रखर वातावरणासाठी बनलेले नाही. त्यामुळे भविष्यात जैवतंत्रज्ञान आणि जनुक-संपादनाच्या मदतीने 'नव-मानव' (Modified Humans) तयार करावे लागतील. हे मानव अधिक तापमान सहन करणारे, किरणोत्सर्गाला कमी बळी पडणारे आणि वेगळ्या वातावरणात श्वसन करू शकणारे असतील. मानव आणि यंत्र यांचा संकर (cyborg concept) हाच कदाचित सूर्यावर राहण्याचा एकमेव मार्ग ठरू शकतो.
अन्न, पाणी आणि ऑक्सिजनची नवी संकल्पना
सूर्यावर पाणी, हवा किंवा अन्न नैसर्गिकरित्या उपलब्ध नाही. त्यामुळे संपूर्ण जीवनव्यवस्था कृत्रिम असावी लागेल. अन्नासाठी रासायनिक किंवा ऊर्जेपासून तयार होणारे पोषण घटक, ऑक्सिजनसाठी ऊर्जा-परिवर्तन प्रणाली आणि पाण्यासाठी अणुस्तरीय पुनर्चक्रण यंत्रणा लागेल. कदाचित भविष्यात माणूस अन्न न खाता थेट ऊर्जा शोषून जगण्यास सक्षम होईल, अशीही शक्यता वैज्ञानिक कल्पनांमध्ये मांडली जाते.
सूर्याच्या ऊर्जेचा थेट वापर करावा लागेल
सूर्यावर राहण्याचा एक फायदा म्हणजे अमर्याद ऊर्जा. येथे ऊर्जा निर्माण करण्याची गरजच उरणार नाही, तर ती नियंत्रित करण्याचे आव्हान असेल. मानवाला सूर्याच्या ऊर्जेचा थेट उपयोग करून वसाहती चालवाव्या लागतील. ही ऊर्जा इतकी प्रचंड असेल की तिचे योग्य नियमन न केल्यास तीच विनाशाचे कारण ठरू शकते. त्यामुळे ऊर्जा नियंत्रण हे सूर्यावर राहण्याचे केंद्रबिंदू ठरेल.
.jpeg)
सामाजिक, मानसिक बदलही आवश्यक
इतक्या टोकाच्या वातावरणात राहण्यासाठी केवळ शारीरिक नव्हे तर मानसिक बदलही आवश्यक असतील. सूर्यावर राहणारा मानव पृथ्वीपासून पूर्णपणे वेगळ्या वास्तवात जगेल. दिवस-रात्र, ऋतू, निसर्ग यांची संकल्पनाच बदललेली असेल. त्यामुळे मानवी समाजरचना, भावना, नातेसंबंध यांच्यातही आमूलाग्र परिवर्तन होईल. सूर्यावर राहणारा मानव कदाचित आजच्या अर्थाने 'मानव'च राहणार नाही. तुम्हाला काय वाटतं? माणूस इतका बदलू शकेल का?
सध्याच्या विज्ञानानुसार सूर्यावर माणसाचे राहणे अशक्य आहे. मात्र, विज्ञानाचा इतिहास सांगतो की, आज अशक्य वाटणाऱ्या अनेक गोष्टी उद्या शक्य झाल्या आहेत. त्यामुळे सूर्यावर राहणे आजमितीस अशक्य वाटत असले तरी भविष्यात सूर्य नव्हे तर त्याच्या अवतीभोवती दीर्घकालीन वास्तव्य करणे मानवासाठी फारसे अवघड राहणार आहे. तूर्त सूर्यावर राहण्यासाठी मानवाला तंत्रज्ञान, शरीर, समाज आणि विचारसरणी या सर्व पातळ्यांवर स्वतःला बदलावे लागेल. त्यामुळे 'सूर्यावर राहता येईल का?' हा प्रश्न 'आपण माणूस म्हणून किती बदलायला तयार आहोत?' एवढा खोल आहे. मला स्वतःला हा विचार सतत अस्वस्थ करतो. कदाचित सूर्यावर मानवी वसाहत उभी करणे केव्हाच जमणार नाही, पण...
(सूचना - हा ब्लॉग पूर्णतः काल्पनिक आहे, पण त्यातील तथ्य विज्ञान संशोधनावर आधारित आहेत.)
Great
पोस्ट्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा