एपस्टीन फाईल म्हणजे काय?

जगाच्या राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक वर्तुळात काही प्रकरणे केवळ गुन्हेगारी स्वरूपापुरती मर्यादित राहत नाहीत, तर जागतिक सत्ताकेंद्रे, नैतिकता आणि न्यायव्यवस्थेवर गंभीर प्रश्न उपस्थित करतात. जेफ्री एपस्टीन आणि त्याच्याशी संबंधित कथित 'एपस्टीन फाईल्स' हे त्याचे ठळक उदाहरण आहे. ही फाईल केवळ कागदपत्रांचा संच नाही, तर त्याद्वारे सत्तेचा गैरवापर, लैंगिक शोषण, ब्लॅकमेल आणि प्रभावशाली लोकांना मिळणाऱ्या संरक्षणाचे भयावह वास्तव समोर येते. 

जेफ्री एपस्टीन हा अमेरिकेतील एक प्रभावशाली वित्तीय सल्लागार आणि अब्जाधीश व्यक्ती होता. खासगी जेट, आलिशान बेटे आणि जगातील राजकारणी, उद्योगपती, शास्त्रज्ञ व सेलिब्रिटी यांच्याशी त्याची जवळीक सर्वश्रुत होती. मात्र या झगमगत्या आयुष्याआड अल्पवयीन मुलींच्या लैंगिक शोषणाचा अंधार दडलेला होता. त्याच्यावर अनेक गंभीर आरोप दाखल झाले होते. 2019 मध्ये न्यूयॉर्कमधील तुरुंगात त्याचा मृत्यू झाला. अधिकृतरीत्या हा मृत्यू आत्महत्या मानली गेली. पण या मृत्यूभोवती आजही संशयाचे ढग कायम आहेत.

'एपस्टीन फाईल्स' या संज्ञेचा अर्थ केवळ एकच दस्तऐवज असा नाही. यात न्यायालयीन कागदपत्रे, पीडित मुलींची साक्ष, साक्षीदारांचे जबाब, एपस्टीनच्या खासगी विमानांच्या उड्डाण नोंदी, त्याची संपर्क यादी तसेच आर्थिक व्यवहारांशी संबंधित माहितीचा समावेश आहे. या कागदपत्रांमधून अनेक नामांकित आणि प्रभावशाली व्यक्तींची नावे पुढे आली असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. त्यामुळे हे प्रकरण केवळ लैंगिक गुन्ह्यापुरते मर्यादित न राहता जागतिक एलिट नेटवर्कच्या अस्तित्वावर बोट ठेवणारे ठरणार आहे. 

या फाईल्स इतक्या वादग्रस्त ठरण्याचे प्रमुख कारण म्हणजे सत्ताधाऱ्यांचा संभाव्य सहभाग. अनेक राजकीय नेते, उद्योगजगताशी संबंधित व्यक्ती आणि प्रतिष्ठित चेहरे एपस्टीनच्या संपर्कात होते. यामुळे लैंगिक शोषणाच्या माध्यमातून प्रभावशाली लोकांना ब्लॅकमेल केले जात होते का? हा प्रश्न उपस्थित होत आहे. न्यायव्यवस्थेने सुरुवातीला एपस्टीनला दिलेली सौम्य वागणूक आणि नंतर तुरुंगातील त्याचा संशयास्पद मृत्यू यामुळे 'कायदा सर्वांसाठी समान आहे का?' हा प्रश्नही जागतिक पातळीवर चर्चेत आला आहे. 

भारताचा या प्रकरणाशी थेट आणि अधिकृत संबंध आजतागायत समोर आला नाही. कोणत्याही भारतीय राजकीय नेत्याचे किंवा मोठ्या उद्योगपतीचे नाव ठोस पुराव्यांसह समोर आलेले नाही. पण जागतिकीकरणाच्या काळात भारतही आंतरराष्ट्रीय सत्तावर्तुळाचा आणि आर्थिक नेटवर्कचा भाग आहे, याकडे दुर्लक्ष करता येत नाही. आंतरराष्ट्रीय परिषदांतील सहभाग, स्वयंसेवी संस्था, फाउंडेशन्स, संशोधन व शैक्षणिक सहकार्य यांच्या माध्यमातून अनेक भारतीय व्यक्ती जागतिक एलिटच्या संपर्कात येतात. त्यामुळे थेट आरोप नसले तरी अप्रत्यक्ष संदर्भांबाबत सावधगिरी बाळगणे गरजेचे ठरते.

एपस्टीन फाईल्सचा भारतावर होणारा पहिला आणि महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे बाल लैंगिक शोषणाबाबत वाढणारी संवेदनशीलता. या प्रकरणामुळे पॉक्सो कायद्याची अंमलबजावणी, तपास यंत्रणांची कार्यक्षमता आणि पीडितांना मिळणारा न्याय यावर अधिक गंभीर चर्चा होऊ शकते. भारतातही अनेकदा प्रभावशाली आरोपी कायद्यापासून सुटतात, असा जनतेचा समज आहे. एपस्टीन प्रकरणामुळे 'श्रीमंतांसाठी वेगळा आणि सामान्यांसाठी वेगळा न्याय' या भावनेला अधिक बळ मिळू शकते.

माध्यमांच्या भूमिकेवरही या प्रकरणाचा परिणाम होऊ शकतो. एपस्टीन फाईल्समुळे जगभरात इन्व्हेस्टिगेटिव्ह जर्नालिझमचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. भारतातही माध्यमांनी सत्तेच्या जवळ असलेल्या व्यक्तींविरोधात निर्भयपणे चौकशी करावी का? आणि कुठे मर्यादा ठेवाव्यात? यावर आत्मपरीक्षण होण्याची शक्यता आहे. सत्य उघड करण्याची जबाबदारी व न्यायालयीन प्रक्रियेचा सन्मान यामधील समतोल साधण्याचे आव्हान माध्यमांसमोर उभे राहील.

भविष्यात आंतरराष्ट्रीय पातळीवर एपस्टीन फाईल्समधून आणखी नावे उघड झाली, तर त्याचे अप्रत्यक्ष परिणाम भारताच्या परराष्ट्र धोरणावरही होऊ शकतात. विशेषतः अमेरिका आणि युरोपशी असलेल्या संबंधांमध्ये नैतिकतेचा मुद्दा चर्चेत येऊ शकतो. जागतिक राजकारणात नैतिक दबाव कसा निर्माण होतो, याचे हे उदाहरण ठरू शकते.

एकूणच, एपस्टीन प्रकरण हा केवळ एका व्यक्तीचा गुन्हा नाही, तर तो सत्तेचा गैरवापर, स्त्री व बालकांवरील अन्याय आणि व्यवस्थेच्या नैतिक अपयशाचे प्रतीक आहे. भारतासारख्या लोकशाही देशासाठी हे प्रकरण थेट धक्का नसले तरी एक गंभीर इशारा नक्कीच आहे. कायदे केवळ कागदावर न राहता प्रभावीपणे अंमलात आले, तरच लोकशाहीची विश्वासार्हता टिकू शकते.

एपस्टीन फाईल्स जगाला हेच सांगतात की गुन्हे जागतिक असू शकतात, पण न्यायासाठीची लढाई प्रत्येक देशाला स्वतःच्या पातळीवरच लढावी लागते. सत्तेच्या शिखरावर असलेले लोकही कायद्यापेक्षा मोठे नसतात. हे तत्त्व प्रत्यक्षात उतरले तरच अशा प्रकरणांमधून खरे धडे घेतले जातील.

0+ Great