अंतराळ.. एक अनंत यात्रा!

रात्रीच्या आकाशाकडे बघितलं की मन आपोआप शांत होतं. तिथे लाखो-कोट्यवधी तारे चमकतात, चंद्र शांतपणे हसतो, आणि दूर कुठेतरी मंद प्रकाशाची रेघ म्हणून आपली आकाशगंगा दिसते. पण हे सगळं जेव्हा डोळ्यांसमोरून हटतं आणि मन आतल्या आत विचार करू लागतं, तेव्हा एकच प्रश्न उरतो – “आपण खरंच एकटे आहोत का?”
हा प्रश्न मानवाला हजारो वर्षांपासून सतावतो आहे. ऋग्वेदातही “कस्मै देवाय हविषा विधेम” म्हणताना ऋषी विचार करतात की हे विश्व कोणासाठी आहे? ग्रीक तत्त्वज्ञ अनाक्सागोरसने सांगितले की तारे हे जळते दगड आहेत. गॅलिलिओने दूरबीन लावली आणि सूर्याभोवती ग्रह फिरतात हे सिद्ध केले. आणि आज, २०२५ मध्ये, आपण फक्त चंद्र-मंगळावरच नव्हे, तर क्षुद्रग्रहांवर, प्लूटोवर, अगदी सूर्याच्या कोरोना भागातही यान पाठवतो आहोत.जेव्हा स्वप्नांनी आकार घेतला१९५७ चा तो दिवस. स्पुटनिक-१ चा बीप-बीप आवाज जगभरात घुमला. त्या छोट्या धातूच्या गोळ्याने जगाला सांगितले – आता मानव पृथ्वीच्या मर्यादेच्या पलीकडे जाऊ शकतो. १२ वर्षांनंतर, २० जुलै १९६९ ला नील आर्मस्ट्राँग चंद्रावर उतरले. त्यावेळी जगभरातले ६० कोटी लोक टीव्हीवर ते पाहात होते. आजही त्या काळ्या-पांढऱ्या फुटेजमधलं “one small step…” ऐकताना अंगावर काटा उभा राहतो.पण खरी यात्रा तर त्यानंतर सुरू झाली.आजची अनंत यात्राआज अंतराळात १८,००० हून जास्त मानवनिर्मित वस्तू फिरत आहेत. त्यातले ९,००० सक्रिय उपग्रह, ५,००० जुने तुकडे, आणि ३,००० मृत उपग्रह आहेत. SpaceX च्या Starlink ने ६,५०० उपग्रह सोडले – म्हणजे एकट्याने मानवी इतिहासातील एक तृतीयांश उपग्रह! रोज रात्री आकाशात जे फिरते तारे दिसतात, त्यातले काही खरे तारे नसून इलॉन मस्कचे उपग्रह असतात.भारतीय अवकाशयात्रींची गाथा१९८४ मध्ये राकेश शर्मा अंतराळात गेले आणि इंदिरा गांधींनी विचारले, “ऊपर से भारत कैसा दिखता है?”
त्याने उत्तर दिले, “सारे जहाँ से अच्छा!”तेव्हा आपल्याकडे स्वतःचे रॉकेट नव्हते. आज ISRO चे PSLV, GSLV, आणि लवकरच HLVM (Human-rated) रॉकेट तयार आहे. २०२५ च्या अखेरीस गगनयानातून तीन भारतीय अंतराळवीर पृथ्वीभोवती फिरणार. २०४० पर्यंत भारतीय चंद्रावर पाऊल ठेवणार. आणि हो, तेही पूर्णपणे स्वदेशी तंत्रज्ञानाने.चंद्र आणि मंगळ : पुढची घरंचंद्रयान-३ ने २०२३ मध्ये दक्षिण ध्रुवाजवळ यशस्वी लँडिंग केले. तिथे पाण्याचा बर्फ सापडला. पाणी म्हणजे ऑक्सिजन, इंधन, आणि पिण्याचे पाणी – म्हणजे चंद्रावर बेसकॅम्प शक्य आहे. NASA चा Artemis कार्यक्रम २०२६ मध्ये पुन्हा मानव चंद्रावर नेणार. त्यात पहिली महिला आणि पहिला कृष्णवर्णीय अंतराळवीर असेल.मंगळावर Perseverance रोवरने ऑक्सिजन तयार केला. Ingenuity हे छोटे हेलिकॉप्टर मंगळावर उडाले – दुसऱ्या ग्रहावर पहिली नियंत्रित उड्डाण! २०३० च्या दशकात मानव मंगळावर जाईल, आणि २१व्या शतकाच्या अखेरीस तिथे कायमस्वरूपी वसाहत होईल.खोल अंतराळ : जेम्स वेब आणि पलीकडेजेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपने (JWST) १३.६ अब्ज वर्ष जुने विश्व दाखवले. म्हणजे बिग बँगनंतर फक्त २० कोटी वर्षांत पहिले तारे कसे तयार झाले हे आपण पाहातो आहोत. JWST ने असे ग्रह शोधले जिथे पाण्याचे महासागर असू शकतात, जिथे हवेचा स्तर आहे, जिथे सूर्यप्रकाश योग्य प्रमाणात पोहोचतो. म्हणजे पृथ्वी-सदृष ग्रह शोधणे हे आता “कधी” चा प्रश्न राहिला नाही, तर “कोणता पहिला” हा प्रश्न आहे.अंतराळ खाणकाम : भविष्याची खाणPsyche 16 हा एक क्षुद्रग्रह आहे. त्यात इतके लोखंड, निकेल, सोने, प्लॅटिनम आहे की त्याची किंमत १०,००० क्विंटिलियन डॉलर्स (१०१८) आहे. एका क्षुद्रग्रहात पृथ्वीवरील सर्व श्रीमंतांपेक्षा जास्त संपत्ती आहे. २०३० पर्यंत अशा खाणकामाला सुरुवात होईल.अंतराळातून पृथ्वीला मिळालेली देणगी

• GPS – तुमचा फोन कुठे आहे हे अंतराळातील उपग्रह सांगतात.
• हवामान अंदाज – भूकंप, चक्रीवादळ, पूर यांची आगाऊ चेतावणी.
• दूरसंचार – ग्रामीण भागात इंटरनेट, दूरदर्शन.
• औषध – मायक्रोग्रॅव्हिटीमध्ये कर्करोगावर नवे उपचार शोधले जात आहेत.
• “Earthrise” फोटो – ज्याने पर्यावरण चळवळीला जन्म दिला.

पण एकटे आहोत का?हा प्रश्न आजही कायम आहे.
SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) ६० वर्षांपासून रेडिओ सिग्नल ऐकतो आहे. अद्याप काही सापडले नाही. पण विश्वात २०० कोटी आकाशगंगा आहेत, प्रत्येकात १०० अब्ज तारे आहेत. फक्त आपल्या आकाशगंगेत १००-४०० अब्ज तारे आहेत. त्यातले काही टक्के तारे पृथ्वी-सदृष ग्रह असलेले असतील तर… आकडेवारी सांगते की आपण एकटे असण्याची शक्यता जवळपास शून्य आहे.शेवटची पण खरी गोष्टअंतराळ ही फक्त जागा नाही, ती एक आरसा आहे.
जेव्हा आपण अंतराळाकडे बघतो, तेव्हा आपण स्वतःला बघतो – आपली उत्सुकता, आपली महत्त्वाकांक्षा, आपली एकजूट.
जेव्हा भारतीय, अमेरिकन, रशियन, चिनी अंतराळवीर एकत्र ISS वर राहतात, तेव्हा पृथ्वीवरील सीमा, धर्म, जात या सगळ्या गोष्टी लहान वाटतात. तिथे फक्त मानवजात असते.कार्ल सॅगन म्हणाले होते,
“We are a way for the cosmos to know itself.”आपण त्या विश्वाचा भाग आहोत, आणि विश्व आपल्यात आहे.
आणि ही यात्रा कधीच संपणार नाही…
कारण अंतराळ हे केवळ ठिकाण नाही,
ते एक अनंत प्रवास आहे – मनाचा, आत्म्याचा, आणि मानवजातीचा.

0+ Great