देवगिरी किल्ला - महाराष्ट्राच्या अभेद्य वारशाची गाथा

महाराष्ट्राच्या मातीतील अनेक किल्ले आपल्या शौर्याच्या कहाण्या सांगतात, पण देवगिरी किल्ला (आज दौलताबाद म्हणून ओळखला जाणारा) त्यापैकी सर्वात रहस्यमयी आणि अभेद्य आहे. छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्ह्यातील हा किल्ला एका उंच डोंगरावर वसलेला आहे. तो दूरवरूनही आपले वैभव छाती फुगवून दाखवतो.

देवगिरी म्हणजे देवांचा डोंगर. हे नावच त्याच्या पवित्र आणि दुर्गम दुर्ग असल्याचे प्रतीक आहे. हा किल्ला महाराष्ट्राच्या 7 आश्चर्यांपैकी 1 मानला जातो. येथे आल्यानंतर आपल्याला मध्ययुगीन भारताच्या राजकीय उलथापालथीची जाणीव होते.

देवगिरी किल्ल्याची निर्मिती 12 व्या शतकात यादव वंशाच्या संस्थापक भिल्लम पाचवा याने केली. यादव हे दख्खनच्या पहिल्या प्रमुख मराठी राजवंशांपैकी एक होते. त्यांनी देवगिरीला आपली राजधानी बनवले. तिथे भव्य राजवाडे, मंदिरे आणि संरक्षण व्यवस्था उभी केली. यादव काळात हा किल्ला समृद्ध जीवनाचा केंद्रबिंदू होता. येथे हेमाद्री सारखे विद्वान राहत होते. हेमाद्रीने हेमाडपंथी वास्तुशैलीला जन्म दिला. महाराष्ट्रातील अनेक प्राचीन मंदिरे आजही या शैलीचे उदाहरण आहेत.

देवगिरी किल्ल्याचे वैशिष्ट्यपूर्ण संरक्षण

हा किल्ला अभेद्य का मानला जातो? याचे उत्तर त्याच्या अनोख्या रचनेत सापडते. हा किल्ला 3 भागांत विभागला गेला आहे - भुईकोट (खालचा भाग), कटका (मधला भाग) आणि बालेकिल्ला (वरचा भाग). प्रवेशद्वारापासून ते बालेकिल्ल्यापर्यंतचा मार्ग एक भूलभुलैया आहे. पूर्वी किल्ल्यातील खंदकात मगरी सोडल्या जात होत्या. त्यामुळे शत्रू पाण्यात उतरू शकत नव्हते. लोखंडी खिळे असणारे दरवाजे हत्तींनीही फोडता येत नव्हते. सर्वात रोमांचक भाग म्हणजे किर्र अंधाराने भरलेला भुयारी मार्ग. हा मार्ग पूर्णपणे अंधारात बुडालेला आहे. या भुयारात गेलेला शत्रू वेगवेगळ्या मार्गाने मृ्त्यूच्या खाईत लोटला जात होता. आत लपून बसलेले सैनिक त्यांच्यावर हल्ला करत होते.

देवगिरी किल्ल्यावर उंच मिनार आहे. तो विजयाचा प्रतीक मानला जातो. किल्ल्यात प्राचीन तोफा, जलसंरक्षण व्यवस्था आणि राजवाड्यांचे अवशेष आजही दिसतात. किल्ल्याच्या डोंगराची नैसर्गिक रचना अशी आहे की, त्यावर चढाई करणे अशक्य होते. हा किल्ला गिरिदुर्ग आणि भुईकोट या दोन्ही प्रकारचा आहे. त्यामुळे तो अत्यंत दुर्मिळ समजला जातो. 

इतिहासातील उलथापालथॉ

13 व्या शतकात अलाउद्दीन खिलजीने देवगिरीवर स्वारी केली. त्यावेळी यादव राजा रामचंद्रदेव हा देवगिरीवर राज्य करत होता. खिलजीने त्याला पराभूत करून प्रचंड खंडणी घेतली. हे दख्खनवरील पहिले मुस्लीम आक्रमण होते. नंतर मुहम्मद बिन तुघलकाने 1327 मध्ये दिल्लीची राजधानी देवगिरीला हलवली. तिचे नाव बदलून दौलताबाद (समृद्धीचे शहर) केले. त्याने दिल्लीतील लोकांना जबरदस्तीने येथे आणले, पण हवामान आणि इतर कारणांमुळे हा प्रयोग अपयशी ठरला. अनेक लोक मार्गात मृत्युमुखी पडले.

तुघलकांनंतर बहमनी, निजामशाही, मुघल आणि शेवटी मराठ्यांनी हा किल्ला ताब्यात घेतला. मराठ्यांच्या काळातही याचे सामरिक महत्व कायम राहिले. औरंगजेबाने येथे उन्हाळी वास्तव्य केले. हा किल्ला कधीही थेट युद्धात जिंकला गेला नाही. फक्त विश्वासघात तो जिंकला गेला. 

आजचा देवगिरी: पर्यटन आणि संरक्षण

आज देवगिरी किल्ला भारतीय पुरातत्व विभागाच्या देखरेखीत आहे. येथे येऊन ट्रेकिंग करणे एक साहसी खेळ झाला आहे. हा किल्ला चढण्यासाठी तब्बल 750 पायऱ्या चढाव्या लागतात. वरून संपूर्ण दख्खनचे विहंगम दृश्य दिसते. जवळच अजिंठा-वेरूळ लेणी असल्याने पर्यटक येथे हमखास येतात. किल्ल्यावर जैन मंदिरे, मशीद आणि हिंदू देवालये एकत्र आहेत. ते भारताच्या सहिष्णुतेचे प्रतीक आहे. 

हा किल्ला आपल्याला शिकवतो की, सामर्थ्य फक्त भिंतींमध्ये नव्हे, तर बुद्धिमत्तेत आणि धैर्यात आहे. यादवांच्या काळापासून ते आजपर्यंत, देवगिरीने अनेक राजवटी पाहिल्या, पण आपले वैभव कायम ठेवले. महाराष्ट्राच्या इतिहासात हा किल्ला एक चिरंतन अध्याय आहे.

मित्रांनो, देवगिरीला भेट द्या आणि या अभेद्य डोंगरावर उभे राहून इतिहासाशी संवाद साधा. हा किल्ला फक्त दगडांचा नाही, तर शौर्य, बुद्धिमत्ता आणि संघर्षाच्या कहाण्यांचा आहे.

0+ Great