आपण गप्प बसणार की बोलणार?

 

आपल्या समाजात एक धोकादायक सवय हळूहळू खोलवर रुजत चालली आहे, ती म्हणजे मौन. अन्याय दिसतो, वेदना ऐकू येतात, पण आवाज उमटत नाही. अन्याय अचानक घडत नाही, तो आपल्या गप्प बसण्यामुळे रोज थोडाथोडा वाढत जातो. त्यामुळे मौन हे फक्त शांतता नसते, ते अनेकदा अन्यायाला मिळालेलं मूक समर्थन असतं.

मौन का धोकादायक आहे?

आज अत्याचार, भ्रष्टाचार, जातीय अन्याय, स्त्रीविरोधी हिंसा, शेतकऱ्यांचे मृत्यू या बातम्या आपल्यासाठी ‘दैनिक अपडेट’ झाल्या आहेत. पूर्वी एखादी घटना समाज हादरवायची, आज ती फक्त स्क्रोल करून पुढे जाण्याची गोष्ट बनली आहे. संवेदना बोथट झाली आहे, हीच सर्वात मोठी शोकांतिका आहे. 

इतिहास साक्ष देतो की, कोणताही अन्याय एका दिवसात बळावलेला नसतो. तो वाढतो लोकांच्या मौनातून. जर्मनीतील नाझी राजवटीबाबत एक प्रसिद्ध विधान आहे: “पहिले ते ज्यूंसाठी आले, मी गप्प बसलो…” ("First they came for the Jews...") आणि शेवटी बोलायला कोणी उरलेच नाही. ही गोष्ट फक्त इतिहासाची नाही; ती आजच्या समाजालाही लागू होते.

आजचे भारतीय वास्तव

आपल्या देशात अन्यायाला अनेक चेहरे आहेत. कधी तो जातीचा असतो, कधी धर्माचा, कधी वर्गाचा, तर कधी लिंगाचा. दलितांवर होणारे अत्याचार, आदिवासींच्या जमिनी हिरावून घेणे, महिलांवरील हिंसा, अल्पसंख्याकांविषयीचा द्वेष, या सगळ्यांवर समाज म्हणून आपण किती वेळा ठाम भूमिका घेतली आहे? बहुतेक वेळा आपली प्रतिक्रिया असते: “हे वाईट आहे, पण आपण काय करू शकतो?”

हीच मानसिकता अन्यायाची सर्वात मोठी ताकद आहे. कारण अन्याय करणाऱ्याला माहीत असते - समाज गप्प बसेल. डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांनी याच मानसिकतेवर घाव घातला होता. ते म्हणाले होते, “जो समाज अन्याय सहन करतो, तो गुलामगिरीसाठी स्वतःच पात्र ठरतो.” ही ओळ आजही तितकीच सत्य आहे.

आजचा माणूस स्वतःला सुरक्षित ठेवण्यात गुंतलेला आहे. “आपल्याला काय त्याचं?”, “आपण बोललो तर अडचण होईल”, “आपलं नाव कशाला खराब करायचं?” हे प्रश्न सतत मनात येतात. पण प्रश्न असा आहे की, ही सुरक्षितता किती काळ टिकते? जेव्हा अन्यायाची आग वाढते, तेव्हा त्यात कोणताही भेदभाव न होता सर्वजण होरपळतात. 

सोशल मीडिया आणि दिखावा

सोशल मीडिया आल्यानंतर आपण ‘आवाज उठवतो’ असा गैरसमज झाला आहे. एखादी पोस्ट, एखादा स्टेटस, दोन कमेंट्स आणि आपलं सामाजिक कर्तव्य पूर्ण झाल्यासारखं वाटतं. प्रत्यक्षात मात्र आपण जमिनीवर काहीच बदल घडवत नाही. खरं बोलणं म्हणजे धोका पत्करणं, गैरसोय स्वीकारणं आणि तरीही सत्याच्या बाजूने उभं राहणं.

मौन ही सवय लहानपणापासून शिकवली जाते. “गप्प बस”, “वडिलधाऱ्यांना उत्तर देऊ नको”, “प्रश्न विचारू नको”, या वाक्यांतून एक आज्ञाधारक, पण अन्याय सहन करणारा नागरिक तयार होतो. शिक्षणसंस्थांमध्येही आज प्रश्न विचारणाऱ्यांपेक्षा आज्ञा पाळणाऱ्यांना जास्त महत्त्व दिलं जातं. ही संस्कृती लोकशाहीसाठी घातक आहे.

लोकशाही फक्त मतदानापुरती मर्यादित नाही. ती रोजच्या आयुष्यात जगावी लागते. चुकीवर प्रश्न विचारणे, अन्यायाविरोधात उभे राहणे, दुर्बलांच्या बाजूने बोलणे, ही लोकशाहीची खरी परीक्षा आहे. पण आपण ही परीक्षा वारंवार नापास होत आहोत.

खरे बोलणे म्हणजे काय?

आज गरज आहे ती ओरडण्याची नाही, तर ठामपणे बोलण्याची. भीती असतानाही सत्य बोलण्याची. कारण जेव्हा समाज गप्प बसतो, तेव्हा इतिहास त्याला माफ करत नाही. उद्या जेव्हा अन्याय आपल्यावर होईल, तेव्हा आपणही कोणाच्या तरी आवाजाची वाट पाहत असू.

म्हणून प्रश्न सोपा आहे-
आपण गप्प बसणार आहोत की बोलणार आहोत?
कारण मौन ही तटस्थ भूमिका नसते; ती नेहमी अन्यायाच्या बाजूने झुकलेली असते!

0+ Great