इंडिगो एअरलाइन्सने गत काही महिन्यांत तिकिटांचे दर वाढवले, कॅन्सलेशन चार्जेस वाढवले, बॅगेज नियम कडक केले, तरीही ६५% पेक्षा जास्त मार्केट शेअर त्यांच्याकडेच राहिला. कारण? विमान क्षेत्रातील स्पर्धा जवळपास संपल्यात जमा आहे. स्पाइसजेट दिवाळखोरीच्या उंबरठ्यावर, GoFirst बंद पडली, Vistara-Air India एकत्र होऊनही अद्याप चाचपडतच आहे. परिणामी इंडिगोची धारणा “आपण राजे” अशी झाली आणि ग्राहकांच्या खिशावर थेट डाका पडू लागला.
आता याच गोष्टीचा विचार टेलिकॉम क्षेत्रात करा.
सध्या टेलिकॉम मार्केट शेअर असा आहे (नोव्हेंबर २०२५ पर्यंत):
Jio - ४०.६०%
Airtel - ३३.६९%
Vi - १७.९१% (घसरण चालूच)
BSNL/MTNL - ७.८०% (हळूहळू वाढतेय)
समजा उद्या BSNL पूर्णपणे संपली आणि Vodafone-Idea ने हात वर केले (जे खूप जवळचे वास्तव आहे). मग फक्त दोनच कंपन्या राहतील – Jio आणि Airtel. एकूण मार्केट शेअर १००% च्या जवळपास त्यांचाच. मग काय होईल?
१. रिचार्जचे भाव तिप्पट-चौपट होतील
आज जिओचा ८४ दिवसांचा ८५९ रुपयांचा प्लान आहे. एअरटेलचा ९७९ चा. BSNL चा १०७ रुपयांत ८४ दिवस.
BSNL गेल्यावर पहिल्या सहा महिन्यातच हे प्लान्स १०००-१२०० च्या घरात जातील. दुसऱ्या वर्षी त्यात आणखी वाढ होईल. कारण TRAI कडेही “स्पर्धा नसल्याने दर नियंत्रण करता येत नाहीत” असे कारण राहील. इंडिगोने जसे दिल्ली-मुंबईचे १२-१५ हजार केले, तसे जिओ-एअरटेल २८ दिवसांचा प्लान ७००-८०० करतील.
२. डेटाचा भाव परत २०१६ पूर्वीच्या काळात जाईल
२०१६ पूर्वी १ GB डेटा २५० रुपये होता. जिओ आल्यावर तो ५ रुपये/GB झाला. BSNL-Vi गेल्यावर तो परत ५०-६० रुपये/GB होईल. कारण दोघांनाही “खर्च वसूल करायचा आहे”. आज ओटीटी फ्री मिळते, उद्या Netflix, Prime साठी वेगळा ३९९-४९९ चा अॅड-ऑन प्लान येईल.
३. ग्रामीण भाग पूर्णपणे अंधारात
BSNL ही एकमेव कंपनी खेड्यापाड्यात पोहोचली आहे. ती संपली की ४०% पेक्षा जास्त ग्रामीण भारतात फक्त जिओ किंवा एअरटेलचे सिग्नल राहतील. त्यातही जिओने आधीच अनेक गावांतील टॉवर बंद केले आहेत (कारण स्पर्धा नाही). नेट कनेक्शन नाहीसे होईल, ऑनलाइन शिक्षण, बँकिंग, आरोग्यसेवा ठप्प होतील.
४. ड्युओपॉलीची खरी ताकद दिसेल
इंडिगो एकट्याने ६५% मार्केट घेऊनही जे करू शकते, ते जिओ-एअरटेल मिळून ९५% मार्केट घेऊन करतील. दोघे एकमेकांशी स्पर्धा करायचे सोडून “आम्ही दोघे मिळून दर ठरवू” असा गुप्त करार करतील. जगात असे अनेक उदाहरण आहेत. उदा. मेक्सिकोमध्ये América Móvil आणि Telefónica ने असेच दुहेरी वर्चस्व प्रस्थापित केले आणि डेटाचे भाव ५-६ पट वाढले.
५. सरकारी यंत्रणा वेठीस धरली जाईल
BSNL च्या जागी खाजगी कंपन्यांनी संरक्षण, रेल्वे, पोलीस, बँकांचे नेटवर्क हातात घेतले तर डेटा सिक्युरिटीचा प्रश्न निर्माण होईल. आजही जिओच्या चिनी उपकरणांबद्दल शंका घेतली जाते. उद्या तेच एकमेव पर्याय राहतील.
६. ग्राहकांची फसवणूक नव्या पातळीवर
रोज २ GB ऐवजी १.५ GB
फ्री कॉलिंग ऐवजी १००० मिनिटे
स्पीड ६४ kbps वर आणली जाईल “Fair Usage Policy” च्या नावावर
रिचार्ज न केल्यास ७ दिवसांत नंबर बंद (आज ३० दिवस ग्रेस आहे)
७. कायदेशीर आणि नियामक अपयश
TRAI कडे “Significant Market Power” नियम आहेत, पण ते फक्त एकाच कंपनीसाठी लागू होतात. दोन कंपन्या असतील तर त्यांना “स्पर्धा आहे” असे म्हणता येईल. स्पर्धा आयोगालाही (Competition Commission) पुरावे गोळा करणे कठीण होईल. परिणामी ग्राहकांचे हात बांधले जातील.
८. पर्याय काय शिल्लक राहील?
Starlink सारख्या सॅटेलाइट कंपन्या येतील, पण त्यांचे प्लान्स महाग (५०००-७०००/महिना) असतील.
लोकल केबलवाले Wi-Fi देतील, पण मर्यादित.
शेवटी लोक पुन्हा 2G युगाकडे परत जातील.
वेडी जनता रस्त्यावर उतरेल, पण रिकाम्या खिशाने
इंडिगोच्या बाबतीत फक्त १०% लोक विमानाने प्रवास करतात, म्हणून ओरड कमी आहे. पण टेलिकॉम क्षेत्र प्रत्येकाशी निगडीत आहे. देशात १२० कोटी मोबाइल कनेक्शन आहेत. त्यामुळे दोन कंपन्यांनी संपूर्ण देशाला वेठीस धरले तर अर्थव्यवस्थेवर, शिक्षणावर, आरोग्यावर, रोजगारावर थेट परिणाम होईल. म्हणूनच BSNL आहे तोपर्यंतच सर्वकाही सुरुळीत आहे. कारण, हा देशाच्या डिजिटल सुरक्षेचा आणि परवडणाऱ्या कनेक्टिव्हिटीचा प्रश्न आहे.
अखेरीस इंडिगोने फक्त विमान प्रवासाचे दर वाढवले. पण जिओ-एअरटेलने भविष्यात असेच केले तर ते संपूर्ण देशाचे डिजिटल आयुष्य महाग करून टाकतील. आणि मग स्मार्टफोन वेडी जनता रस्त्यावर उतरेल, पण रिकाम्या खिशाने.
Great
पोस्ट्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा