आपण अभिमानाने म्हणतो- आपण आधुनिक आहोत, सुशिक्षित आहोत, विज्ञानाच्या युगात जगतो. पण वास्तवाकडे पाहिलं तर प्रश्न पडतो... खरंच आपण विवेकी झालो आहोत का? कारण शिक्षण वाढलं असलं, तरी अंधश्रद्धा कमी झाल्याचं चित्र दिसत नाही. उलट, ती नव्या स्वरूपात अधिकच बळावलेली दिसते.
आधुनिक आहोत की अंधश्रद्ध?
आजही माणूस संकटात सापडला की डॉक्टरांआधी बाबांकडे जातो. परीक्षेआधी ताईत, नोकरीसाठी नवस, आजारासाठी अंगारा, ही उदाहरणं दुर्मिळ नाहीत. विशेष म्हणजे, हे सगळं करणारे लोक पदवीधर, अधिकारी, अगदी डॉक्टरसुद्धा असतात. मग प्रश्न पडतो... शिक्षण आणि विवेक यात नक्की फरक काय?
शिक्षण म्हणजे फक्त डिग्री नव्हे. शिक्षण म्हणजे प्रश्न विचारण्याची क्षमता. परिणाम समजून घेण्याची वृत्ती आणि पुराव्यावर विश्वास ठेवण्याची सवय. दुर्दैवाने, आपल्या शिक्षणपद्धतीत ही मूल्ये दुय्यम ठरतात. आपल्याला पाठांतर शिकवलं जातं, विचार करायला मात्र शिकवलं जात नाही.
अंधश्रद्धा ही केवळ अज्ञानातून जन्माला येत नाही; ती भीतीतून जन्माला येते. माणूस असहाय्य वाटू लागला की तो अदृश्य शक्तींवर विश्वास ठेवू लागतो. आजच्या अस्थिर समाजात भीती वाढली आहे - नोकरीची, भविष्याची, आरोग्याची. या भीतीचं भांडवल करून अंधश्रद्धा फोफावते.
भीती आणि माध्यमांची भूमिका
.jpg)
माध्यमांचीही यात मोठी भूमिका आहे. टीव्हीवरील बाबांचे कार्यक्रम, भविष्यवाणीचे शो, चमत्कार दाखवणाऱ्या कथा या सगळ्यांना प्रचंड प्रसिद्धी दिली जाते. वैज्ञानिक दृष्टिकोन मांडणारे कार्यक्रम मात्र दुय्यम ठरतात. परिणामतः समाजात विज्ञान नव्हे, तर अंधश्रद्धाच ‘मनोरंजन’ बनते.
अंधश्रद्धेचा सर्वात मोठा फटका दुर्बल घटकांना बसतो. ग्रामीण भागातील गरीब, अशिक्षित लोकांना भोंदूबाबा लुटतात. महिलांवर ‘चेटकीन’ ठरवून अत्याचार होतात. आजार बळावतात कारण वैद्यकीय उपचाराऐवजी मंत्र-तंत्रावर विश्वास ठेवला जातो. ही फक्त श्रद्धा नाही, ही हिंसा आहे.
डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांनी अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी आयुष्य वेचलं. त्यांनी सांगितलं होतं की, अंधश्रद्धा ही वैयक्तिक बाब नसून सामाजिक समस्या आहे. कारण एका व्यक्तीचा भ्रम संपूर्ण समाजाला घातक ठरू शकतो. त्यांच्या हत्येनंतरही समाज फार काळ अस्वस्थ राहिला नाही - हीच खरी शोकांतिका.
डिजिटल अंधश्रद्धा
आज अंधश्रद्धा ‘डिजिटल’ झाली आहे. व्हॉट्सॲपवर चमत्कारी मेसेज, यूट्यूबवर बाबांचे प्रवचन, इंस्टाग्रामवर ग्रह-नक्षत्रांचे उपाय - ही नवी रूपे आहेत. शिक्षित तरुणही यात अडकलेला दिसतो. कारण विचार करण्याची सवयच लावली गेलेली नाही.
विवेक म्हणजे श्रद्धेचा अपमान नव्हे. विवेक म्हणजे श्रद्धेच्या नावाखाली होणाऱ्या अन्यायाला प्रश्न विचारणं. देवावर विश्वास ठेवणं आणि डॉक्टरकडे जाणं यात विरोध नाही; पण डॉक्टरकडे न जाता फक्त देवावर अवलंबून राहणं धोकादायक आहे.
विवेकाचा दिवा पेटवूया...
समाज बदलायचा असेल तर अंधश्रद्धेवर हसून चालणार नाही, तिच्याशी संवाद साधावा लागेल. वैज्ञानिक दृष्टिकोन सोप्या भाषेत लोकांपर्यंत पोहोचवावा लागेल. प्रश्न विचारणाऱ्या मुलांना दटावण्याऐवजी प्रोत्साहन द्यावं लागेल.
खरा आधुनिक समाज तोच असतो, जो अंधाराला शिव्या देत बसत नाही, तर दिवा पेटवतो. विवेकाचा दिवा. प्रश्नांचा दिवा. कारण विज्ञान हे प्रयोगशाळेत नसतं; ते माणसाच्या विचारात असतं.
शेवटी प्रश्न एकच आहे -
आपण सुशिक्षित आहोत की खरंच विवेकी?
या प्रश्नाचं उत्तरच आपल्या समाजाचं भविष्य ठरवणार आहे.
Great
पोस्ट्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा