भूत असतात का? हा प्रश्न शतकानुशतके मानवाला सतावतो आहे. जगभरातील संस्कृतींमध्ये भूतांच्या दंतकथा व कथित अनुभव सांगितले जातात. भारतात तर भूत-प्रेतांच्या दंतकथांचा अक्षरशः खच पडलेला आहे. पण वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून याकडे कसे पहावे? हे आपण यातून समजून घेऊया...
सांस्कृतिक आणि धार्मिक पार्श्वभूमी 
भारतीय संस्कृतीत भूतांचा उल्लेख प्राचीन काळापासून आहे. हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये 'भूत', 'प्रेत', 'पिशाच्च' असे विविध प्रकारच्या अलौकिक गोष्टींचे वर्णन केलेले आढळते. भागवत गीतेच्या १७व्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जे लोक भूत-प्रेतांची पूजा करतात, ते भूतयोनीत जन्म घेतात. गरुड पुराणात मृत्यूनंतर आत्म्याच्या प्रवासाचे वर्णन आहे. त्यात असंतुष्ट आत्मे भटकत राहतात, असे नमूद आहे. भारतात विविध प्रांतांमध्ये वेगवेगळ्या भूतांच्या कथा प्रचलित आहेत. उत्तर भारतात 'चुडैल' (उलट्या पायांची महिला), बंगालमध्ये 'पेटनी' किंवा 'शांकचुन्नी', दक्षिण भारतात 'पेय्' किंवा 'मोहिनी'. हिमालयीन क्षेत्रात 'आचेरी' (मुलीचे भूत) किंवा 'मुंज्या' (अविवाहित पुरुषाचे भूत) अशा विविध दंतकथा ऐकायला मिळतात.
जगभरातही भूतांच्या अशा विविध रसाळ दंतकथा ऐकावयास मिळतात. अमेरिकेतील ४५% लोक भूतांवर विश्वास ठेवतात. भारतात हा आकडा आणखी जास्त असू शकतो. भूताटकीच्या कहाण्या भीती आणि मृत्यूनंतरच्या जीवनाची उत्सुकता यातून निर्माण होतात. पण हे विश्वास वैज्ञानिक पुराव्यांवर आधारित आहेत का?
वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि पुराव्यांचा अभाववैज्ञानिक समाजाचे एकमत आहे की, भूतांचे अस्तित्व सिद्ध करणारा कोणताही ठोस पुरावा नाही. विकिपीडिया आणि विविध वैज्ञानिक संस्था (जसे Committee for Skeptical Inquiry) सांगतात की, शतकानुशतके चाललेल्या संशोधनातूनही भूतांचे अस्तित्व सिद्ध झाले नाही. भूत शोधण्यासाठी वापरली जाणारी उपकरणे - EMF मीटर (इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक फील्ड डिटेक्टर), इन्फ्रारेड कॅमेरे, EVP रेकॉर्डर (इलेक्ट्रॉनिक व्हॉइस फेनोमेना) - हे वैज्ञानिक दिसतात, पण ते खरे पुरावे देत नाहीत. ही उपकरणे पर्यावरणीय बदल (जसे चुंबकीय क्षेत्र किंवा आवाज) मोजतात, पण त्यांचा संबंध भूतांशी जोडणे हा केवळ अंदाज आहे.
भूतांचे फोटो किंवा व्हिडिओ बहुतेकदा डबल एक्स्पोजर, लाइट रिफ्लेक्शन किंवा डिजिटल एडिटिंगमुळे तयार होतात.,_The_Nightmare,_1781.jpg)
भूताटकीच्या अनुभवाची वैज्ञानिक स्पष्टीकरणेभूत दिसण्याचे किंवा जाणवण्याचे अनुभव खरे असतात, पण त्यांची कारणे नैसर्गिक असतात:
शेवटी खरे काय भूत असतात का?भूत असतात का? या प्रश्नाचे सांस्कृतिक आणि वैयक्तिक दृष्टिकोनातून उत्तर होय असे आहे, कारण ते आपल्या भीती, श्रद्धा आणि दंतकथांचा भाग आहेत. पण वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून नाही. कारण, भूतांचे अस्तित्व सिद्ध करणारा एकही पुरावा नाही. बहुतेक अनुभव मनोवैज्ञानिक, पर्यावरणीय किंवा भ्रमात्मक असतात. शेवटी, भूत असोत वा नसोत, ते आपल्या जीवनात रंग भरतात हे मात्र नक्की.
भारतीय संस्कृतीत भूतांचा उल्लेख प्राचीन काळापासून आहे. हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये 'भूत', 'प्रेत', 'पिशाच्च' असे विविध प्रकारच्या अलौकिक गोष्टींचे वर्णन केलेले आढळते. भागवत गीतेच्या १७व्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जे लोक भूत-प्रेतांची पूजा करतात, ते भूतयोनीत जन्म घेतात. गरुड पुराणात मृत्यूनंतर आत्म्याच्या प्रवासाचे वर्णन आहे. त्यात असंतुष्ट आत्मे भटकत राहतात, असे नमूद आहे. भारतात विविध प्रांतांमध्ये वेगवेगळ्या भूतांच्या कथा प्रचलित आहेत. उत्तर भारतात 'चुडैल' (उलट्या पायांची महिला), बंगालमध्ये 'पेटनी' किंवा 'शांकचुन्नी', दक्षिण भारतात 'पेय्' किंवा 'मोहिनी'. हिमालयीन क्षेत्रात 'आचेरी' (मुलीचे भूत) किंवा 'मुंज्या' (अविवाहित पुरुषाचे भूत) अशा विविध दंतकथा ऐकायला मिळतात.
जगभरातही भूतांच्या अशा विविध रसाळ दंतकथा ऐकावयास मिळतात. अमेरिकेतील ४५% लोक भूतांवर विश्वास ठेवतात. भारतात हा आकडा आणखी जास्त असू शकतो. भूताटकीच्या कहाण्या भीती आणि मृत्यूनंतरच्या जीवनाची उत्सुकता यातून निर्माण होतात. पण हे विश्वास वैज्ञानिक पुराव्यांवर आधारित आहेत का?
वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि पुराव्यांचा अभाववैज्ञानिक समाजाचे एकमत आहे की, भूतांचे अस्तित्व सिद्ध करणारा कोणताही ठोस पुरावा नाही. विकिपीडिया आणि विविध वैज्ञानिक संस्था (जसे Committee for Skeptical Inquiry) सांगतात की, शतकानुशतके चाललेल्या संशोधनातूनही भूतांचे अस्तित्व सिद्ध झाले नाही. भूत शोधण्यासाठी वापरली जाणारी उपकरणे - EMF मीटर (इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक फील्ड डिटेक्टर), इन्फ्रारेड कॅमेरे, EVP रेकॉर्डर (इलेक्ट्रॉनिक व्हॉइस फेनोमेना) - हे वैज्ञानिक दिसतात, पण ते खरे पुरावे देत नाहीत. ही उपकरणे पर्यावरणीय बदल (जसे चुंबकीय क्षेत्र किंवा आवाज) मोजतात, पण त्यांचा संबंध भूतांशी जोडणे हा केवळ अंदाज आहे.
भूतांचे फोटो किंवा व्हिडिओ बहुतेकदा डबल एक्स्पोजर, लाइट रिफ्लेक्शन किंवा डिजिटल एडिटिंगमुळे तयार होतात.
,_The_Nightmare,_1781.jpg)
भूताटकीच्या अनुभवाची वैज्ञानिक स्पष्टीकरणे
- मनोवैज्ञानिक कारणे: भूताटकीचा अनुभव बहुतांशवेळा हॅलुसिनेशन (भ्रम) असतात. स्लीप पॅरालिसिस (झोपेच्या वेळी शरीर लकवा झाल्यासारखे वाटणे) मध्ये लोकांना कथितपणे भूत दिसते किंवा दाबल्यासारखे वाटते. इन्फ्रासाउंड (१९ हर्ट्झची ध्वनी लाट) मेंदूत भीती निर्माण करू शकते.
- पर्यावरणीय कारणे: जुन्या इमारतींमध्ये मोल्ड (फंगल ग्रोथ) किंवा कार्बन मोनॉक्साइडचा दरवळ हॅलुसिनेशन निर्माण करतात. चुंबकीय क्षेत्रातील बदल मेंदूवर परिणाम करतात.
- सांस्कृतिक प्रभाव: जेव्हा लोकांच्या मनात भूताटकीच्या कल्पना येतात, तेव्हा साधे आवाज किंवा सावल्याही त्यांना भूत वाटतात. याला 'सजेशन इफेक्ट' म्हणतात.
शेवटी खरे काय भूत असतात का?भूत असतात का? या प्रश्नाचे सांस्कृतिक आणि वैयक्तिक दृष्टिकोनातून उत्तर होय असे आहे, कारण ते आपल्या भीती, श्रद्धा आणि दंतकथांचा भाग आहेत. पण वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून नाही. कारण, भूतांचे अस्तित्व सिद्ध करणारा एकही पुरावा नाही. बहुतेक अनुभव मनोवैज्ञानिक, पर्यावरणीय किंवा भ्रमात्मक असतात. शेवटी, भूत असोत वा नसोत, ते आपल्या जीवनात रंग भरतात हे मात्र नक्की.
तुम्हाला कधी असा अनुभव आला आहे का?
भीती ही वास्तवापेक्षा कल्पनेतून येते का? हे कमेंटमध्ये जरूर सांगा.
0+
Great
Great
पोस्ट्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा