राहुल गांधी - एका संघर्षाची वाटचाल

१९ ऑक्टोबर २०२२. तामिळनाडू आणि केरळची सीमा. सकाळची वेळ. शेकडो कार्यकर्ते, हजारो नागरिक आणि पत्रकारांचा लोंढा एका पांढऱ्या टी-शर्ट घातलेल्या नेत्याच्या मागे चालत होता. देशातील सगळ्यात प्रभावशाली राजकीय घराण्याचा वारसदार असलेला हा नेता त्या दिवशी मंचावरून भाषण करत नव्हता, हेलिकॉप्टरमधून दौरा करत नव्हता, तर सामान्य माणसांप्रमाणे रस्त्यावर चालत होता.

तो नेता होता राहुल गांधी. Rahul Gandhi

जवाहरलाल नेहरूंपासून सुरू झालेला, इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्या माध्यमातून देशाच्या राजकारणावर प्रभाव टाकणारा वारसा राहुल गांधींच्या खांद्यावर होता. पण हा वारसा त्यांच्यासाठी संधी जितका होता, तितकेच तो ओझेही होता. एका बाजूला देशातील सर्वात प्रसिद्ध राजकीय कुटुंबाचा वारसदार म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले गेले; तर दुसऱ्या बाजूला त्यांना स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्यासाठी संघर्ष करावा लागला. Rahul Gandhi Biography

आज राहुल गांधी यांच्याबद्दल मते दोन टोकांवर विभागलेली दिसतात. काहींसाठी ते संविधान, सामाजिक न्याय आणि लोकशाही मूल्यांसाठी लढणारे नेते आहेत. तर काहींसाठी ते अजूनही स्वतःला पूर्णपणे सिद्ध करू न शकलेले राजकारणी आहेत. मात्र एक गोष्ट निर्विवाद आहे, गेल्या दोन दशकांत भारतीय राजकारणात राहुल गांधी यांच्याइतकी चर्चा क्वचितच एखाद्या विरोधी पक्षाच्या नेत्याबद्दल झाली असेल.

राजकीय घराण्यातील जन्म

१९ जून १९७० रोजी दिल्ली येथे राहुल गांधी यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील राजीव गांधी आणि आई सोनिया गांधी. आजी इंदिरा गांधी त्या काळात देशातील सर्वात प्रभावशाली राजकीय व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होत्या. सामान्य मुलांसारखे त्यांचे बालपण नव्हते. घरात सतत राजकीय नेत्यांची वर्दळ, सुरक्षारक्षकांचा गराडा आणि देशाच्या घडामोडींवर होणाऱ्या चर्चा हे त्यांच्या आयुष्याचा भाग होते. Rahul Gandhi Biography

१९८४ मध्ये इंदिरा गांधी यांची हत्या झाली तेव्हा राहुल अवघे १४ वर्षांचे होते. त्या घटनेने संपूर्ण गांधी कुटुंब हादरले. त्यानंतर सुरक्षा कारणांमुळे त्यांचे आयुष्य आणखी मर्यादित झाले.

शिक्षण आणि जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन

राहुल गांधी यांनी सुरुवातीचे शिक्षण दिल्लीतील सेंट कोलंबा शाळेत घेतले. त्यानंतर ते दून स्कूलमध्ये शिकले. मात्र सुरक्षा कारणांमुळे नियमित शिक्षणात अनेक अडथळे आले. उच्च शिक्षणासाठी ते परदेशात गेले. हार्वर्ड विद्यापीठात प्रवेश घेतल्यानंतर १९९१ मध्ये राजीव गांधी यांची हत्या झाली आणि पुन्हा एकदा त्यांच्या आयुष्याला धक्का बसला. त्यानंतर त्यांनी रोलिन्स कॉलेजमधून पदवी आणि केंब्रिज विद्यापीठातून एम.फिल. पूर्ण केले.

परदेशातील शिक्षणामुळे त्यांना जगातील विविध राजकीय आणि आर्थिक व्यवस्थांचा अभ्यास करण्याची संधी मिळाली. सामाजिक न्याय, समान संधी, शिक्षण आणि आरोग्य यांसारख्या विषयांबद्दल त्यांची रुची वाढली.

राजकारणापासून दूर राहण्याचा प्रयत्न

अनेकांना वाटते की राहुल गांधी जन्मापासूनच राजकारणासाठी तयार होते. प्रत्यक्षात तसे नव्हते. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी काही काळ लंडनमध्ये काम केले. नंतर भारतात येऊन खासगी क्षेत्रात व्यवसायाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये सहभाग घेतला.

राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतर राजकारणामुळे कुटुंबाने मोजलेली किंमत त्यांनी जवळून पाहिली होती. त्यामुळे सुरुवातीच्या काळात त्यांनी सक्रिय राजकारणापासून अंतर ठेवले.

पहिली निवडणूक आणि संसदेत प्रवेश

२००४ मध्ये राहुल गांधी यांनी अमेठी मतदारसंघातून लोकसभा निवडणूक लढवली. अमेठी हा गांधी कुटुंबाचा बालेकिल्ला मानला जात होता. निवडणुकीत त्यांना मोठा विजय मिळाला आणि ते प्रथमच खासदार बनले. त्यांच्या पहिल्या विजयाची चर्चा देशभर झाली. अनेकांना वाटत होते की हा भारताच्या भविष्यातील पंतप्रधानांचा पहिला राजकीय टप्पा आहे.

मात्र राहुल गांधींचा प्रवास अपेक्षेइतका सोपा नव्हता.

युवक काँग्रेसमध्ये प्रयोग

राहुल गांधी यांनी युवक काँग्रेस आणि एनएसयूआयमध्ये अंतर्गत निवडणुकांची संकल्पना पुढे आणली. त्यांचा विश्वास होता की राजकारणात नवीन चेहरे यायला हवेत. अनेक तरुणांना त्यांनी संघटनेत स्थान दिले. या काळात ते वारंवार विद्यार्थ्यांशी संवाद साधत. अनेक विद्यापीठांमध्ये जाऊन त्यांनी बेरोजगारी, शिक्षण आणि संधींच्या समानतेवर चर्चा केली.

गरीबांविषयीचा कळवळा

राहुल गांधी यांच्या राजकीय प्रतिमेतील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे तळागाळातील लोकांशी संपर्क. उत्तर प्रदेशातील दलित वस्त्यांमध्ये जाऊन मुक्काम करणे, शेतकऱ्यांच्या घरी जेवणे, मजुरांशी संवाद साधणे, ट्रक चालकांसोबत रात्रीचा प्रवास करणे अशा अनेक घटना चर्चेत आल्या. Rahul Gandhi

एका शेतकरी बैठकीत त्यांनी एका वृद्ध शेतकऱ्याला विचारले, "तुमची सर्वात मोठी अडचण काय आहे?" त्यावर त्या शेतकऱ्याने उत्तर दिले, "साहेब, आम्हाला कर्जापेक्षा बाजारभाव जास्त त्रास देतो." राहुल गांधी नंतर अनेक भाषणांमध्ये हा अनुभव सांगताना दिसले.

पराभवाचे चटके

२०१४ ची निवडणूक काँग्रेससाठी ऐतिहासिक पराभव घेऊन आली. नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वात भाजपने अभूतपूर्व विजय मिळवला. काँग्रेस केवळ ४४ जागांवर मर्यादित राहिली. २०१९ मध्येही परिस्थितीत मोठा बदल झाला नाही. उलट राहुल गांधी स्वतः अमेठी मतदारसंघातून पराभूत झाले. Pm modi

हा त्यांच्या राजकीय आयुष्यातील सर्वात मोठ्या धक्क्यांपैकी एक होता. तथापि, त्यांनी केरळमधील वायनाडमधून विजय मिळवला आणि संसदेत कायम राहिले. Rahul Gandhi

प्रतिमेची लढाई

२०१४ नंतर भारतीय राजकारणात सोशल मीडिया हे सर्वात प्रभावी रणांगण बनले. राहुल गांधी यांच्यावर विविध प्रकारचे विनोद, टीका, मीम्स आणि डिजिटल प्रचार मोहिमा राबवण्यात आल्या. काँग्रेसचे नेते आणि समर्थकांचा आरोप आहे की भाजपशी संबंधित डिजिटल नेटवर्कने राहुल गांधी यांची प्रतिमा कमकुवत करण्यासाठी संघटित मोहीम उभारली. त्यांच्या मते, राहुल गांधी यांना गंभीर नेता म्हणून स्वीकारले जाऊ नये यासाठी सोशल मीडियावर सातत्याने प्रयत्न करण्यात आले.

भाजपने हे आरोप नेहमीच फेटाळले आहेत. पक्षाचे म्हणणे आहे की, राहुल गांधी यांच्या वक्तव्यांमुळे आणि राजकीय भूमिकांमुळे त्यांच्यावर टीका झाली. मात्र माध्यम अभ्यासकांचे मत आहे की भारतातील राजकारणात प्रतिमेची लढाई आता निवडणूक प्रचाराइतकीच महत्त्वाची बनली आहे.

तपास यंत्रणा आणि दबावाचे आरोप

राहुल गांधी आणि काँग्रेसने अनेकदा आरोप केला आहे की, केंद्रीय तपास यंत्रणांचा वापर विरोधी पक्षांवर दबाव आणण्यासाठी केला जातो. सोनिया गांधी, राहुल गांधी आणि काँग्रेसशी संबंधित विविध चौकशांच्या पार्श्वभूमीवर हे आरोप वारंवार करण्यात आले.

दुसरीकडे केंद्र सरकार आणि संबंधित यंत्रणांनी हे आरोप नेहमीच नाकारले आहेत. राजकीय विश्लेषकांच्या मते, हा संघर्ष केवळ न्यायालयीन किंवा प्रशासकीय नसून राजकीय कथानकाचा भाग बनला आहे.

विचारसरणीचा प्रश्न

राहुल गांधी यांना अनेकदा डाव्या विचारसरणीशी जोडले जाते. त्याचे कारण म्हणजे आर्थिक विषमता, सामाजिक न्याय, आरक्षण, जातीय जनगणना, शिक्षण आणि आरोग्य यांसारख्या विषयांवर त्यांचा असलेला भर. मात्र ते स्वतःला मार्क्सवादी किंवा कम्युनिस्ट विचारसरणीचे मानत नाहीत. त्यांची भूमिका सामाजिक लोकशाहीच्या अधिक जवळची मानली जाते.

भारत जोडो यात्रा - निर्णायक वळण

२०२२ मध्ये राहुल गांधी यांनी भारत जोडो यात्रेला सुरुवात केली. कन्याकुमारीपासून काश्मीरपर्यंत हजारो किलोमीटरचा हा प्रवास भारतीय राजकारणातील सर्वात मोठ्या पदयात्रांपैकी एक ठरला. या यात्रेत राहुल गांधी दररोज अनेक किलोमीटर चालत होते.

त्यांनी शेतकरी, विद्यार्थी, महिला, बेरोजगार तरुण, कलाकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि विविध क्षेत्रांतील नागरिकांशी संवाद साधला. यात्रेत घडलेले अनेक प्रसंग चर्चेत आले. एका ठिकाणी एका लहान मुलीने राहुल गांधींचा हात धरून काही अंतर चालत प्रवास केला. दुसऱ्या ठिकाणी एका वृद्ध महिलेला भेटून त्यांनी तिच्या अडचणी ऐकून घेतल्या. यात्रेचे समर्थक म्हणतात की यामुळे राहुल गांधींची प्रतिमा पूर्णपणे बदलली.

पांढऱ्या टी - शर्टचे गूढ

भारत जोडो यात्रेत राहुल गांधी सतत पांढऱ्या टी-शर्टमध्ये दिसत होते. पत्रकारांनी याबद्दल विचारले असता त्यांनी हसत उत्तर दिले, "जोपर्यंत थंडी वाजत नाही, तोपर्यंत टी-शर्टच घालणार." त्यांचे हे उत्तर सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणावर व्हायरल झाले. Congress 

भारत जोडो न्याय यात्रा

भारत जोडो यात्रेनंतर राहुल गांधींनी भारत जोडो न्याय यात्रेची सुरुवात केली. या यात्रेत सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय या मुद्द्यांवर भर देण्यात आला. यामुळे विरोधी पक्षांमध्ये समन्वय वाढवण्याचा प्रयत्न झाला.

विरोधी पक्षनेते म्हणून भूमिका

२०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीनंतर राहुल गांधी विरोधी पक्षनेते बनले. ही जबाबदारी त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते. आता त्यांच्याकडे केवळ काँग्रेसचा नेता म्हणून नव्हे, तर संपूर्ण विरोधी पक्षांचा प्रमुख चेहरा म्हणून पाहिले जाते.

राहुल गांधींचे समर्थक आणि टीकाकार

राहुल गांधींचे समर्थक त्यांना लोकशाही, संविधान आणि सामाजिक न्यायासाठी लढणारा नेता मानतात. त्यांच्या मते, त्यांनी भारत जोडो यात्रेद्वारे देशातील द्वेषाच्या राजकारणाला पर्याय देण्याचा प्रयत्न केला. दुसरीकडे टीकाकारांचे मत आहे की राहुल गांधी अजूनही प्रभावी संघटनात्मक नेतृत्व उभारण्यात पूर्णपणे यशस्वी झालेले नाहीत. ही दोन टोकांची मते त्यांच्या राजकीय व्यक्तिमत्त्वाला अधिकच चर्चेत ठेवतात. Congress 

त्यामुळे राहुल गांधी यांची कहाणी केवळ एका राजकीय वारसदाराची कथा नाही. ती एका अशा व्यक्तीची कथा आहे, ज्याने बालपणात दोन हत्यांचा आघात पाहिला, अनेक पराभव झेलले, सतत टीका सहन केली आणि तरीही भारतीय राजकारणाच्या केंद्रस्थानी राहिला.

आज राहुल गांधी यशस्वी आहेत की अपयशी, यावर मतभेद असू शकतात. पण एक गोष्ट निश्चित आहे, ते भारतीय राजकारणातील सर्वात महत्त्वाच्या आणि सर्वाधिक चर्चिल्या जाणाऱ्या नेत्यांपैकी एक आहेत. भारत जोडो यात्रेत रस्त्यावर चालणारा हा पांढऱ्या टी-शर्टमधला नेता पुढे देशाच्या राजकारणाला कोणते वळण देईल, याचे उत्तर भविष्यात मिळेल. पण त्यांचा प्रवास अजून संपलेला नाही. उलट, कदाचित तो आता खऱ्या अर्थाने सुरू झाला आहे.

भाग्यदर्शी लोखंडे, Bhagyadarshi Lokhande Blog