हा बदल एका दिवसात घडलेला नाही. शिक्षणाचा प्रसार, महिलांचे वाढते सक्षमीकरण, शहरीकरण, वाढलेला जीवनखर्च, विवाहाचे वाढते वय आणि बदलती जीवनशैली यामुळे कुटुंबाचा आकार लहान होत गेला. पूर्वी तीन किंवा चार मुलांचे कुटुंब सामान्य मानले जायचे. आता अनेक जोडपी एक किंवा दोन मुलांवरच थांबत आहेत. काही शहरी भागांमध्ये तर मूल न होण्याचा निर्णय घेणाऱ्यांची संख्याही वाढत आहे. त्यामुळे देशाच्या लोकसंख्येच्या रचनेत मोठे बदल घडू लागले आहेत. TFR India
प्रदेशनिहाय विषमता
भारताची राष्ट्रीय सरासरी १.९ असली तरी राज्यनिहाय आणि प्रदेशनिहाय मोठी विषमता दिसून येते. बिहारमध्ये हा दर २.९ इतका आहे. म्हणजे तेथे अजूनही लोकसंख्या वाढीचा वेग जास्त आहे. दुसरीकडे दिल्लीमध्ये हा दर १.२ पर्यंत खाली आला आहे. ग्रामीण भारतात प्रजनन दर २.१ वर आहे. मात्र शहरी भारतात तो १.५ इतका कमी झाला आहे. याचा अर्थ लोकसंख्येतील बदलाचा सर्वाधिक परिणाम मोठ्या शहरांमध्ये आणि औद्योगिक प्रदेशांमध्ये आधी दिसून येणार आहे. Falling Birth Rate India
महाराष्ट्रावर काय होणार परिणाम?
महाराष्ट्र हा भारतातील सर्वाधिक शहरीकरण झालेल्या राज्यांपैकी एक आहे. मुंबई, पुणे, ठाणे, नाशिक आणि छत्रपती संभाजीनगरसारखी शहरे वेगाने विस्तारत आहेत. या शहरीकरणाचा थेट परिणाम जन्मदरावर झाला आहे. महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये प्रजनन दर आधीच प्रतिस्थापन पातळीखाली गेला आहे. त्यामुळे पुढील दोन ते तीन दशकांमध्ये राज्याची लोकसंख्या वाढ मंदावण्याची शक्यता तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.
पहिल्या नजरेत जन्मदर घटणे ही चांगली बाब वाटू शकते. कमी लोकसंख्या म्हणजे संसाधनांवरील कमी ताण. शाळा, रुग्णालये, पाणी आणि वीज यावरील दबाव कमी होऊ शकतो. मात्र अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने या बदलाचे काही गंभीर परिणामही असतात. विशेषतः जेव्हा जन्मदर दीर्घकाळ कमी राहतो तेव्हा काम करणाऱ्या वयोगटातील लोकांची संख्या कमी होऊ लागते. वृद्धांची संख्या वाढते. परिणामी अर्थव्यवस्थेवर अतिरिक्त भार निर्माण होतो. India Fertility Rate
छत्रपती संभाजीनगरचे काय?
छत्रपती संभाजीनगरचे उदाहरण घेतले तर चित्र अधिक स्पष्ट होते. हे शहर औद्योगिक, शैक्षणिक आणि पर्यटन केंद्र म्हणून विकसित होत आहे. येथे वाहन उद्योग, औषधनिर्मिती, अभियांत्रिकी आणि सेवा क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर रोजगार उपलब्ध आहेत. भविष्यात जर जन्मदर सतत कमी राहिला तर या उद्योगांना स्थानिक पातळीवर पुरेसे कामगार मिळवणे कठीण जाऊ शकते. त्यांना इतर राज्यांतील कामगारांवर अधिक अवलंबून राहावे लागू शकते. Maharashtra Population
समजा एखादी वाहन निर्मिती कंपनी आज १० हजार कर्मचाऱ्यांसह कार्यरत आहे. दरवर्षी काही कर्मचारी निवृत्त होतात. त्यांच्या जागी नव्या तरुणांची भरती केली जाते. परंतु २० वर्षांनंतर स्थानिक तरुणांची संख्या लक्षणीयरीत्या कमी झाली तर भरती प्रक्रिया कठीण होईल. कंपनीला अधिक वेतन द्यावे लागू शकते. कौशल्य प्रशिक्षणावर अधिक खर्च करावा लागू शकतो. उत्पादन खर्च वाढण्याची शक्यता निर्माण होईल. परिणामी स्पर्धात्मकता कमी होऊ शकते. India Fertility Rate
भारताची जपानसारखी स्थिती उद्भवणार
जपान हे याचे जागतिक उदाहरण आहे. तेथील जन्मदर अनेक वर्षे खूप कमी राहिला. परिणामी कामगारांची कमतरता निर्माण झाली. अनेक उद्योगांना रोबोट आणि स्वयंचलित तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहावे लागले. वृद्ध लोकसंख्या वाढल्याने सामाजिक सुरक्षा खर्चही प्रचंड वाढला. भारताची परिस्थिती आज जपानसारखी नाही. मात्र जन्मदरातील घसरण कायम राहिली तर भविष्यात काही प्रमाणात तत्सम आव्हाने उभी राहू शकतात.
महाराष्ट्रातील शाळांवरही या बदलाचा परिणाम दिसू शकतो. आज अनेक गावांमध्ये विद्यार्थीसंख्या घटल्यामुळे शाळा एकत्र करण्याची वेळ येत आहे. पुढील काळात हा कल अधिक स्पष्ट होऊ शकतो. कमी जन्मदरामुळे नव्या विद्यार्थ्यांची संख्या कमी होईल. काही भागांत वर्गखोल्या रिकाम्या राहू शकतात. शिक्षकांचे नियोजन नव्याने करावे लागेल. शैक्षणिक पायाभूत सुविधांचे स्वरूप बदलावे लागेल. Maharashtra Population
छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील ग्रामीण भागातही हे चित्र हळूहळू दिसू शकते. अनेक कुटुंबांतील युवक शिक्षण आणि रोजगारासाठी शहरांकडे स्थलांतरित होत आहेत. त्याचवेळी कमी मुलांची प्रवृत्ती वाढत आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये लोकसंख्या स्थिर राहण्याऐवजी कमी होण्याची शक्यता आहे. याचा परिणाम स्थानिक बाजारपेठांवरही होऊ शकतो.
उद्योगांचे व्यवसाय मॉडेल बदलेल
ग्राहक बाजारपेठेच्या दृष्टीने जन्मदराला मोठे महत्त्व असते. बाळांचे कपडे, खेळणी, शालेय साहित्य, बालरोग सेवा आणि बालपोषण उत्पादने यांचा बाजार थेट जन्मदराशी जोडलेला असतो. जर नवजात बालकांची संख्या कमी झाली तर या क्षेत्रांतील मागणीही कमी होऊ शकते. उद्योगांना आपल्या व्यवसाय मॉडेलमध्ये बदल करावे लागू शकतात.
दुसरीकडे वृद्धांसाठीच्या सेवांची मागणी वाढू शकते. आरोग्यसेवा, वृद्धाश्रम, घरपोच वैद्यकीय सुविधा, विमा योजना आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठीची उत्पादने यांचा विस्तार होण्याची शक्यता आहे. आज ज्या क्षेत्रांकडे तुलनेने कमी लक्ष दिले जाते, ती क्षेत्रे उद्या मोठी उद्योगसाखळी बनू शकतात. Aging Population India
गृहनिर्माण क्षेत्रावरही याचा परिणाम होईल. पूर्वी मोठ्या कुटुंबांसाठी मोठी घरे आवश्यक असत. आता लहान कुटुंबांची संख्या वाढत आहे. त्यामुळे एक किंवा दोन बेडरूमच्या घरांची मागणी वाढू शकते. छत्रपती संभाजीनगरसारख्या शहरांमध्ये भविष्यात अशा घरांच्या प्रकल्पांना अधिक मागणी मिळू शकते. शहरी नियोजनातही या बदलांचा विचार करावा लागेल. Birth Rate Decline
महिला शिक्षणाचे काय आहे कारण?
जन्मदर घटण्यामागे महिलांचे शिक्षण हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. शिक्षित महिलांचे विवाहाचे वय तुलनेने जास्त असते. त्या रोजगार क्षेत्रात सक्रिय असतात. कुटुंब नियोजनाबाबत जागरूक असतात. त्यामुळे मुलांची संख्या कमी राहते. महाराष्ट्रात महिला शिक्षणाचे प्रमाण तुलनेने चांगले असल्यामुळे हा परिणाम अधिक स्पष्टपणे दिसतो.
आरोग्य सुविधांमध्ये झालेली सुधारणा देखील महत्त्वाची आहे. पूर्वी बालमृत्यूचे प्रमाण जास्त असल्याने कुटुंबे अधिक मुले जन्माला घालत असत. आता आरोग्य सेवा सुधारल्याने मुलांचे जगण्याचे प्रमाण वाढले आहे. त्यामुळे कमी मुलांमध्येही कुटुंबाला सुरक्षितता वाटते. परिणामी जन्मदर कमी होतो.
आर्थिक कारणे देखील तितकीच महत्त्वाची आहेत. आज एका मुलाचे संगोपन करणे खर्चिक झाले आहे. शिक्षण, आरोग्य, निवास आणि इतर गरजांवर मोठा खर्च करावा लागतो. मध्यमवर्गीय कुटुंबे आपल्या उत्पन्नाचा विचार करून कुटुंबाचा आकार मर्यादित ठेवण्याचा निर्णय घेतात. ही प्रवृत्ती शहरांमध्ये अधिक दिसून येते. Chhatrapati Sambhajinagar, Demographic Change,
छत्रपती संभाजीनगरमध्ये उच्च शिक्षण संस्थांची संख्या वाढत आहे. विद्यार्थ्यांचे प्रमाण वाढत असले तरी स्थानिक जन्मदर कमी राहिला तर भविष्यात बाहेरील विद्यार्थ्यांवर अवलंबित्व वाढू शकते. शैक्षणिक संस्थांना नवीन धोरणे आखावी लागू शकतात. राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांना आकर्षित करण्यासाठी प्रयत्न वाढू शकतात. Birth Rate Decline
मतदारसंघाचेही स्वरूप बदलेल
राजकारणावरही या बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. लोकसंख्येची रचना बदलल्याने मतदारसंघांचे स्वरूप बदलते. युवकांची संख्या कमी आणि वृद्धांची संख्या अधिक झाल्यास निवडणूक मुद्द्यांमध्येही बदल होऊ शकतो. रोजगाराबरोबरच आरोग्य, पेन्शन आणि सामाजिक सुरक्षा यांसारख्या विषयांना अधिक महत्त्व मिळू शकते.
कृषी क्षेत्रावरही काही परिणाम अपेक्षित आहेत. ग्रामीण भागात कामगारांची उपलब्धता कमी झाली तर शेतीतील यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढू शकतो. ट्रॅक्टर, हार्वेस्टर आणि इतर आधुनिक साधनांचा वापर वाढू शकतो. त्यामुळे उत्पादकता टिकवून ठेवण्यास मदत होईल. मात्र लहान शेतकऱ्यांसाठी हा बदल आर्थिकदृष्ट्या आव्हानात्मक ठरू शकतो. Birth Rate Decline
लोकसंख्ये घटणे व वाढणे वेगवेगळ्या गोष्टी
लोकसंख्या घटणे आणि लोकसंख्या वृद्ध होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. भारताची लोकसंख्या अजून काही दशके वाढत राहण्याची शक्यता आहे कारण तरुण लोकसंख्या अजूनही मोठ्या प्रमाणात आहे. परंतु जन्मदर कमी राहिल्यास भविष्यात वृद्धांचे प्रमाण वाढत जाईल. त्यामुळे आजपासूनच दीर्घकालीन नियोजन आवश्यक ठरते.
धोरणात्मक पातळीवर सरकारसमोर संतुलन राखण्याचे आव्हान आहे. एकीकडे महिलांचे शिक्षण, आरोग्य आणि कुटुंब नियोजन यांना प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. दुसरीकडे भविष्यातील कामगारशक्ती, उत्पादनक्षमता आणि आर्थिक वाढ यांचाही विचार करावा लागेल. कौशल्य विकास, तंत्रज्ञानाचा वापर आणि उत्पादकता वाढविणे यावर भर द्यावा लागेल.
पुढील 2-3 दशकांत परिणाम जाणवणार
महाराष्ट्रासाठी सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे मानवी भांडवलाचा विकास. कमी लोकसंख्या वाढ असली तरी उच्च कौशल्य असलेली कार्यशक्ती तयार केली तर अर्थव्यवस्था मजबूत राहू शकते. संख्या कमी असली तरी गुणवत्ता अधिक असणे हे भविष्यातील यशाचे सूत्र ठरू शकते.
छत्रपती संभाजीनगरसाठीही हेच लागू होते. उद्योग, शिक्षण आणि सेवा क्षेत्र यांना आधुनिक कौशल्यांची गरज आहे. स्थानिक युवकांना उच्च दर्जाचे प्रशिक्षण दिल्यास कामगारांची संख्या कमी असली तरी उत्पादकता वाढवता येईल. त्यामुळे उद्योगांचा विकास कायम ठेवणे शक्य होईल.
भारतातील जन्मदर १.९ वर येणे ही केवळ सांख्यिकीय घटना नाही. हा सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्यात्मक परिवर्तनाचा संकेत आहे. महाराष्ट्र आणि छत्रपती संभाजीनगरसारख्या भागांसाठी हा बदल विशेष महत्त्वाचा आहे. आज याचे परिणाम फारसे जाणवत नसले तरी पुढील दोन-तीन दशकांत त्याचे दूरगामी परिणाम दिसू शकतात. योग्य नियोजन, कौशल्य विकास आणि बदलत्या लोकसंख्येच्या गरजांनुसार धोरणे आखली तर हा बदल संकट न ठरता संधीमध्ये रूपांतरित होऊ शकतो. भारताच्या विकासकथेचा पुढील अध्याय लोकसंख्येच्या वाढीवर नव्हे, तर उपलब्ध लोकसंख्येच्या गुणवत्तेवर अवलंबून असेल.
हे ही वाचा...
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा