पत्रकारिता ही केवळ बातम्या देण्याची प्रक्रिया नाही. ती समाजाचे वास्तव मांडण्याचे, सत्तेला प्रश्न विचारण्याचे आणि उपेक्षितांना आवाज देण्याचे माध्यम आहे. भारतात पत्रकारितेच्या अनेक प्रवाहांचा विकास झाला. त्यापैकी प्रस्थापित पत्रकारिता आणि दलित पत्रकारिता हे दोन महत्त्वाचे प्रवाह मानले जातात. या दोन्ही प्रवाहांचे उद्दिष्ट माहिती देणे हेच असले, तरी त्यांची दृष्टी, प्राधान्यक्रम आणि सामाजिक प्रश्नांकडे पाहण्याची पद्धत अनेकदा वेगळी दिसते.
दलित पत्रकारिता आणि प्रस्थापित पत्रकारिता यांच्यातील फरक समजून घेण्यासाठी भारतातील सामाजिक रचना, इतिहास आणि माध्यमांचा विकास यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
धुरंधर-73; ताराबाई मोडक:'मुलांना बोन्साय करू नका, त्यांना वटवृक्षासारखे वाढू द्या' असे म्हणणाऱ्या 'बालवाडी अन् अंगणवाडी'च्या प्रणेत्या
प्रथम पाहू प्रस्थापित पत्रकारिता म्हणजे काय?
प्रस्थापित पत्रकारिता म्हणजे मुख्य प्रवाहातील वृत्तपत्रे, वृत्तवाहिन्या, नियतकालिके आणि डिजिटल माध्यमांद्वारे केली जाणारी पत्रकारिता. या माध्यमांकडे मोठी आर्थिक साधने, व्यापक वाचकवर्ग आणि प्रभावी वितरण व्यवस्था असते.
भारतातील अनेक मोठी वृत्तपत्रे आणि वृत्तवाहिन्या या मुख्य प्रवाहातील पत्रकारितेचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांचा भर राष्ट्रीय राजकारण, अर्थव्यवस्था, निवडणुका, क्रीडा, मनोरंजन, उद्योग आणि इतर व्यापक विषयांवर असतो.
प्रस्थापित पत्रकारिता स्वतःला सर्व समाजघटकांचे प्रतिनिधित्व करणारी पत्रकारिता मानते. तिचा दावा असा असतो की ती सर्व विषयांकडे तटस्थपणे पाहते.
दलित पत्रकारिता म्हणजे काय?
दलित पत्रकारिता हा केवळ पत्रकारितेचा प्रकार नाही, तर सामाजिक अनुभवांमधून निर्माण झालेला एक वैचारिक प्रवाह आहे. जातीय भेदभाव, सामाजिक विषमता, अन्याय आणि उपेक्षितांच्या प्रश्नांना केंद्रस्थानी ठेवून केली जाणारी पत्रकारिता म्हणजे दलित पत्रकारिता.
या पत्रकारितेवर डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव आहे. डॉ. आंबेडकर यांनी स्वतः मूकनायक, बहिष्कृत भारत व जनता यासारखी प्रकाशने सुरू केली. त्यांचे मत होते की उपेक्षित समाजाला स्वतःची माध्यमे असली पाहिजेत.
दलित पत्रकारिता अनेकदा अशा प्रश्नांना प्राधान्य देते, जे मुख्य प्रवाहातील माध्यमांमध्ये कमी प्रमाणात दिसतात.
दृष्टीकोनातील फरक
दलित आणि प्रस्थापित पत्रकारितेतील सर्वात मोठा फरक दृष्टीकोनात दिसतो.
प्रस्थापित पत्रकारिता एखाद्या घटनेकडे सामान्य सामाजिक किंवा प्रशासकीय प्रश्न म्हणून पाहू शकते. दलित पत्रकारिता त्याच घटनेकडे जातीय, सामाजिक आणि ऐतिहासिक संदर्भातून पाहते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या गावात दलित कुटुंबावर हल्ला झाला तर मुख्य प्रवाहातील माध्यमे त्याला कायदा आणि सुव्यवस्थेचा प्रश्न म्हणून मांडू शकतात. दलित पत्रकारिता मात्र त्या घटनेमागील जातीय संबंध, सामाजिक सत्ता आणि ऐतिहासिक भेदभाव यांचाही अभ्यास करते.
याचा अर्थ एक पत्रकारिता बरोबर आणि दुसरी चुकीची असा होत नाही. दोन्हींचे पाहण्याचे कोन वेगळे असतात.
विषयांच्या प्राधान्यक्रमातील फरक
प्रस्थापित पत्रकारितेत राष्ट्रीय राजकारण, शेअर बाजार, उद्योग, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी आणि निवडणुका यांना मोठे स्थान मिळते.
दलित पत्रकारितेत जातीय अत्याचार, सामाजिक न्याय, आरक्षण, शिक्षणातील विषमता, भूमिहीनता, भटक्या-विमुक्त समाजाचे प्रश्न आणि संविधानिक हक्क यांसारख्या विषयांना प्राधान्य दिले जाते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या उद्योगसमूहाच्या गुंतवणुकीची बातमी मुख्य प्रवाहातील माध्यमांमध्ये प्रमुख ठरू शकते. त्याच वेळी एखाद्या जिल्ह्यातील दलित विद्यार्थ्यांच्या शिष्यवृत्तीचा प्रश्न दलित पत्रकारितेत अधिक महत्त्वाचा ठरू शकतो.
प्रतिनिधित्वाचा प्रश्न
भारतीय माध्यमांवर दीर्घकाळ एक टीका केली जाते. ती म्हणजे विविध सामाजिक घटकांचे अपुरे प्रतिनिधित्व.
अनेक अभ्यासांमध्ये असे नमूद करण्यात आले आहे की मोठ्या माध्यमसंस्थांतील निर्णय घेणाऱ्या पदांवर दलित, आदिवासी आणि इतर वंचित समाजघटकांचे प्रमाण कमी आहे. यामुळे बातम्यांच्या निवडीवर आणि सादरीकरणावर परिणाम होऊ शकतो, असा दलित पत्रकारितेचा दावा असतो.
प्रस्थापित पत्रकारितेचे समर्थक मात्र असे म्हणतात की पत्रकारितेचा दर्जा हा पत्रकाराच्या सामाजिक पार्श्वभूमीपेक्षा त्याच्या व्यावसायिकतेवर अवलंबून असतो.
हा वाद आजही सुरू आहे.
भाषेतील फरक
पत्रकारितेची भाषा ही केवळ माहिती देण्याचे साधन नसते. ती दृष्टिकोनही व्यक्त करते.
प्रस्थापित पत्रकारिता अनेकदा औपचारिक, तटस्थ आणि संस्थात्मक भाषा वापरते.
दलित पत्रकारिता अधिक थेट, संघर्षशील आणि सामाजिक वास्तव अधोरेखित करणारी भाषा वापरू शकते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या अत्याचाराच्या घटनेचे वर्णन करताना मुख्य प्रवाहातील माध्यमे "वादातून मारहाण" असे शब्द वापरू शकतात. दलित पत्रकारिता "जातीय अत्याचार" हा शब्दप्रयोग वापरण्याची शक्यता अधिक असते, जर त्या घटनेत जातीय कारणे स्पष्ट दिसत असतील.
इतिहासाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन
इतिहासाच्या मांडणीतही फरक दिसून येतो.
प्रस्थापित पत्रकारिता अनेकदा राष्ट्रीय चळवळी, राजकीय नेते आणि मोठ्या घटनांवर भर देते.
दलित पत्रकारिता इतिहासातील उपेक्षित समाजांच्या योगदानावर अधिक प्रकाश टाकते. ती अशा व्यक्ती आणि चळवळी पुढे आणण्याचा प्रयत्न करते, ज्यांना मुख्य प्रवाहातील इतिहासात तुलनेने कमी स्थान मिळाले.
उदाहरणार्थ, सामाजिक सुधारणांचा इतिहास सांगताना दलित पत्रकारिता Jyotirao Phule, Savitribai Phule, B. R. Ambedkar आणि इतर बहुजन नेत्यांच्या कार्याला विशेष महत्त्व देते.
डिजिटल माध्यमांमुळे बदललेले चित्र
इंटरनेट आणि सोशल मीडियामुळे पत्रकारितेचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे.
पूर्वी मोठ्या माध्यमसंस्थांकडेच माहिती प्रसारित करण्याची ताकद होती. आता स्वतंत्र संकेतस्थळे, यूट्यूब चॅनेल्स आणि सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्ममुळे विविध विचारप्रवाहांना स्थान मिळाले आहे.
यामुळे दलित पत्रकारितेला नवे व्यासपीठ मिळाले. अनेक स्वतंत्र पत्रकार, लेखक आणि सामाजिक कार्यकर्ते थेट वाचकांपर्यंत पोहोचू लागले.
त्याच वेळी मुख्य प्रवाहातील माध्यमांनाही सामाजिक न्याय आणि प्रतिनिधित्वाच्या प्रश्नांकडे अधिक गांभीर्याने पाहावे लागले.
दोन्ही प्रवाहांवरील टीका
प्रस्थापित पत्रकारितेवर अनेकदा असा आरोप केला जातो की ती सत्ताकेंद्रित आहे. ग्रामीण, वंचित आणि सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांना पुरेसे स्थान देत नाही.
दुसरीकडे दलित पत्रकारितेवरही टीका होते. काही टीकाकारांच्या मते ती कधीकधी वैचारिक भूमिकेमुळे पूर्ण तटस्थता राखू शकत नाही.
मात्र पत्रकारिता पूर्णपणे मूल्यनिरपेक्ष असू शकते का, हा स्वतंत्र चर्चेचा विषय आहे.
परस्परपूरकतेची गरज
भारतीय समाज अत्यंत विविध आहे. त्यामुळे एकाच प्रकारची पत्रकारिता संपूर्ण वास्तव मांडू शकत नाही.
मुख्य प्रवाहातील पत्रकारिता व्यापक राष्ट्रीय चित्र देते. दलित पत्रकारिता समाजातील उपेक्षित अनुभव समोर आणते. दोन्हींची भूमिका महत्त्वाची आहे.
लोकशाहीमध्ये विविध दृष्टिकोन असणे हीच ताकद असते. एखाद्या प्रश्नाकडे अनेक कोनांतून पाहिल्यास वास्तव अधिक स्पष्टपणे समोर येते.
शेवटी काय वाटते?
दलित आणि प्रस्थापित पत्रकारिता यांच्यातील मूलभूत फरक त्यांच्या दृष्टीकोनात आणि प्राधान्यक्रमात आहे. प्रस्थापित पत्रकारिता व्यापक राष्ट्रीय आणि संस्थात्मक प्रश्नांवर भर देते. दलित पत्रकारिता सामाजिक न्याय, जातीय विषमता आणि उपेक्षित समाजाच्या अनुभवांना केंद्रस्थानी ठेवते.
या दोन प्रवाहांना एकमेकांचे विरोधक म्हणून पाहण्यापेक्षा भारतीय पत्रकारितेच्या व्यापक पटातील दोन महत्त्वाचे आवाज म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. लोकशाही मजबूत होण्यासाठी मुख्य प्रवाहातील माध्यमे आणि वंचित समाजाच्या प्रश्नांना आवाज देणारी माध्यमे दोन्ही आवश्यक असतात. विविध अनुभव, विविध प्रश्न आणि विविध दृष्टिकोन यांमधूनच पत्रकारितेचे खरे सामाजिक महत्त्व निर्माण होते.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा