27 डिसेंबर 1831 रोजी इंग्लंडमधील प्लायमाउथ बंदरातून HMS Beagle नावाचे एक जहाज समुद्रात निघाले. त्यावेळी त्याचा प्रवास इतिहास घडवेल, असे कुणालाही वाटले नव्हते. ब्रिटिश नौदलाचे हे जहाज दक्षिण अमेरिकेच्या किनारपट्टीचे सर्वेक्षण करण्यासाठी आणि अचूक नकाशे तयार करण्यासाठी पाठवण्यात आले होते.
त्या काळात जगातील अनेक भाग युरोपियन राष्ट्रांसाठी अद्याप अपरिचित होते. त्यामुळे समुद्री मोहिमांना मोठे महत्त्व होते. HMS Beagle चा प्रवासही अशाच एका सरकारी मोहिमेचा भाग होता. मात्र या जहाजावर एक असा तरुण होता, जो पुढे जाऊन मानवी विचारविश्व बदलणार होता. त्याचे नाव होते चार्ल्स डार्विन.
डार्विनला मिळालेले अनपेक्षित निमंत्रण
चार्ल्स डार्विन त्या वेळी केवळ बावीस वर्षांचा होता. त्याने वैद्यकीय शिक्षण अर्धवट सोडले होते आणि धर्मगुरू बनण्याच्या दिशेने त्याची वाटचाल सुरू होती. निसर्गाचा अभ्यास हा त्याचा छंद होता. पक्षी, कीटक, वनस्पती आणि खडक यांचे निरीक्षण करण्यात त्याला आनंद मिळत असे. HMS Beagle च्या मोहिमेसाठी कॅप्टन रॉबर्ट फिट्झरॉय यांना एका सुशिक्षित आणि जिज्ञासू सहकाऱ्याची आवश्यकता होती. अनेकांच्या शिफारशीनंतर डार्विनची निवड झाली. सुरुवातीला त्याच्या वडिलांनी या प्रवासाला विरोध केला, पण अखेरीस परवानगी मिळाली आणि डार्विनच्या आयुष्याला नवे वळण मिळाले.
पाच वर्षांची जगभ्रमंती
मूळतः दोन वर्षांसाठी आखलेली मोहीम तब्बल पाच वर्षे चालली. HMS Beagle ने अटलांटिक महासागर पार केला, दक्षिण अमेरिकेच्या किनाऱ्यांवर भ्रमंती केली, गालापागोस बेटे, ताहिती, न्यूझीलंड, ऑस्ट्रेलिया आणि आफ्रिकेतील काही भागांना भेट दिली. या प्रवासादरम्यान डार्विनने हजारो निरीक्षणे नोंदवली. तो सतत नमुने गोळा करत असे, नोंदी लिहीत असे आणि प्रत्येक गोष्टीकडे प्रश्नार्थक नजरेने पाहत असे. त्याच्यासाठी हा प्रवास केवळ पर्यटन नव्हता; तो निसर्गाच्या रहस्यांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न होता.
अर्जेंटिनातील जीवाश्मांनी निर्माण केलेले प्रश्न
दक्षिण अमेरिकेतील अर्जेंटिनामध्ये डार्विनला अनेक प्राचीन प्राण्यांचे जीवाश्म सापडले. हे जीवाश्म आधुनिक प्राण्यांसारखे दिसत होते, पण त्यांचा आकार प्रचंड मोठा होता. काही जीवाश्म आजच्या आर्माडिलो या प्राण्यासारखे वाटत होते. या शोधाने डार्विनच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण झाले. जर हे प्राणी पूर्वी अस्तित्वात होते आणि आता नाहीत, तर ते नष्ट कसे झाले? आणि त्यांच्यासारखे दिसणारे आधुनिक प्राणी कुठून आले? त्या काळातील प्रचलित धार्मिक समजुतींनुसार सर्व प्रजाती एकाच वेळी निर्माण झाल्या होत्या आणि त्या कायम तशाच राहणार होत्या. परंतु जीवाश्म वेगळीच कथा सांगत होते.
अँडीज पर्वतरांगांतील धक्कादायक निरीक्षण
प्रवासादरम्यान डार्विनने अँडीज पर्वतरांगांमध्ये समुद्री जीवांचे अवशेष पाहिले. हे अवशेष समुद्रसपाटीपासून हजारो फूट उंचीवर होते. या घटनेने त्याला चकित केले. एकेकाळी समुद्राखाली असलेला भाग पर्वत कसा बनला? यावरून त्याला जाणवले की पृथ्वी स्थिर नाही. लाखो वर्षांच्या कालावधीत तिच्या रचनेत सतत बदल होत असतात. जर पृथ्वी बदलू शकते, तर तिच्यावर राहणारे जीवही बदलू शकतात का? हा विचार त्याच्या मनात अधिक दृढ होऊ लागला.
गालापागोस बेटे : जिथे इतिहासाला दिशा मिळाली
HMS Beagle च्या संपूर्ण प्रवासातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे गालापागोस बेटांवरील मुक्काम. पॅसिफिक महासागरातील ही बेटे वैज्ञानिकांसाठी आजही अत्यंत महत्त्वाची मानली जातात. डार्विनने येथे विविध प्रकारचे पक्षी, कासवे आणि इतर प्राणी पाहिले. विशेष म्हणजे प्रत्येक बेटावरील प्राण्यांमध्ये काही सूक्ष्म फरक होते.
त्याने पाहिले की काही बेटांवरील कासवांची कवचे वेगळ्या आकाराची होती. त्याचप्रमाणे फिंच नावाच्या पक्ष्यांच्या चोचीही बेटानुसार बदलत होत्या. काही पक्ष्यांच्या चोची कठीण बिया फोडण्यासाठी योग्य होत्या, तर काहींच्या चोची कीटक पकडण्यासाठी अनुकूल होत्या. या फरकांमागे पर्यावरणाचा प्रभाव असू शकतो, अशी शक्यता डार्विनच्या मनात निर्माण झाली.
निसर्गातील बदलांचे रहस्य
गालापागोस बेटांवरील निरीक्षणांनी डार्विनला एक महत्त्वाचा विचार सुचवला. कदाचित सर्व जीव कायम एकसारखे राहत नसतील. वेगवेगळ्या वातावरणात राहणारे जीव हळूहळू बदलत असतील. जे बदल त्यांना जगण्यासाठी मदत करतात, ते पुढील पिढ्यांमध्ये टिकून राहत असतील. हा विचार त्या काळातील पारंपरिक श्रद्धांपेक्षा पूर्णपणे वेगळा होता. पण डार्विनकडे त्याला आधार देणारी अनेक निरीक्षणे होती.
समुद्रावर घडलेले विचारमंथन
HMS Beagle वरील जीवन सोपे नव्हते. वादळे, उंच लाटा, मर्यादित जागा आणि दीर्घ प्रवास यामुळे खलाशांचे जीवन कठीण होते. डार्विनलाही अनेकदा समुद्रप्रवासाचा त्रास होत असे. तरीही तो सतत निरीक्षण करत राहिला. जहाजाच्या डेकवर उभा राहून अथांग समुद्राकडे पाहताना तो जीवसृष्टीच्या विविधतेविषयी विचार करत असे. पृथ्वीवरील प्रत्येक प्रदेशात जीवसृष्टी वेगळी का आहे? या विविधतेमागे कोणता नियम आहे? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा त्याचा प्रयत्न सुरू होता.
इंग्लंडमध्ये परतल्यानंतरची संशोधनयात्रा
1836 मध्ये HMS Beagle इंग्लंडला परतले. पाच वर्षांचा प्रवास संपला होता, पण डार्विनचे खरे काम आता सुरू होणार होते. त्याने गोळा केलेल्या नमुन्यांचा, नोंदींचा आणि निरीक्षणांचा अभ्यास करण्यासाठी अनेक वर्षे घालवली. विविध प्रजातींची तुलना करताना त्याच्या मनातील विचार अधिक स्पष्ट होत गेले. अखेरीस त्याने जीवसृष्टीच्या बदलांविषयी एक व्यापक सिद्धांत विकसित केला.
नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत
डार्विनने मांडलेला "नैसर्गिक निवड" हा सिद्धांत विज्ञानाच्या इतिहासातील सर्वात प्रभावशाली कल्पनांपैकी एक ठरला. या सिद्धांतानुसार प्रत्येक जीव आपल्या वातावरणाशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करतो. जे जीव परिस्थितीशी अधिक चांगल्या प्रकारे जुळवून घेतात ते टिकून राहतात आणि पुढील पिढ्यांना जन्म देतात. जे तसे करू शकत नाहीत ते हळूहळू नष्ट होतात. लाखो वर्षांच्या या प्रक्रियेतून नवीन प्रजाती निर्माण होतात.
'ऑरिजिन ऑफ स्पिशिज' आणि जगभरातील खळबळ
1859 मध्ये डार्विनचे On the Origin of Species हे पुस्तक प्रकाशित झाले. या पुस्तकाने विज्ञानविश्वात मोठी खळबळ उडवली. काहींनी त्याचे जोरदार स्वागत केले, तर अनेकांनी तीव्र विरोध केला. कारण हा सिद्धांत त्या काळातील अनेक धार्मिक समजुतींना आव्हान देत होता. तरीही पुढील काळात जीवाश्मशास्त्र, आनुवंशशास्त्र आणि जीवशास्त्रातील संशोधनामुळे डार्विनच्या विचारांना अधिकाधिक आधार मिळत गेला.
कॅप्टन फिट्झरॉयची महत्त्वाची भूमिका
या संपूर्ण कथेत कॅप्टन रॉबर्ट फिट्झरॉय यांचे योगदानही महत्त्वाचे आहे. ते अत्यंत कुशल नौदल अधिकारी होते. त्यांचे आणि डार्विनचे अनेक विषयांवर मतभेद होते, तरी त्यांनी डार्विनला निरीक्षण आणि संशोधनाचे पूर्ण स्वातंत्र्य दिले. जर फिट्झरॉय यांनी ही संधी दिली नसती, तर कदाचित विज्ञानाचा इतिहास वेगळा असता.
एका जहाजाचा अमर वारसा
HMS Beagle पुढील काही वर्षे विविध सेवांमध्ये वापरले गेले. नंतर ते सेवामुक्त झाले आणि कालांतराने इतिहासात हरवून गेले. पण त्याने निर्माण केलेला वारसा आजही जिवंत आहे. आधुनिक जीवशास्त्र, उत्क्रांतीवाद आणि आनुवंशशास्त्राच्या पायाभरणीत या जहाजाचा मोठा वाटा आहे.
जहाजापेक्षा मोठी ठरलेली त्याची कथा
इतिहासात अनेक जहाजे आली आणि गेली. काहींनी नवीन देश शोधले, काहींनी साम्राज्ये उभारली, तर काहींनी युद्धे जिंकली. पण HMS Beagle ने माणसाला स्वतःकडे पाहण्याची नवी दृष्टी दिली. या जहाजावरील प्रवासाने चार्ल्स डार्विनच्या मनात असे प्रश्न निर्माण केले, ज्यांनी पुढे संपूर्ण विज्ञानविश्व बदलून टाकले. म्हणूनच HMS Beagle ची कथा ही केवळ एका जहाजाची कथा नाही. ती जिज्ञासेची, शोधाची आणि ज्ञानाच्या अथक प्रवासाची कथा आहे. समुद्राच्या अथांग लाटांवर सुरू झालेला हा प्रवास आजही मानवी विचारविश्वात सुरूच आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा