हुर्रे, वय कमी करणारे औषध आले

काही दशकांपूर्वी एखाद्या चित्रपटात किंवा विज्ञानकथेत एखादा शास्त्रज्ञ वृद्ध माणसाला पुन्हा तरुण बनवतो, असे दाखवले गेले असते तर ते केवळ कल्पनारंजन वाटले असते. पण आज विज्ञान अशाच एका टप्प्याच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. अमेरिकेच्या बोस्टन येथील लाइफ बायोसायन्सेस या जैवतंत्रज्ञान कंपनीने जगातील पहिल्या "पार्शियल सेलुलर रीप्रोग्रामिंग" क्लिनिकल ट्रायलमध्ये एका मानवी रुग्णाला वय कमी करणाऱ्या औषधाचा पहिला डोस दिला आहे. वैद्यकीय विज्ञानाच्या इतिहासातील हा एक अत्यंत महत्त्वाचा क्षण मानला जात आहे.

या उपचार पद्धतीला ER-100 असे नाव देण्यात आले आहे. सध्या हा प्रयोग वृद्धत्व आणि ग्लॉकोमासारख्या आजारांमुळे दृष्टी गमावणाऱ्या रुग्णांवर केला जात आहे. मात्र या प्रयोगाचे महत्त्व केवळ डोळ्यांच्या उपचारापुरते मर्यादित नाही. यश मिळाल्यास ही संकल्पना संपूर्ण वैद्यकीय विज्ञानाचा चेहरामोहरा बदलू शकते.

पहिला डोस आणि पहिली आशा

या चाचणीमध्ये एका रुग्णाच्या एका डोळ्यात विशेष प्रकारची जीन थेरपी इंजेक्ट करण्यात आली. या प्रयोगात सुरुवातीला अत्यंत कमी रुग्णांचा समावेश करण्यात आला आहे. बोस्टन, न्यूयॉर्क, लॉस एंजेलिस आणि चार्ल्सटनमधील निवडक केंद्रांमधून या रुग्णांची निवड करण्यात आली आहे. पुढील काही महिने या रुग्णांवर बारकाईने लक्ष ठेवले जाणार आहे. कारण या टप्प्यावर वैज्ञानिकांना सर्वप्रथम हे तपासायचे आहे की ही उपचारपद्धती सुरक्षित आहे की नाही. कोणते दुष्परिणाम होऊ शकतात. आणि शरीर या उपचाराला कसा प्रतिसाद देते.

औषध दिल्यानंतर रुग्णांना काही आठवडे विशिष्ट प्रतिजैविके दिली जातील. ही औषधे प्रत्यक्षात शरीरातील विशिष्ट जनुकांना सक्रिय करण्याचे काम करतात. एक प्रकारे ती जनुकांसाठी "ऑन स्विच" म्हणून काम करतात. त्यानंतर पेशींमध्ये पुनरुज्जीवनाची प्रक्रिया सुरू होते.

वृद्धत्व म्हणजे नेमके काय?

सामान्यतः आपण वृद्धत्वाला एक नैसर्गिक प्रक्रिया मानतो. वय वाढले की शरीर थकते. त्वचेवर सुरकुत्या पडतात. दृष्टी कमी होते. स्मरणशक्ती घटते. शरीराची कार्यक्षमता कमी होते. पण आधुनिक जीवशास्त्र या प्रक्रियेकडे वेगळ्या नजरेने पाहत आहे. काही शास्त्रज्ञांच्या मते शरीरातील पेशी वृद्ध होत नाहीत. तर त्या योग्य जैविक सूचना वाचण्याची क्षमता गमावतात. आपल्या प्रत्येक पेशीमध्ये डीएनएच्या स्वरूपात प्रचंड माहिती साठवलेली असते. ही माहिती पेशींना कसे कार्य करायचे, कधी दुरुस्ती करायची आणि कसे निरोगी राहायचे हे सांगत असते.

कालांतराने या माहितीचा वापर करण्याची क्षमता कमी होते. त्यामुळे पेशींचे कार्य बिघडते. शरीर वृद्ध होऊ लागते.

हार्वर्डच्या सिद्धांताने बदलली विचारधारा

या संशोधनामागे हार्वर्ड विद्यापीठातील प्रसिद्ध आनुवंशिकशास्त्रज्ञ डेव्हिड सिंक्लेअर यांचा मोठा वाटा आहे. त्यांनी "इन्फॉर्मेशन थिअरी ऑफ एजिंग" हा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते, वृद्धत्वाचे कारण पेशींचा नाश नाही. तर जैविक माहिती व्यवस्थापनातील बिघाड आहे. पेशींना पुन्हा योग्य सूचना मिळाल्या तर त्या पूर्वीप्रमाणे कार्य करू शकतात. याचा अर्थ असा की वृद्धत्व पूर्णपणे अपरिवर्तनीय नाही. काही प्रमाणात ते मागेही नेता येऊ शकते. हा विचारच आधुनिक दीर्घायुष्य संशोधनाचा पाया बनला आहे.

उंदरांपासून माणसापर्यंतचा प्रवास

मानवांवर प्रयोग करण्यापूर्वी ही तंत्रज्ञान प्रणाली उंदीर आणि माकडांवर वापरण्यात आली होती. या प्रयोगांचे निष्कर्ष आश्चर्यकारक होते. वृद्ध झालेल्या प्राण्यांच्या ऑप्टिक नर्व्हमधील नुकसान काही प्रमाणात भरून काढण्यात यश मिळाले. काही प्राण्यांमध्ये दृष्टीशी संबंधित कार्यक्षमता सुधारल्याचे दिसून आले. या यशामुळेच वैज्ञानिकांना मानवी चाचण्यांचा आत्मविश्वास मिळाला. तरीही प्राण्यांमध्ये मिळालेले यश आणि माणसांमध्ये मिळणारे यश यामध्ये मोठा फरक असतो. त्यामुळे वैज्ञानिक अत्यंत सावधपणे पुढे जात आहेत.

यामानाका फॅक्टर्सची कहाणी

या संशोधनामागे एक नोबेल पारितोषिक विजेता संशोधक आहे. २००६ मध्ये जपानी शास्त्रज्ञ शिन्या यामानाका यांनी दाखवून दिले की, प्रौढ पेशींना पुन्हा स्टेम सेलमध्ये रूपांतरित करता येते. त्यांनी चार विशिष्ट प्रथिनांचा वापर करून ही क्रांतिकारी प्रक्रिया सिद्ध केली. या प्रथिनांना आज "यामानाका फॅक्टर्स" म्हणून ओळखले जाते. या शोधामुळे जगभरातील वैज्ञानिकांना एक नवी दिशा मिळाली. पेशींचे वय बदलणे आणि त्यांना नवजीवन देणे हे केवळ स्वप्न राहिले नाही. या संशोधनासाठी यामानाका यांना २०१२ मध्ये वैद्यकीय क्षेत्रातील नोबेल पारितोषिक देण्यात आले.

पूर्ण रीसेट का धोकादायक ठरते?

पेशींना पूर्णपणे तरुण बनवण्याचा प्रयत्न करताना विज्ञानासमोर एक मोठे संकट उभे राहिले. पेशींना पूर्णपणे स्टेम सेलमध्ये रूपांतरित केले जाते, तेव्हा त्या आपली मूळ ओळख गमावतात. त्या अनियंत्रित वेगाने वाढू लागतात. यामुळे कर्करोग आणि ट्यूमरचा धोका वाढतो. म्हणूनच वैज्ञानिकांनी वेगळा मार्ग स्वीकारला. त्यांनी "पार्शियल रीप्रोग्रामिंग" ही संकल्पना विकसित केली. यामध्ये पेशींची मूळ ओळख कायम ठेवली जाते. फक्त त्यांचे जैविक वय काही प्रमाणात मागे नेले जाते.

उदाहरणार्थ, डोळ्याची पेशी डोळ्याचीच राहते. पण ती अधिक तरुण आणि सक्रिय बनवण्याचा प्रयत्न केला जातो.

डोळ्यांपासून सुरुवात का?

या प्रयोगासाठी डोळ्यांची निवड योगायोगाने झालेली नाही. डोळा हा शरीरातील तुलनेने स्वतंत्र अवयव आहे. त्याच्यावर होणारे परिणाम सहजपणे मोजता येतात. दुष्परिणाम दिसल्यास त्यांचे निरीक्षण करणेही सोपे असते. त्यामुळे इतक्या धाडसी प्रयोगासाठी डोळा हा सर्वात सुरक्षित पर्याय मानला गेला. या क्षेत्रात यश मिळाले तर भविष्यात शरीरातील इतर अवयवांवरही अशाच उपचारांचा विचार केला जाऊ शकतो.

अमरत्वाचा शोध की गैरसमज?

या बातमीनंतर जगभरात एक प्रश्न चर्चेत आला आहे. माणूस आता अमर होणार का? या प्रश्नाचे उत्तर सध्या तरी स्पष्टपणे "नाही" असेच आहे. हा प्रयोग अमरत्वासाठी नाही. हा प्रयोग पेशींच्या वृद्धत्वावर नियंत्रण मिळवण्याच्या दिशेने टाकलेले पहिले मानवी पाऊल आहे. वृद्धत्व ही अत्यंत गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे. त्यामध्ये जनुक, पर्यावरण, जीवनशैली, रोगप्रतिकारक यंत्रणा आणि अनेक जैविक घटकांचा सहभाग असतो. एकाच उपचाराने संपूर्ण वृद्धत्व थांबेल अशी अपेक्षा करणे अवास्तव आहे.

मात्र जर काही अवयवांचे नुकसान भरून काढता आले, पेशींना नवजीवन देता आले आणि वयोमानामुळे होणारे काही आजार रोखता आले, तरी ते वैद्यकीय विज्ञानासाठी प्रचंड मोठे यश ठरेल.

भविष्यात कोणत्या आजारांवर होऊ शकतो परिणाम?

आज हा प्रयोग डोळ्यांपुरता मर्यादित आहे. पण वैज्ञानिकांची नजर खूप दूरवर आहे. अल्झायमर, पार्किन्सन्स, हृदयविकार, संधिवात, स्नायूंची झीज आणि इतर अनेक वयोमानाशी संबंधित आजारांमध्ये पेशींचे वृद्धत्व महत्त्वाची भूमिका बजावते. जर पेशींची पुनर्बांधणी करण्याची क्षमता विकसित झाली तर या आजारांच्या उपचारामध्ये क्रांती घडू शकते. आज ज्यांना असाध्य किंवा दीर्घकालीन समस्या मानले जाते, त्यांच्याकडे भविष्यात वेगळ्या नजरेने पाहिले जाऊ शकते.

विज्ञानासमोर उभे राहणारे नवे प्रश्न

या संशोधनामुळे केवळ वैद्यकीय नव्हे तर सामाजिक आणि नैतिक प्रश्नही निर्माण होणार आहेत. लोक अधिक काळ निरोगी राहू लागले तर जगातील लोकसंख्या रचना बदलू शकते. निवृत्तीचे वय बदलू शकते. आरोग्य व्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आर्थिक विषमता वाढू शकते. अशा उपचारांचा लाभ सर्वसामान्यांना मिळेल की केवळ श्रीमंतांना, हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरेल. म्हणूनच या संशोधनाकडे केवळ वैज्ञानिक यश म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. त्याचे परिणाम समाजाच्या अनेक स्तरांवर जाणवू शकतात.

सध्या तरी जगभरातील शास्त्रज्ञांचे लक्ष एका गोष्टीवर केंद्रित आहे. मानवी शरीरातील वृद्धत्वाची प्रक्रिया समजून घेणे. ती काही प्रमाणात नियंत्रित करणे. आणि वयोमानामुळे हरवलेली कार्यक्षमता पुन्हा मिळवून देणे. त्यामुळे बोस्टनमध्ये दिलेला हा पहिला डोस कदाचित भविष्यातील वैद्यकीय इतिहासातील एका नव्या अध्यायाची सुरुवात ठरू शकतो.