यंदा मान्सून उशिरा का आला?

 

दरवर्षी जून महिन्याच्या सुरुवातीला भारतीय शेतकरी आकाशाकडे डोळे लावून बसलेला असतो. केरळच्या किनाऱ्यावर मान्सूनचे आगमन झाले की देशभरातील शेतीच्या कामांना वेग येतो. मात्र काही वर्षे अशी येतात, जेव्हा मान्सूनची वाट अधिक काळ पाहावी लागते. यंदाही मान्सूनच्या आगमनात काहीअंशी विलंब झाला आणि त्यामागे "अल निनो" हे नाव पुन्हा चर्चेत आले. हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, पृथ्वीच्या एका टोकाला असलेल्या प्रशांत महासागरात घडणारे बदल हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या भारतातील पावसावर परिणाम करतात. हे ऐकायला आश्चर्यकारक वाटत असले तरी त्यामागे अत्यंत रंजक आणि गुंतागुंतीचे विज्ञान दडलेले आहे. El Nino

अल निनो म्हणजे नेमके काय?

"अल निनो" हा स्पॅनिश भाषेतील शब्द आहे. त्याचा अर्थ "लहान मुलगा" किंवा "ख्रिस्तबालक" असा होतो. दक्षिण अमेरिकेतील पेरूच्या किनाऱ्याजवळील मच्छीमारांनी अनेक वर्षांपूर्वी समुद्रातील एका विचित्र बदलाची नोंद केली होती. काही ठराविक वर्षांनी ख्रिसमसच्या सुमारास समुद्राचे पाणी अचानक गरम होत असे. या घटनेमुळे मासेमारीवर परिणाम होत असल्याचे त्यांना जाणवले. त्यांनी या घटनेला अल निनो असे नाव दिले. पुढे वैज्ञानिकांनी याचा सखोल अभ्यास केला. ही घटना केवळ स्थानिक नसून जागतिक हवामान बदलवणारी शक्ती असल्याचे स्पष्ट झाले. Monsoon Delay

प्रशांत महासागरातील सामान्य परिस्थिती

अल निनो समजून घेण्यासाठी प्रथम प्रशांत महासागरातील सामान्य परिस्थिती समजून घेणे आवश्यक आहे. सामान्यतः विषुववृत्ताजवळील व्यापार वारे पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहतात. हे वारे समुद्राच्या पृष्ठभागावरील गरम पाणी इंडोनेशिया आणि ऑस्ट्रेलियाच्या दिशेने ढकलतात. त्यामुळे त्या भागात समुद्राचे तापमान जास्त राहते. उष्ण पाण्यामुळे मोठ्या प्रमाणात बाष्पीभवन होते आणि भरपूर ढग तयार होऊन मुसळधार पाऊस पडतो. दुसरीकडे दक्षिण अमेरिकेजवळ खोल समुद्रातील थंड पाणी वर येते. त्यामुळे तेथील समुद्राचे तापमान तुलनेने कमी राहते. ही स्थिती पृथ्वीच्या हवामान संतुलनासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते. Climate Change

अल निनो कसा तयार होतो?

काही वर्षांनी या व्यापार वार्‍यांची ताकद कमी होते. काही वेळा ते जवळजवळ थांबतात. तेव्हा पश्चिमेकडे साचलेले गरम पाणी पुन्हा पूर्वेकडे सरकू लागते. परिणामी दक्षिण अमेरिकेजवळील समुद्राचे तापमान वाढू लागते. याच वेळी समुद्राच्या तळातून वर येणारे थंड पाणी कमी होते. त्यामुळे समुद्र आणखी गरम होतो. प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्व भागातील तापमान सरासरीपेक्षा जास्त वाढले की अल निनोची अवस्था तयार होते. हा बदल काही आठवड्यांचा नसून अनेक महिने टिकू शकतो आणि त्याचा परिणाम जगभरातील हवामानावर दिसू लागतो. Sea Surface Temperature

समुद्राच्या तापमानाचा अल निनोशी असलेला संबंध

अल निनोची संपूर्ण कहाणी समुद्राच्या तापमानाभोवती फिरते. समुद्र पृथ्वीवरील सर्वात मोठा उष्णता साठवणारा घटक आहे. जेव्हा समुद्राचे तापमान वाढते तेव्हा वातावरणात अधिक उष्णता आणि आर्द्रता पोहोचते. त्यामुळे हवेचे प्रवाह बदलतात. ढगांची निर्मिती बदलते. पावसाच्या पट्ट्यांचे स्थान बदलते. हवामानशास्त्रज्ञ सांगतात की समुद्राच्या तापमानात फक्त एक-दोन अंशांची वाढ झाली तरी त्याचा परिणाम संपूर्ण पृथ्वीवरील पर्जन्यमानावर होऊ शकतो. म्हणूनच अल निनोचा अभ्यास करताना समुद्राच्या तापमानाचे मोजमाप अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. Pacific Ocean

भारतीय मान्सून आणि त्याची यंत्रणा

भारतीय मान्सून हा जमीन आणि समुद्र यांच्यातील तापमानातील फरकामुळे तयार होतो. उन्हाळ्यात भारतीय उपखंड झपाट्याने तापतो. त्यामुळे उत्तर भारतात कमी दाबाचा पट्टा निर्माण होतो. दुसरीकडे हिंदी महासागराचे तापमान तुलनेने कमी असल्याने तेथे जास्त दाब राहतो. या दाबातील फरकामुळे समुद्राकडून जमिनीकडे ओलसर वारे वाहू लागतात. हेच वारे भारताला जीवनदायी पाऊस देतात. भारतातील जवळपास निम्म्याहून अधिक शेती आजही या मान्सूनवर अवलंबून आहे. Drought in India

अल निनोचा भारतीय मान्सूनवर परिणाम

अल निनो विकसित झाल्यानंतर प्रशांत महासागरातील उष्णतेचे वितरण बदलते. त्यामुळे वातावरणातील जागतिक हवेचे प्रवाहही बदलतात. भारतीय मान्सूनला चालना देणारी परिसंचरण प्रणाली कमकुवत होते. भारताकडे येणाऱ्या ओलसर वाऱ्यांची ताकद कमी होते. ढगांची निर्मिती घटते. काही भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी होते, तर काही ठिकाणी पाऊस खूप उशिरा सुरू होतो. त्यामुळे अल निनो वर्षांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पावसाची शक्यता वाढते. मात्र प्रत्येक वेळी दुष्काळ पडेलच असे नाही, कारण इतर हवामान घटकही मान्सूनवर प्रभाव टाकत असतात.

इतिहासातील दुष्काळ आणि अल निनो

भारतातील अनेक मोठ्या दुष्काळांचा संबंध अल निनोशी जोडला जातो. १८७७ चा दुष्काळ हा ब्रिटिश काळातील सर्वात भीषण दुष्काळांपैकी एक मानला जातो. त्या काळात लाखो लोकांना उपासमारीचा सामना करावा लागला होता. १९७२ मध्ये महाराष्ट्रात गंभीर दुष्काळ पडला. ग्रामीण भागात पाण्याची टंचाई इतकी वाढली की अनेक गावांमध्ये टँकरने पाणी पुरवावे लागले. २००२ मध्ये भारतात मान्सून सुमारे १९ टक्क्यांनी कमी राहिला. हे वर्ष आधुनिक भारतातील सर्वात गंभीर दुष्काळी वर्षांपैकी एक मानले जाते. २००९ मध्येही अल निनोमुळे पावसात मोठी तूट निर्माण झाली आणि कृषी क्षेत्राला मोठा फटका बसला. Maharashtra Drought

शेतकरी आणि अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम

अल निनोचा सर्वात मोठा परिणाम शेतकऱ्यांवर होतो. पावसाचे आगमन उशिरा झाल्यास पेरणी लांबते. पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक असलेले पाणी वेळेवर मिळत नाही. सिंचनाचा खर्च वाढतो. काही वेळा पिकांची उत्पादकता कमी होते. शेतीवरील परिणामामुळे अन्नधान्याचे उत्पादन घटू शकते. त्याचा परिणाम बाजारभावांवर होतो. महागाई वाढण्याची शक्यता निर्माण होते. त्यामुळे अल निनो ही केवळ हवामानविषयक घटना नसून ती देशाच्या अर्थव्यवस्थेलाही प्रभावित करणारी घटना ठरते. La Nina

जलसाठे आणि पिण्याच्या पाण्यावर परिणाम 

मान्सून कमकुवत राहिला तर धरणांमध्ये अपेक्षेइतका पाणीसाठा होत नाही. भूजल पातळी कमी होते. अनेक शहरांमध्ये पाणी कपात करावी लागते. ग्रामीण भागात विहिरी आणि बोअरवेल कोरड्या पडण्याची शक्यता वाढते. महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि तेलंगणासारख्या राज्यांमध्ये दुष्काळी परिस्थिती निर्माण झाल्यास पाण्याचा प्रश्न अधिक गंभीर बनतो. त्यामुळे हवामानशास्त्रज्ञ मान्सूनचा अंदाज देताना अल निनोवर विशेष लक्ष ठेवतात.

अल निनो म्हणजे नेहमीच वाईट बातमी असते का?

अनेकांना वाटते की अल निनो म्हणजे हमखास दुष्काळ. प्रत्यक्षात तसे नाही. भारतीय मान्सूनवर भारतीय महासागर द्विध्रुव (IOD), अरबी समुद्राचे तापमान, बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाच्या प्रणाली आणि हिमालयीन हवामान अशा अनेक घटकांचा प्रभाव असतो. काही वर्षी सकारात्मक IOD अल निनोचा नकारात्मक प्रभाव कमी करू शकतो. त्यामुळे अल निनो असतानाही सामान्य किंवा चांगला पाऊस पडलेली उदाहरणे आढळतात.

हवामान बदलामुळे वाढणारी चिंता

जागतिक तापमानवाढीमुळे महासागरांचे तापमान सातत्याने वाढत आहे. वैज्ञानिकांच्या मते, भविष्यात अल निनोसारख्या घटनांची तीव्रता वाढू शकते. समुद्रातील अतिरिक्त उष्णता वातावरणात अधिक ऊर्जा निर्माण करते. त्यामुळे अतिवृष्टी, उष्णतेच्या लाटा आणि दुष्काळ यांसारख्या टोकाच्या हवामान घटनांची शक्यता वाढते. भारतासारख्या मान्सूनप्रधान देशासाठी ही मोठी चिंता आहे. El Nino

पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेला प्रभावित करणारी शक्तिशाली नैसर्गिक घटना 

अल निनो ही केवळ प्रशांत महासागरातील तापमानवाढ नाही, तर संपूर्ण पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेला प्रभावित करणारी शक्तिशाली नैसर्गिक घटना आहे. समुद्राच्या तापमानातील बदल, व्यापार वार्‍यांची ताकद आणि वातावरणातील हवेचे प्रवाह यांचा एकमेकांशी असलेला गुंतागुंतीचा संबंध अल निनो निर्माण करतो. त्याचा परिणाम भारतातील मान्सूनवर होतो. कधी मान्सून उशिरा येतो, कधी पाऊस कमी होतो, तर कधी दुष्काळाची परिस्थिती निर्माण होते. त्यामुळे अल निनो समजून घेणे म्हणजे केवळ हवामानाचे विज्ञान समजून घेणे नव्हे, तर भारताच्या शेती, अर्थव्यवस्था आणि भविष्यातील जलसुरक्षेचा अभ्यास करणे होय.