ओळख नेत्यांची - संजय राऊत

महाराष्ट्राच्या राजकारणात गेल्या दोन दशकांत काही व्यक्ती अशा उदयास आल्या ज्यांनी स्वतः निवडणूक लढवून जनाधार मिळवला नाही, पण आपल्या वक्तृत्वाने, लेखणीने आणि राजकीय भूमिकांमुळे मोठा प्रभाव निर्माण केला. शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाचे राज्यसभा खासदार संजय राऊत हे त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव आहे. पत्रकार, संपादक, प्रवक्ते, रणनीतीकार आणि ठाकरे कुटुंबाचे विश्वासू सहकारी अशी त्यांची अनेकांगी ओळख आहे. शिवसेनेच्या आक्रमक राजकारणाला शब्द देण्याचे काम ज्या काही नेत्यांनी केले, त्यामध्ये संजय राऊत यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते.

अलिबागच्या मातीतून मुंबईकडे

संजय राजाराम राऊत यांचा जन्म 15 नोव्हेंबर 1961 रोजी रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग येथे झाला. त्यांचे बालपण साध्या कुटुंबात गेले. पुढे उच्च शिक्षणासाठी ते मुंबईत आले. त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून वाणिज्य शाखेचे शिक्षण घेतले. विद्यार्थी जीवनापासूनच त्यांना लेखन, वाचन आणि सार्वजनिक प्रश्नांबद्दल विशेष रुची होती.

पत्रकारितेची आवड असल्याने त्यांनी माध्यम क्षेत्रात करिअर करण्याचा निर्णय घेतला. सुरुवातीच्या काळात विविध प्रकाशनांमध्ये काम करताना त्यांनी बातमी संकलन, संपादन आणि राजकीय घडामोडींचा अभ्यास यामध्ये स्वतःला झोकून दिले. पत्रकार म्हणून त्यांनी विकसित केलेली निरीक्षणशक्ती पुढे त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीत मोठी ताकद ठरली. (Wikipedia)

पत्रकारितेतून ‘सामना’पर्यंतचा प्रवास

संजय राऊत यांची खरी ओळख निर्माण झाली ती शिवसेनेच्या मुखपत्र सामनामुळे. शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांनी सुरू केलेल्या या वृत्तपत्राने महाराष्ट्राच्या राजकारणात वेगळी छाप निर्माण केली होती. आक्रमक संपादकीय शैली, थेट भाष्य आणि राजकीय विरोधकांवर तीक्ष्ण टीका ही सामनाची वैशिष्ट्ये होती.

राऊत यांनी या वृत्तपत्रात काम सुरू केल्यानंतर त्यांच्या लेखनशैलीकडे शिवसेना नेतृत्वाचे लक्ष गेले. पुढे ते सामनाचे कार्यकारी संपादक बनले. शिवसेनेची अधिकृत भूमिका मांडण्याचे महत्त्वाचे काम त्यांनी अनेक वर्षे केले. सामनामधील अग्रलेख आणि राजकीय भाष्यांमुळे ते महाराष्ट्रातील सर्वाधिक चर्चिले जाणारे संपादक बनले. (Wikipedia)

बाळासाहेब ठाकरे यांच्याशी आलेला संपर्क

पत्रकारितेच्या माध्यमातूनच संजय राऊत यांचा संपर्क शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांच्याशी आला. बाळासाहेबांना स्पष्टवक्ते आणि निर्भीड पत्रकार आवडत असत. राऊत यांच्या लेखनातील आक्रमकता आणि राजकीय आकलन पाहून त्यांनी त्यांच्यावर विश्वास दाखवला.

काळाच्या ओघात राऊत हे केवळ संपादक राहिले नाहीत, तर ठाकरे कुटुंबाच्या निकटवर्तीयांपैकी एक बनले. बाळासाहेबांच्या अनेक राजकीय भूमिकांना शब्दबद्ध करण्याचे काम त्यांनी केले. त्यामुळे शिवसेना आणि राऊत यांचे नाते हे केवळ पक्षीय नव्हते, तर वैचारिक आणि भावनिकही बनले.

क्राईम रिपोर्टर ते नेता

संजय राऊत सुरुवातीला ‘इंडियन एक्स्प्रेस’च्या पुरवठा विभागात काम करत होते. त्यानंतर ते मार्केटिंग विभागात काम करू लागले. त्यांनी ‘लोकप्रभा’ या साप्ताहिकात क्राईम रिपोर्टर म्हणूनही काम केले. क्राईम रिपोर्टर म्हणून त्यांनी स्वत:चे वेगळे स्थान निर्माण केले. या काळात त्यांनी अनेक सनसनाटी बातम्यांचे वार्तांकन केले होते. या काळात संजय राऊत बाळासाहेब ठाकरे यांच्या नजरेत भरले. त्यामुळेच त्यांनी दैनिक सामना सुरु झाल्यानंतर संजय राऊत यांना बोलावून घेतले. 1989 ला सामना सुरू झाला तेव्हा अशोक पडबिद्री कार्यकारी संपादक होते. त्यांच्यानंतर संजय राऊत 1993 ला कार्यकारी संपादक पदावर रुजू झाले.

उद्धव ठाकरे यांचे विश्वासू मित्र

उद्धव ठाकरे सक्रिय राजकारणात पुढे येत असताना संजय राऊत त्यांच्याजवळचे सहकारी म्हणून उदयास आले. अनेक राजकीय संकटांमध्ये त्यांनी उद्धव ठाकरे यांची बाजू प्रभावीपणे मांडली. पक्षाच्या संघटनात्मक प्रश्नांपासून ते राष्ट्रीय राजकारणातील भूमिका स्पष्ट करण्यापर्यंत राऊत नेहमी आघाडीवर राहिले.

शिवसेनेतील अनेक नेते निवडणूक राजकारणात व्यस्त असताना माध्यमांमध्ये पक्षाची बाजू मांडण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने राऊत यांच्यावर होती. त्यामुळे ते उद्धव ठाकरे यांचे केवळ सहकारी नव्हे तर विश्वासू राजकीय मित्र म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

राज्यसभेतील प्रदीर्घ कारकीर्द

2004 मध्ये संजय राऊत प्रथमच राज्यसभेवर निवडून गेले. त्यानंतर सलग अनेक वेळा त्यांना राज्यसभेत पाठवण्यात आले. संसदेत त्यांनी महाराष्ट्राचे प्रश्न, मराठी भाषा, केंद्र-राज्य संबंध आणि विविध राजकीय मुद्द्यांवर भूमिका मांडली. ते शिवसेनेचे राष्ट्रीय पातळीवरील प्रमुख चेहरे बनले. (Wikipedia)

महाविकास आघाडीचे शिल्पकार

2019 च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीनंतर राज्यात अभूतपूर्व राजकीय परिस्थिती निर्माण झाली. भाजप आणि शिवसेना यांची युती तुटली. त्यानंतर शिवसेना, राष्ट्रवादी काँग्रेस आणि काँग्रेस यांना एकत्र आणून महाविकास आघाडी स्थापन करण्यात संजय राऊत यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावल्याचे मानले जाते.

त्या काळात त्यांच्या पत्रकार परिषदांपासून ते राजकीय बैठकींपर्यंत प्रत्येक हालचालीकडे राज्याचे लक्ष लागले होते. उद्धव ठाकरे मुख्यमंत्री होण्यामागील राजकीय समीकरणांमध्ये त्यांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते. (The Times of India)

शिवसेनेतील फुट आणि राऊत यांची भूमिका

2022 मध्ये एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली शिवसेनेत मोठी फूट पडली. पक्षातील मोठा गट वेगळा झाला. शिवसेनेच्या इतिहासातील हे सर्वात मोठे राजकीय संकट मानले गेले.

या काळात अनेक नेत्यांनी भूमिका बदलल्या, काहींनी मौन बाळगले, तर काहींनी नवीन राजकीय पर्याय स्वीकारला. मात्र संजय राऊत हे उद्धव ठाकरे यांच्या पाठीशी ठामपणे उभे राहिले. त्यांनी सातत्याने बंडखोरांवर टीका केली आणि शिवसेना ही ठाकरे घराण्याचीच असल्याची भूमिका मांडली.

पक्षाच्या संघटनात्मक, कायदेशीर आणि राजकीय लढ्यात त्यांनी अग्रभागी राहून भूमिका घेतली. त्यामुळे उद्धव ठाकरे समर्थक कार्यकर्त्यांमध्ये त्यांची प्रतिमा अधिक मजबूत झाली. (Wikipedia)

ईडी कारवाई, तुरुंगवास आणि संघर्ष

संजय राऊत यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील सर्वाधिक चर्चेचा काळ म्हणजे अंमलबजावणी संचालनालयाच्या (ED) कारवाईनंतरचा. आर्थिक गैरव्यवहारांच्या आरोपांप्रकरणी त्यांना अटक करण्यात आली. विरोधकांनी ही कारवाई कायदेशीर असल्याचे म्हटले, तर राऊत आणि त्यांच्या समर्थकांनी ती राजकीय सूडाची कारवाई असल्याचा आरोप केला.

तुरुंगवासाच्या काळातही त्यांनी आपली भूमिका बदलली नाही. उलट बाहेर आल्यानंतर त्यांनी अधिक आक्रमकपणे भाजप आणि केंद्र सरकारवर टीका सुरू ठेवली. त्यांच्या मते, विरोधी पक्षातील नेत्यांना दबावाखाली आणण्यासाठी केंद्रीय यंत्रणांचा वापर केला जात होता.

या काळाने राऊत यांची संघर्षशील प्रतिमा अधिक ठळक केली.

आजाराशी दोन हात आणि भाजपविरोधी आक्रमकता

संजय राऊत यांच्या सार्वजनिक जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे आरोग्याच्या अडचणींशी सुरू असलेली झुंज. काही काळ त्यांनी गंभीर आरोग्य समस्यांवर उपचार घेत असल्याची माहिती स्वतः दिली होती. डॉक्टरांनी सार्वजनिक कार्यक्रमांपासून दूर राहण्याचा सल्लाही दिला होता. (Deccan Herald)

मात्र प्रकृतीच्या अडचणी असूनही त्यांनी राजकीय भूमिका मांडणे थांबवले नाही. माध्यमांशी संवाद, पत्रकार परिषदा आणि सामाजिक माध्यमांद्वारे त्यांनी सातत्याने भाजपवर टीका केली. महाराष्ट्रातील सत्तासंघर्ष, शिवसेनेतील फूट, केंद्रीय यंत्रणांची भूमिका, लोकशाही संस्थांवरील दबाव आणि विरोधकांवरील कारवाया यांसारख्या मुद्द्यांवर ते सातत्याने बोलत राहिले. (The Times of India)

त्यांच्या समर्थकांच्या मते, आरोग्याच्या अडचणींनाही न जुमानता त्यांनी राजकीय संघर्ष सुरू ठेवला. तर विरोधकांच्या मते, त्यांची शैली अनेकदा अतिशय आक्रमक आणि वादग्रस्त राहिली. मात्र मित्र असोत वा विरोधक, संजय राऊत यांना दुर्लक्षित करणे कोणालाही शक्य झाले नाही.

समर्थक आणि टीकाकार

संजय राऊत यांच्याबद्दल महाराष्ट्रात दोन टोकाची मते आढळतात. समर्थकांच्या दृष्टीने ते ठाकरे कुटुंबाचे निष्ठावान शिलेदार, निर्भीड वक्ते आणि संघर्षशील नेते आहेत. तर टीकाकारांच्या मते ते वादग्रस्त विधानांमुळे चर्चेत राहणारे राजकारणी आहेत.

पण या मतभेदांच्या पलीकडे जाऊन पाहिले तर एक गोष्ट स्पष्ट दिसते - संजय राऊत यांनी पत्रकारितेतून सुरू झालेला आपला प्रवास राज्य आणि राष्ट्रीय राजकारणातील प्रभावी व्यक्तिमत्त्वापर्यंत नेला आहे.

आजच्या महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात त्यांची नोंद केवळ राज्यसभा खासदार म्हणून नाही, तर शिवसेनेच्या बदलत्या प्रवासाचे साक्षीदार आणि उद्धव ठाकरे यांच्या सर्वात विश्वासू सहकाऱ्यांपैकी एक म्हणून घेतली जाईल. त्यांच्या लेखणीने आणि वक्तृत्वाने अनेक राजकीय वादळांना दिशा दिली, तर संकटांच्या काळात त्यांनी निवडलेली निष्ठेची वाट त्यांच्या राजकीय व्यक्तिमत्त्वाची सर्वात ठळक ओळख ठरली.