"पृथ्वी आधी की पाणी?" हा प्रश्न वरकरणी अगदी सोपा वाटतो. पण त्याचे उत्तर एका शब्दात देता येत नाही. कारण येथे 'पाणी' म्हणजे नेमके काय, यावरच उत्तर बदलते. आपण पिणारे पाणी, समुद्रातील पाणी, ढगांतील पाण्याची वाफ की अंतराळात तरंगणारे पाण्याचे सूक्ष्म रेणू? विज्ञान या प्रत्येक गोष्टीकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहते. म्हणूनच या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी आपल्याला केवळ पृथ्वीचा नव्हे, तर संपूर्ण विश्वाचा इतिहास समजून घ्यावा लागतो. या प्रवासात आपण अशा काळात पोहोचणार आहोत, जेव्हा पृथ्वीच नव्हती, सूर्यही नव्हता आणि आपल्या सौरमालेचाही जन्म झालेला नव्हता. Formation of Earth, Solar System
एकेकाळी पृथ्वीवर पाण्याचा थेंबही नव्हता!
आज पृथ्वीवर कुठेही नजर टाका, पाणी दिसतेच. महासागर, नद्या, धबधबे, हिमनद्या, तलाव, भूगर्भातील जलसाठे आणि अगदी आपल्या शरीरातही मोठ्या प्रमाणात पाणी आहे. त्यामुळे पृथ्वी आणि पाणी हे जणू जन्मापासूनचे साथीदार आहेत, असे वाटणे स्वाभाविक आहे. पण वास्तव याच्या अगदी उलट आहे. पृथ्वीच्या आयुष्यात असा एक काळ होता, जेव्हा तिच्यावर एक थेंबही द्रवरूप पाणी नव्हते. ना समुद्र होते, ना ढग, ना पाऊस आणि ना जीवन. पृथ्वीचा संपूर्ण पृष्ठभाग उकळत्या खडकांच्या महासागराने व्यापलेला होता. अशा जळत्या ग्रहावर पाणी टिकण्याचा प्रश्नच नव्हता.
मग हा निळा ग्रह बनला तरी कसा?
हा प्रश्न जितका रोमांचक आहे, तितकेच त्याचे उत्तरही थक्क करणारे आहे. जर पृथ्वीवर सुरुवातीला पाणीच नव्हते, तर आजचे महासागर कुठून आले? लाखो नव्हे तर कोट्यवधी घनकिलोमीटर पाणी एका ग्रहावर अचानक निर्माण होणे शक्य आहे का? की ते अंतराळातून आले? काही शास्त्रज्ञांचे मत आहे की, पृथ्वीला पाण्याची भेट धूमकेतूंनी दिली. तर काहींच्या मते पृथ्वीने स्वतःच्या गर्भातून पाणी बाहेर काढले. या दोन मतांवर अनेक वर्षे चर्चा, संशोधन आणि वाद सुरू आहेत. विशेष म्हणजे दोन्ही मतांमध्ये काही प्रमाणात सत्य दडलेले असल्याचे आधुनिक संशोधन सूचित करते. Big Bang, Space Science, Planet Earth, Early Earth, Oceans Formation, Water in Space, Comets, Asteroids
एका थेंबामागे लपलेला अब्जावधी वर्षांचा इतिहास
आपण रोज पाण्याचा ग्लास सहज पितो. पण त्या एका थेंबाने किती मोठा प्रवास केला असेल, याचा आपण कधी विचारही करत नाही. कदाचित त्या पाण्याचा एखादा रेणू अब्जावधी वर्षांपूर्वी एखाद्या दूरच्या तार्याजवळ तयार झाला असेल. कदाचित तो एखाद्या धूमकेतूमध्ये गोठलेल्या बर्फाच्या रूपात लाखो वर्षे भटकत राहिला असेल. किंवा कदाचित पृथ्वीच्या जन्मानंतर ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या वाफेचा तो भाग असेल. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे या तिन्ही शक्यता विज्ञान पूर्णपणे नाकारत नाही. त्यामुळे पाण्याची कथा ही केवळ पृथ्वीची नाही, तर संपूर्ण विश्वाच्या उत्क्रांतीची कथा आहे.
या रहस्याचा उलगडा करण्यासाठी आपण काळात मागे जाणार आहोत
या प्रश्नाचे उत्तर आजच्या पृथ्वीवर सापडणार नाही. त्यासाठी आपल्याला वेळेचे घड्याळ तब्बल १३.८ अब्ज वर्षे मागे फिरवावे लागेल. त्या काळात, जेव्हा विश्व नुकतेच जन्माला आले होते. तेव्हा ना पृथ्वी होती, ना समुद्र, ना ढग आणि ना पावसाचा एक थेंब. फक्त ऊर्जा, वायू आणि अंधाराने भरलेले विश्व होते. याच विश्वात हळूहळू अशा घटना घडल्या, ज्यामुळे पुढे पाण्याचा जन्म झाला आणि त्यानंतर अनेक अब्ज वर्षांनी पृथ्वीवर जीवन फुलले.
विश्वाचा जन्म झाला, पण पाणी मात्र नव्हते...
आपण आज ज्या पाण्यावर जगतो, ते विश्वात सुरुवातीपासूनच होते, असा अनेकांचा समज असतो. पण प्रत्यक्षात विश्वाच्या जन्माच्या वेळी एक थेंब पाणीही अस्तित्वात नव्हते. सुमारे १३.८ अब्ज वर्षांपूर्वी झालेल्या महाविस्फोटानंतर सर्वत्र प्रचंड उष्णता आणि ऊर्जेचे साम्राज्य होते. हळूहळू विश्व थंड होऊ लागले आणि सर्वप्रथम हायड्रोजन व हेलियम ही हलकी मूलद्रव्ये तयार झाली. पाण्याच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असलेला दुसरा महत्त्वाचा घटक म्हणजे ऑक्सिजन, तो अजून अस्तित्वातच नव्हता. त्यामुळे त्या काळात पाणी तयार होण्याचा प्रश्नच उद्भवत नव्हता.
पाण्याचा खरा जन्मदाता कोण?
मग ऑक्सिजन आला कुठून? याचे उत्तर पृथ्वीकडे नाही, तर तार्यांकडे आहे. रात्री आकाशात चमकणारे तारे हे केवळ प्रकाश देणारे गोळे नाहीत, तर ते विश्वातील रासायनिक कारखाने आहेत. त्यांच्या केंद्रभागात लाखो-कोट्यवधी वर्षे सुरू असलेल्या अणुसंलयन प्रक्रियेतून कार्बन, ऑक्सिजन, निऑन, सिलिकॉन आणि लोह यांसारखी जड मूलद्रव्ये तयार होतात. म्हणजेच, प्रत्येक श्वासात आपण घेत असलेला ऑक्सिजन एकेकाळी एखाद्या तार्याच्या गर्भात तयार झाला होता. त्यामुळे असे म्हटले जाते की, आपण आणि आपल्याभोवतीचे जग हे तार्यांच्या धुळीपासून बनले आहे.
जेव्हा एक तारा मरण पावतो...
प्रत्येक तार्याचे आयुष्य मर्यादित असते. इंधन संपल्यानंतर मोठे तारे एका भीषण सुपरनोव्हा स्फोटात नष्ट होतात. हा स्फोट इतका शक्तिशाली असतो की त्या तार्यात तयार झालेली सर्व जड मूलद्रव्ये अंतराळात हजारो-लाखो प्रकाशवर्षांपर्यंत विखुरली जातात. या अवकाशीय धुळीतच ऑक्सिजनही मिसळतो. पुढे ही धूळ नव्या तार्यांच्या, ग्रहांच्या आणि धूमकेतूंच्या निर्मितीचा पाया बनते. म्हणजेच, एका तार्याचा मृत्यू हा दुसऱ्या ग्रहावरील जीवनाच्या सुरुवातीचा आधार ठरू शकतो. निसर्गाचे हे चक्र जितके भव्य आहे, तितकेच विस्मयकारकही आहे.
पहिला पाण्याचा रेणू नेमका कसा तयार झाला?
आता विश्वात हायड्रोजनही होता आणि ऑक्सिजनही. मग पुढे काय झाले? अंतराळात तरंगणाऱ्या धुळीच्या अतिशय सूक्ष्म कणांवर हे दोन्ही घटक एकमेकांच्या संपर्कात आले. योग्य परिस्थिती मिळताच त्यांची रासायनिक अभिक्रिया झाली आणि पाण्याचा पहिला रेणू तयार झाला. हा एखाद्या समुद्राचा जन्म नव्हता, तर H₂O या सूक्ष्म रेणूचा जन्म होता. तापमान अत्यंत कमी असल्यामुळे हे पाणी लगेच बर्फाच्या स्वरूपात गोठत असे. अशा प्रकारे विश्वात पाण्याची निर्मिती पृथ्वी जन्माला येण्याच्या कित्येक अब्ज वर्षांपूर्वीच सुरू झाली होती.
आजही अंतराळात पाणी सापडते का?
या प्रश्नाचे उत्तर होय, असेच आहे. आधुनिक दुर्बिणी आणि अवकाश मोहिमांमुळे शास्त्रज्ञांना अनेक नेब्युला, आण्विक वायूढग, धूमकेतू आणि नव्या तार्यांच्या परिसरात पाण्याचे रेणू आढळले आहेत. काही ग्रहांच्या वातावरणातही पाण्याच्या वाफेचे पुरावे मिळाले आहेत. मंगळाच्या ध्रुवांवर बर्फ आहे, तर गुरू आणि शनीच्या काही उपग्रहांच्या आत द्रवरूप महासागर असण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते. याचा अर्थ असा की पाणी ही पृथ्वीपुरती मर्यादित गोष्ट नाही. विश्वात पाणी अनेक ठिकाणी अस्तित्वात आहे, मात्र जीवनासाठी योग्य परिस्थिती सर्वत्र उपलब्ध नाही.
मग पृथ्वी तयार होत असताना पाणी कुठे होते?
हा प्रश्न अत्यंत महत्त्वाचा आहे. जेव्हा सुमारे ४.५४ अब्ज वर्षांपूर्वी सूर्य आणि त्याच्याभोवती ग्रह तयार होऊ लागले, तेव्हा अंतराळातील धूळ, खडक आणि बर्फ यांच्यापासूनच ही संपूर्ण सौरमाला आकार घेत होती. त्या धुळीत पाण्याचे गोठलेले रेणूही होते. मात्र सूर्याजवळील भाग इतका तापलेला होता की ते बर्फ टिकू शकत नव्हते. त्यामुळे पृथ्वी तयार होत असताना तिच्या परिसरातील बरेचसे पाणी वाफेच्या स्वरूपात नष्ट झाले किंवा दूर ढकलले गेले. म्हणूनच सुरुवातीच्या पृथ्वीवर आपल्याला आज दिसणारे महासागर अजिबात नव्हते.
आता प्रश्न अधिकच रंजक झाला आहे...
आता आपल्या हातात दोन महत्त्वाची सत्ये आली आहेत. पहिले म्हणजे विश्वातील पाणी हे पृथ्वीपेक्षा जुने आहे. दुसरे म्हणजे पृथ्वीचा जन्म झाला तेव्हा तिच्यावर महासागर नव्हते. मग आज पृथ्वीवर एवढे प्रचंड पाणी आले तरी कुठून? ते धूमकेतूंनी आणले का? लघुग्रहांनी दिले का? की पृथ्वीनेच स्वतःच्या गर्भातून ते बाहेर काढले? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी विज्ञानाला अनेक दशके संशोधन करावे लागले. आणि त्या संशोधनाने जे निष्कर्ष समोर आणले, ते कोणत्याही विज्ञानकथेपेक्षा कमी रोमांचक नाहीत.
आग ओकणाऱ्या पृथ्वीवर जीवनाची कल्पनाही अशक्य होती...
आजची हिरवीगार पृथ्वी पाहून तिचे सुरुवातीचे रूप कल्पनाही करता येणार नाही. सुमारे ४.५४ अब्ज वर्षांपूर्वी जन्मलेली पृथ्वी ही निळा नव्हे, तर लालभडक आणि धगधगता ग्रह होती. सर्वत्र उकळणारा लाव्हा, सतत फुटणारे ज्वालामुखी आणि अवकाशातून कोसळणारे असंख्य लघुग्रह यामुळे तिचा पृष्ठभाग क्षणाक्षणाला बदलत होता. सूर्याभोवती फिरणाऱ्या ग्रहांमध्ये पृथ्वी अजून नवजात बालकासारखी होती. त्या काळात तिच्यावर समुद्र नव्हते, ढग नव्हते आणि पावसाचे अस्तित्व तर अशक्यच होते. एखाद्या जिवाने तिथे पाऊल ठेवले असते, तर काही क्षणांतच त्याचा नाश झाला असता.
पृथ्वीचे आकाशही आजसारखे नव्हते...
आपण वर पाहतो ते निळेशार आकाश त्या काळी अस्तित्वातच नव्हते. पृथ्वीभोवती कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन, सल्फरयुक्त वायू आणि ज्वालामुखीतून बाहेर पडणारी प्रचंड वाफ यांचे दाट आवरण पसरले होते. सूर्यप्रकाशही त्या धुरकट वातावरणातून नीट जमिनीवर पोहोचत नव्हता. प्रत्येक काही किलोमीटरवर एखादा ज्वालामुखी धगधगत होता. पृथ्वीचा श्वासच जणू धुराचा होता. पण याच वाफेच्या ढगांमध्ये भविष्यातील महासागरांचे बीज दडलेले होते, हे त्या वेळी कुणालाच माहीत नव्हते.
पृथ्वी थंड होऊ लागली आणि चमत्कार घडू लागला...
लाखो वर्षे उलटली. सतत अंतराळात उष्णता गमावत पृथ्वी हळूहळू थंड होऊ लागली. वितळलेले खडक कठीण होऊ लागले आणि पहिला स्थिर भूभाग तयार झाला. वातावरणातील पाण्याची वाफही थंड होत गेली. एका टप्प्यावर तिचे रूपांतर ढगांमध्ये झाले. पृथ्वीच्या इतिहासात हा अत्यंत महत्त्वाचा क्षण होता. कारण याच क्षणापासून अब्जावधी वर्षे चालणाऱ्या एका महान प्रक्रियेची सुरुवात झाली पावसाची.
पृथ्वीवरचा पहिला पाऊस किती दिवस पडला असेल?
आज आपण एखाद-दोन दिवसांचा मुसळधार पाऊस पाहून त्रस्त होतो. पण पृथ्वीवरचा पहिला पाऊस हा काही दिवसांचा नव्हता. अनेक शास्त्रज्ञांच्या मते तो हजारो नव्हे, तर लाखो वर्षे वेगवेगळ्या टप्प्यांत पडत राहिला. आकाशातून सतत कोसळणाऱ्या पाण्याने पृथ्वीच्या तापलेल्या पृष्ठभागाला थंड केले. जिथे पाणी साचले, तिथे पहिले तलाव तयार झाले. ते एकमेकांना मिळत गेले आणि अखेरीस विशाल महासागरांची निर्मिती झाली. आज पृथ्वीवर दिसणाऱ्या अथांग समुद्रांची सुरुवात कदाचित अशाच अखंड पावसातून झाली असावी.
पण एवढेच पाणी पुरेसे होते का?
याच ठिकाणी विज्ञानात एक नवा प्रश्न उभा राहतो. पृथ्वीच्या गर्भातून बाहेर पडलेल्या वाफेपासून महासागर तयार झाले, हे मान्य केले तरी आज पृथ्वीवर असलेल्या प्रचंड जलसाठ्यासाठी ते पुरेसे होते का? काही शास्त्रज्ञांना वाटले की उत्तर 'नाही' आहे. कारण महासागरातील पाण्याचे प्रमाण इतके अफाट आहे की त्यासाठी आणखी एखादा स्रोत असला पाहिजे. आणि तेव्हाच संशोधकांचे लक्ष गेले आकाशात भटकणाऱ्या बर्फाळ धूमकेतूंकडे.
धूमकेतूंनी पृथ्वीला पाण्याची भेट दिली का?
धूमकेतूंना अनेकदा 'घाणेरडे बर्फाचे गोळे' असे म्हटले जाते. त्यांच्यामध्ये बर्फ, धूळ, खडक आणि विविध वायूंचा मोठा साठा असतो. सुरुवातीच्या काळात सौरमालेत धूमकेतूंची संख्या प्रचंड होती. त्यापैकी अनेक पृथ्वीवर आदळले. त्यामुळे काही शास्त्रज्ञांनी असा सिद्धांत मांडला की या धूमकेतूंनीच पृथ्वीवर मोठ्या प्रमाणात पाणी आणले. हा विचार इतका लोकप्रिय झाला की अनेक वर्षे तोच सर्वाधिक मान्यताप्राप्त सिद्धांत मानला जात होता. जणू अंतराळातून पृथ्वीला मिळालेली ही सर्वात मौल्यवान भेट होती.
पण विज्ञानात प्रत्येक उत्तरावर प्रश्न विचारले जातात...
धूमकेतूंचा सिद्धांत ऐकायला जितका सुंदर वाटतो, तितकाच त्याची कसून परीक्षा घेण्यात आली. शास्त्रज्ञांनी धूमकेतूंतील पाण्याची रासायनिक रचना आणि पृथ्वीवरील महासागरातील पाण्याची तुलना केली. काही धूमकेतूंमधील पाणी पृथ्वीवरील पाण्यासारखे आढळले, तर काहींचे प्रमाण पूर्णपणे वेगळे होते. यामुळे एक गोष्ट स्पष्ट झाली, सर्व महासागर केवळ धूमकेतूंनी आणले, असे ठामपणे म्हणता येत नाही. मग उरलेले पाणी आले तरी कुठून? या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना संशोधकांना लघुग्रह, पृथ्वीचा अंतर्भाग आणि आणखी काही आश्चर्यकारक पुरावे सापडले.
रहस्य अजून संपलेले नाही...
आता चित्र अधिक स्पष्ट होऊ लागले आहे, पण उत्तर अजून पूर्ण मिळालेले नाही. पृथ्वीच्या गर्भातून बाहेर पडलेली वाफ, धूमकेतूंनी आणलेले बर्फ आणि लघुग्रहांमधील जलयुक्त खनिजे या तिन्ही गोष्टींचा वाटा असू शकतो, असे अनेक शास्त्रज्ञ आज मानतात. म्हणजेच पृथ्वीवरील प्रत्येक पाण्याच्या थेंबामागे एकच नव्हे, तर अनेक अब्ज वर्षांच्या घटनांची साखळी दडलेली आहे.
एके काळी पृथ्वीवर दगडांचा पाऊस पडत होता...
आज एखादी उल्का पृथ्वीवर पडली, तर ती जगभरातील बातमी बनते. पण पृथ्वीच्या लहानपणी हे रोजचेच वास्तव होते. आकाशातून दिवस-रात्र असंख्य खडक, उल्का आणि धूमकेतू पृथ्वीवर आदळत होते. त्या काळाला शास्त्रज्ञ 'लेट हेवी बॉम्बार्डमेंट' असे म्हणतात. प्रत्येक धडकेत इतकी प्रचंड ऊर्जा निर्माण होत होती की एखादा मोठा प्रदेश पुन्हा वितळून जाई. आपण आज पाहतो ती शांत पृथ्वी त्या काळी सतत जखमी होत होती. पण निसर्गाचा एक विलक्षण नियम आहे, कधी कधी विनाशातूनच नव्या जीवनाचा मार्ग तयार होतो.
प्रत्येक धूमकेतू फक्त बर्फाचा गोळा नसतो...
आपण अनेक चित्रपटांमध्ये धूमकेतूंना लांब शेपटी असलेले चमकदार गोळे म्हणून पाहतो. पण वैज्ञानिकांच्या दृष्टीने धूमकेतू म्हणजे सौरमालेच्या जन्मापासून जपून ठेवलेली नैसर्गिक संग्रहालये आहेत. त्यांच्यामध्ये बर्फ, धूळ, कार्बनयुक्त संयुगे आणि विविध वायू लाखो-कोट्यवधी वर्षांपासून सुरक्षित राहिले आहेत. म्हणजेच, धूमकेतू हा भूतकाळाचा जिवंत पुरावा आहे. जेव्हा असे धूमकेतू पृथ्वीवर आदळले, तेव्हा त्यांनी फक्त खड्डेच निर्माण केले नाहीत; ते आपल्यासोबत काही मौल्यवान वस्तूही घेऊन आले असण्याची शक्यता शास्त्रज्ञांनी व्यक्त केली.
एका छोट्याशा रेणूने संपूर्ण सिद्धांत बदलला...
काही वर्षांपूर्वीपर्यंत अनेकांना खात्री होती की पृथ्वीवरील जवळपास सर्व पाणी धूमकेतूंनीच आणले. हा सिद्धांत इतका लोकप्रिय झाला की अनेक पुस्तकांमध्येही त्याचा उल्लेख आढळतो. पण विज्ञानात कोणतेही उत्तर कायमचे नसते. संशोधकांनी धूमकेतूंतील पाण्याचे सूक्ष्म परीक्षण सुरू केले. प्रत्येक रेणूची रचना तपासण्यात आली. तेव्हा लक्षात आले की सर्व धूमकेतूंतील पाणी पृथ्वीवरील पाण्यासारखे नाही. काही धूमकेतूंमध्ये मोठा फरक होता. हा छोटासा शोध इतका महत्त्वाचा ठरला की अनेक दशकांपासून मानला जाणारा सिद्धांत पुन्हा तपासावा लागला.
संशोधकांचे लक्ष एका साध्यासुध्या खडकाकडे गेले...
धूमकेतूंवर संशोधन सुरू असतानाच पृथ्वीवर पडलेल्या काही उल्कांनी शास्त्रज्ञांचे लक्ष वेधले. बाहेरून अगदी साधे दिसणारे हे खडक प्रयोगशाळेत तपासले असता त्यामध्ये पाण्याचे अंश सापडले. विशेष म्हणजे त्या पाण्याचे रासायनिक गुणधर्म पृथ्वीवरील महासागरांशी खूप जुळत होते. म्हणजेच, पृथ्वीवर कोसळणारे काही लघुग्रह हे फक्त दगड नव्हते; ते पाण्याचे वाहकही असू शकत होते. या एका निरीक्षणामुळे पृथ्वीवरील महासागरांच्या इतिहासाला नवे वळण मिळाले.
पण निसर्गाने अजून एक रहस्य लपवून ठेवले होते...
समजा, पृथ्वीवर एकही धूमकेतू किंवा लघुग्रह आदळला नसता, तर काय झाले असते? महासागर निर्माणच झाले नसते का? हा प्रश्न शास्त्रज्ञांनाही पडला. उत्तर शोधताना त्यांनी पृथ्वीच्या खोल गर्भाचा अभ्यास सुरू केला. ज्वालामुखीतून बाहेर पडणाऱ्या वायूंचे विश्लेषण करण्यात आले. त्यातून समोर आलेली माहिती धक्कादायक होती. पृथ्वीच्या अंतर्भागातही पाण्याशी संबंधित घटक मोठ्या प्रमाणात दडलेले होते. म्हणजेच, पृथ्वी स्वतःही पाणी निर्माण करण्याच्या प्रक्रियेत सहभागी होती.
पृथ्वीचा गर्भही पाण्याने समृद्ध होता...
जेव्हा पृथ्वी वितळलेल्या अवस्थेत होती, तेव्हा तिच्या अंतर्भागात अनेक खनिजांमध्ये हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन अडकून राहिले. काळाच्या ओघात ज्वालामुखींच्या उद्रेकातून हे घटक वाफेच्या स्वरूपात बाहेर पडू लागले. सुरुवातीला ही वाफ प्रचंड तापमानामुळे हवेतच राहिली. पण पृथ्वी थंड होत गेली तसे ती ढगांमध्ये बदलली आणि नंतर पावसाच्या रूपाने पुन्हा जमिनीवर आली. म्हणजेच, महासागर घडवण्यात पृथ्वीने स्वतःचा मोठा वाटा उचलला होता. निसर्गाने मदत बाहेरूनही घेतली आणि स्वतःच्याही शक्तीचा उपयोग केला.
आता चित्र हळूहळू स्पष्ट होत आहे...
आज बहुतेक वैज्ञानिक एका गोष्टीवर सहमत आहेत. पृथ्वीवरील पाण्याचा इतिहास हा एका घटनेचा परिणाम नाही. त्यामध्ये अंतराळातून आलेल्या जलयुक्त लघुग्रहांचा वाटा आहे, काही प्रमाणात धूमकेतूंचाही सहभाग आहे आणि पृथ्वीच्या गर्भातून बाहेर पडलेल्या वाफेनेही महासागर घडवले. म्हणजेच, पृथ्वीवरील प्रत्येक महासागर हा जणू विश्व आणि पृथ्वी यांनी मिळून लिहिलेला इतिहास आहे. एका लेखकाने नव्हे, तर निसर्गाच्या अनेक शक्तींनी मिळून लिहिलेली ही कथा आहे.
पण आता सर्वात मोठा प्रश्न तुमच्यासमोर उभा आहे...
आपण इतका प्रवास केला. विश्वाच्या जन्मापासून तार्यांपर्यंत, धूमकेतूंपासून ज्वालामुखींपर्यंत आणि पहिल्या पावसापासून महासागरांपर्यंत. तरीही सुरुवातीला पडलेला प्रश्न अजूनही उत्तराची वाट पाहत आहे, मग अखेर पृथ्वी जुनी की पाणी? या प्रश्नाचे उत्तर एका वाक्यात देता येईल, पण ते समजण्यासाठी आपण केलेला हा संपूर्ण प्रवास आवश्यक होता.
इतका मोठा प्रवास करून आपण नेमके कुठे आलो?
विश्वाच्या जन्मापासून आपण पृथ्वीच्या निर्मितीपर्यंतचा प्रवास केला. पहिल्या तार्यांच्या जन्मापासून ते महासागरांच्या निर्मितीपर्यंत प्रत्येक टप्पा पाहिला. या प्रवासात एक गोष्ट वारंवार समोर आली, निसर्ग कोणतेही काम एका दिवसात करत नाही. लाखो आणि अब्जावधी वर्षे चालणाऱ्या असंख्य घटनांमधूनच एखादी गोष्ट आकाराला येते. त्यामुळे "पृथ्वी आधी की पाणी आधी?" हा प्रश्न जरी छोटा असला, तरी त्याचे उत्तर संपूर्ण विश्वाच्या इतिहासात दडलेले आहे. आता या प्रश्नाचे उत्तर देण्याची वेळ आली आहे.
उत्तर एक नाही, तर दोन आहेत...
जर प्रश्न पृथ्वी या ग्रहाचा असेल, तर उत्तर अगदी स्पष्ट आहे. पृथ्वी सुमारे ४.५४ अब्ज वर्षांपूर्वी तयार झाली. त्या वेळी तिच्यावर महासागर नव्हते. लाखो वर्षांनी ती थंड झाली, वातावरण तयार झाले आणि त्यानंतर महासागर अस्तित्वात आले. त्यामुळे पृथ्वीवरील पाणी पृथ्वीपेक्षा नंतरचे आहे. पण जर प्रश्न विश्वातील पाण्याच्या रेणूंचा असेल, तर उत्तर अगदी उलट आहे. हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन हे घटक पृथ्वी तयार होण्याच्या खूप आधी अंतराळात एकत्र आले आणि पाण्याचे रेणू तयार झाले. म्हणजेच विश्वातील पाणी पृथ्वीपेक्षा जुने आहे.
म्हणूनच शास्त्रज्ञ कधीच सरळ 'हो' किंवा 'नाही' म्हणत नाहीत...
विज्ञानाचे सौंदर्य याच गोष्टीत आहे. ते प्रत्येक प्रश्नाचा संदर्भ पाहते. म्हणूनच "पाणी पृथ्वीपेक्षा जुने आहे" हे वाक्य चुकीचेही नाही आणि "पृथ्वी आधी तयार झाली" हेही चुकीचे नाही. दोन्ही विधानांमध्ये सत्य आहे; फक्त त्यांचा संदर्भ वेगळा आहे. आपण महासागरांबद्दल बोलतो आहोत की विश्वातील पाण्याच्या रेणूंविषयी, हे लक्षात घेतले की संपूर्ण गोंधळ दूर होतो. त्यामुळे या प्रश्नाचे उत्तर पाठ करून नव्हे, तर समजून घेतले पाहिजे.
तुमच्या हातातील पाणी कदाचित विश्वाचा प्रवासी असेल...
आता पुन्हा एकदा आपल्या हातातील पाण्याच्या ग्लासाकडे पाहा. त्यातील एखादा रेणू अब्जावधी वर्षांपूर्वी एखाद्या तार्याजवळ तयार झाला असेल. नंतर तो अंतराळात भटकला असेल. एखाद्या लघुग्रहाचा भाग बनला असेल. पृथ्वीवर येऊन महासागरात मिसळला असेल. त्या महासागरातून ढगात गेला असेल, पावसाच्या थेंबातून नदीत आला असेल आणि अखेरीस तुमच्या हातातील ग्लासात पोहोचला असेल. हे ऐकायला विज्ञानकथा वाटते, पण जलचक्र आणि विश्वाच्या इतिहासाचा विचार केला तर अशी शक्यता पूर्णपणे नाकारता येत नाही.
म्हणूनच पाण्याला जीवनाचे दुसरे नाव म्हणतात...
पृथ्वीवर आजपर्यंत जिथे जिथे पाणी सापडते, तिथे जीवनाची शक्यता शोधली जाते. मंगळ असो, गुरूचा युरोपा उपग्रह असो किंवा शनीचा एन्सेलॅडस शास्त्रज्ञांचा पहिला प्रश्न नेहमी एकच असतो, "तिथे पाणी आहे का?" कारण पृथ्वीने एक गोष्ट शिकवली आहे - जिथे दीर्घकाळ पाणी टिकते, तिथे जीवन जन्म घेण्याची शक्यता वाढते. म्हणूनच पाणी हा केवळ एक रासायनिक पदार्थ नाही; तो विश्वात जीवन शोधण्याची गुरुकिल्ली आहे.
एका साध्या प्रश्नाने विश्वाची कथा सांगितली...
या लेखाच्या सुरुवातीला आपण समुद्रकिनारी उभे होतो आणि एक साधा प्रश्न विचारला होता-"पृथ्वी जुनी की पाणी?" त्या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपण अब्जावधी वर्षांचा प्रवास केला. तार्यांच्या जन्मापासून, त्यांच्या मृत्यूपासून, धूमकेतू, लघुग्रह, ज्वालामुखी, पाऊस आणि महासागरांपर्यंत प्रत्येक घटनेने या प्रश्नाचे उत्तर घडवले. एका साध्या प्रश्नाने आपल्याला विश्वाच्या इतिहासाची सफर घडवली. कदाचित विज्ञानाची खरी मजा याच गोष्टीत आहे - एक प्रश्न विचारला की उत्तरासोबत अनेक नवे प्रश्न जन्माला येतात.
अंतिम उत्तर...
म्हणून या लेखाचा निष्कर्ष एका वाक्यात सांगायचा झाला, तर तो असा-
विश्वातील पाण्याचे रेणू पृथ्वीपेक्षा जुने आहेत; पण पृथ्वीवरील महासागर पृथ्वी तयार झाल्यानंतरच निर्माण झाले.
म्हणजेच, पृथ्वी आणि पाणी यांच्यापैकी कोण जुने आहे, याचे उत्तर आपण "पाणी" या शब्दाचा कोणत्या अर्थाने वापर करतो यावर अवलंबून आहे. आणि म्हणूनच हा प्रश्न दिसायला जितका सोपा आहे, तितकाच तो विज्ञानातील सर्वात सुंदर प्रश्नांपैकी एक ठरतो.
कदाचित पुढच्या वेळी तुम्ही समुद्रकिनारी उभे राहाल किंवा हातात पाण्याचा ग्लास घ्याल, तेव्हा तुम्हाला तो केवळ पाण्याचा थेंब वाटणार नाही. तो अब्जावधी वर्षांचा इतिहास जपून ठेवलेला विश्वाचा एक जिवंत संदेश वाटेल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा