दानवीर कर्णापासून मॅकेंझी स्कॉटपर्यंत... काळ बदलला, पण दानत आजही जिवंत

महाभारतातील दानवीर कर्णाचे नाव घेतले की, उदारतेचे सर्वोच्च उदाहरण डोळ्यांसमोर उभे राहते. स्वतःचे कवच-कुंडल हेच त्याच्या जीवनरक्षणाचे साधन असूनही, याचकाच्या विनंतीवर त्याने ते निःसंकोचपणे दान केले, असे महाभारतात वर्णन येते. ही कथा श्रद्धा आणि परंपरेचा भाग असली तरी तिच्यामागील संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. खरे दान तेच, जे कोणत्याही स्वार्थाशिवाय केले जाते. 

आज हजारो वर्षांनंतर जग पूर्णपणे बदलले असले, तरी समाजासाठी स्वतःची संपत्ती खर्च करण्याची हीच भावना आधुनिक काळातही दिसून येते. याच विचाराची प्रचिती नुकतीच प्रसिद्ध समाजसेविका मॅकेंझी स्कॉट यांच्या एका ऐतिहासिक निर्णयातून पुन्हा एकदा आली आहे. Mackenzie Scott

प्रथम पाहू कोण आहेत मॅकेंझी स्कॉट?

मॅकेंझी स्कॉट या अमेरिकन लेखिका, उद्योजिका आणि जगातील सर्वात प्रभावशाली समाजसेविकांपैकी एक आहेत. त्यांचा जन्म 7 एप्रिल 1970 रोजी अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया येथे झाला. त्यांनी प्रसिद्ध लेखक टोनी मॉरिसन यांच्या मार्गदर्शनाखाली लेखनाचे शिक्षण घेतले. त्यांच्या The Testing of Luther Albright व Traps या कादंबऱ्या प्रसिद्ध आहेत. 1993 साली त्यांनी अॅमेझॉनचे संस्थापक जेफ बेझोस यांच्याशी विवाह केला. अॅमेझॉनच्या सुरुवातीच्या काळात कंपनीच्या स्थापनेपासून अनेक प्रशासकीय आणि व्यावसायिक कामांमध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. 2019 साली या दाम्पत्याचा घटस्फोट झाला. त्यानंतर त्यांना अॅमेझॉनमधील 4 टक्के हिस्सेदारी मिळाली.

घटस्फोटानंतर मॅकेंझी स्कॉट यांनी आपल्या संपत्तीचा मोठा भाग समाजकल्याणासाठी वापरण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी Yield Giving या परोपकारी उपक्रमाच्या माध्यमातून शिक्षण, मानसिक आरोग्य, महिलांचे सक्षमीकरण, वांशिक समानता, गरिबी निर्मूलन आणि सामाजिक न्याय यांसारख्या क्षेत्रात कार्य करणाऱ्या 2700 हून अधिक स्वयंसेवी संस्थांना 26 अब्ज डॉलर्सपेक्षा अधिक निधी दिला आहे. त्यांनी हे दान अगदी बिनशर्त दिले आहे. त्यामुळे त्यांनी दिलेला पैसा संबंधित संस्थांना कोणत्याही कार्यासाठी वापरण्याचे स्वातंत्र्य असते.  Jeff Bezos

Active Minds ला 191 कोटींचे दान 

सध्याचे ताजे उदाहरण द्यायचे झाले तर मॅकेंझी स्कॉट यांनी अमेरिकेतील Active Minds या स्वयंसेवी संस्थेला तब्बल 20 दशलक्ष डॉलर्स, म्हणजेच सुमारे 191 कोटी रुपयांचे दान दिले आहे. युवकांच्या मानसिक आरोग्यासाठी कार्य करणाऱ्या या संस्थेला मिळालेले हे आजवरचे सर्वात मोठे योगदान आहे. विशेष म्हणजे या निधीवर कोणतीही अट घालण्यात आलेली नाही. त्यामुळे संस्थेला ज्या क्षेत्रात सर्वाधिक गरज आहे, त्या ठिकाणी निधी वापरण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले आहे. समाजकार्यातील विश्वास आणि उत्तरदायित्व यांचे हे महत्त्वपूर्ण उदाहरण मानले जात आहे. Active Minds

मानसिक आरोग्य सर्वात मोठा सामाजिक प्रश्न

आज जगभरात मानसिक आरोग्याचा प्रश्न गंभीर बनत चालला आहे. ताणतणाव, स्पर्धा, सामाजिक दबाव, डिजिटल जीवनशैली आणि एकाकीपणामुळे अनेक युवक नैराश्य आणि चिंतेचा सामना करत आहेत. अमेरिकेतील विविध अहवालांनुसार, अनेक किशोरवयीन मुलांनी आयुष्यात कधीतरी आत्महत्येचे विचार अनुभवल्याचे समोर आले आहे. त्यामुळे मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता निर्माण करणे, योग्य वेळी समुपदेशन उपलब्ध करून देणे आणि मदत मागण्याबाबतचा संकोच दूर करणे ही काळाची गरज बनली आहे. अशा पार्श्वभूमीवर मॅकेंझी स्कॉट यांचे हे दान केवळ आर्थिक मदत नसून सामाजिक जबाबदारीचे प्रभावी उदाहरण ठरते. Charity

'बिनशर्त दान' हीच योगदानाची खरी ताकद

मोठ्या देणग्यांसोबत अनेकदा विविध अटी, प्रकल्प किंवा वापराची बंधने असतात. मात्र मॅकेंझी स्कॉट यांची कार्यपद्धती वेगळी आहे. त्या बहुतांश संस्था आणि सामाजिक उपक्रमांना कोणत्याही अटींशिवाय निधी देतात. त्यामुळे संबंधित संस्था स्थानिक गरजा ओळखून स्वतःचे निर्णय घेऊ शकतात. Active Minds या संस्थेलाही याच पद्धतीने निधी मिळाल्याने शाळा, महाविद्यालये, युवक नेते, समुपदेशन कार्यक्रम आणि समाजजागृती उपक्रम अधिक व्यापक स्वरूपात राबवता येणार आहेत. दानामध्ये विश्वास हा आर्थिक मूल्यापेक्षाही अधिक महत्त्वाचा असतो, हे या निर्णयातून स्पष्ट होते.

कर्ण आणि मॅकेंझी स्कॉट - काळ वेगळा, मूल्य एकच

महाभारतातील कर्ण आणि आधुनिक काळातील मॅकेंझी स्कॉट यांची तुलना व्यक्ती म्हणून करणे योग्य ठरणार नाही, कारण दोघांचा काळ, परिस्थिती आणि भूमिका पूर्णपणे वेगळी आहे. मात्र दोघांमध्ये एक समान धागा नक्कीच दिसतो, तो म्हणजे स्वतःकडे असलेली संपत्ती समाजाच्या हितासाठी वापरण्याची तयारी. कर्णाचे दान हे धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील आदर्शाचे प्रतीक आहे, तर मॅकेंझी स्कॉट यांचे दान आधुनिक परोपकाराच्या संकल्पनेचे उदाहरण आहे. दोन्ही घटनांमधून समाजहिताला प्राधान्य देण्याचा संदेश मिळतो. म्हणूनच कर्णाची दानत आजही प्रेरणादायी मानली जाते आणि आधुनिक काळात अशा समाजसेवी उपक्रमांमध्ये तिची मूल्ये प्रतिबिंबित होताना दिसतात.

संपत्तीचा बदलता प्रवाह

मॅकेंझी स्कॉट यांनी 2019 पासून Yield Giving या उपक्रमाद्वारे 2700 हून अधिक स्वयंसेवी संस्थांना 26 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त निधी दिला आहे. शिक्षण, महिला सक्षमीकरण, वांशिक समानता, गरिबी निर्मूलन, मानसिक आरोग्य आणि समुदाय विकास अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये त्यांच्या योगदानाचा प्रभाव दिसून येतो. विशेष म्हणजे प्रसिद्धीपेक्षा परिणामांवर भर देणे ही त्यांची कार्यशैली आहे. त्यामुळे त्यांना जगातील सर्वात प्रभावी परोपकारी व्यक्तींमध्ये स्थान मिळाले आहे. आधुनिक समाजात मोठी संपत्ती निर्माण करणाऱ्यांनी तिचा काही भाग पुन्हा समाजाच्या विकासासाठी वापरण्याची संकल्पना अधिक बळकट होत असल्याचे या उदाहरणातून दिसते.

दान संस्कृती का जपली पाहिजे?

दान ही केवळ श्रीमंतांची जबाबदारी नसते. प्रत्येक व्यक्ती आपल्या क्षमतेनुसार वेळ, ज्ञान, कौशल्य, रक्तदान, अवयवदान, शिक्षण किंवा आर्थिक मदतीच्या माध्यमातून समाजासाठी योगदान देऊ शकते. दानामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीची किंवा संस्थेची मदत होत नाही, तर समाजात परस्पर विश्वास, सहकार्य आणि संवेदनशीलता वाढते. आजच्या वेगवान आणि स्पर्धात्मक जीवनात ही मूल्ये अधिक महत्त्वाची ठरतात. म्हणूनच दान ही केवळ आर्थिक देवाणघेवाण नसून सामाजिक परिवर्तनाची एक प्रभावी प्रक्रिया आहे. Danveer Karna

दानाच्या परंपरेची नव्या रूपात वाटचाल 

महाभारतातील दानवीर कर्ण हा भारतीय संस्कृतीतील उदारतेचा शाश्वत आदर्श आहे. आधुनिक काळात मॅकेंझी स्कॉट यांच्यासारख्या समाजसेविका वेगळ्या पद्धतीने, पण त्याच मानवी मूल्यांची जपणूक करताना दिसतात. युवकांच्या मानसिक आरोग्यासाठी दिलेले 191 कोटी रुपयांचे हे ऐतिहासिक दान समाजातील सर्वात महत्त्वाच्या समस्यांपैकी एका समस्येकडे लक्ष वेधते. संपत्तीचा खरा अर्थ ती किती कमावली यापेक्षा ती किती लोकांच्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडवते, यात असतो. म्हणूनच कर्णापासून मॅकेंझी स्कॉटपर्यंतचा प्रवास आपल्याला एकच शिकवण देतो. दानामुळे संपत्ती कमी होत नाही; उलट माणुसकी अधिक समृद्ध होते.

-भाग्यदर्शी लोखंडे Bhagyadarshi Lokhande

हे ही वाचा...

क्राईम डायरी

धुरंधर सीरिज

राहुल गांधी - एका संघर्षाची वाटचाल