अंतराळात सापडली जीवननिर्मितीची 'साखर'

मानवजातीसमोर शतकानुशतके उभा असलेला एक प्रश्न आजही अनुत्तरित आहे, तो म्हणजे पृथ्वीवर जीवनाची सुरुवात नेमकी कशी झाली? जीवनासाठी आवश्यक असलेले रासायनिक घटक पृथ्वीवरच तयार झाले की, ते अंतराळातून आले? या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना शास्त्रज्ञांना आता एक अत्यंत महत्त्वाचा धागा सापडला आहे. प्रथमच आंतरतारकीय अवकाशात (Interstellar Space) जीवननिर्मितीसाठी आवश्यक असणारा एक महत्त्वाचा साखरेचा (Sugar) रेणू आढळला आहे. या शोधामुळे पृथ्वीवरील जीवनाच्या उगमाबाबतचे अनेक जुने सिद्धांत नव्याने तपासले जाणार आहेत. Astrobiology

आंतरतारकीय अवकाशात सापडली 'एरिथ्रुलोज' साखर 

स्पेनमधील सेंट्रो दे अॅस्ट्रोबायोलोजिया (Centro de Astrobiología) येथील संशोधकांनी रेडिओ दुर्बिणींच्या साहाय्याने आकाशगंगेच्या मध्यभागाजवळील G+0.693−0.027 या विशाल आण्विक वायू ढगात 'एरिथ्रुलोज' (Erythrulose) नावाची चार-कार्बन असलेली साखर शोधून काढली आहे. यापूर्वी रिबोज, ग्लुकोज यांसारख्या साखरेचे अंश उल्का आणि लघुग्रहांमध्ये आढळले होते. मात्र दोन तारकांमधील विशाल अवकाशात अशा प्रकारचा मोनोसॅकराइड प्रथमच सापडला आहे. त्यामुळे हा शोध खगोलशास्त्र आणि जीवसृष्टीच्या उगमाच्या अभ्यासात मैलाचा दगड मानला जात आहे. Origin of Life

जीवनासाठी साखर इतकी महत्त्वाची का आहे?

जीवनाच्या मूलभूत रचनेमध्ये साखरेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. आपल्या शरीरातील आनुवंशिक माहिती वाहून नेणाऱ्या RNA आणि DNA या रेणूंच्या निर्मितीत विशिष्ट प्रकारच्या साखरेचा वापर होतो. आतापर्यंत पृथ्वीवरील आद्य परिस्थितीत अशा साखरेची निर्मिती नैसर्गिकरित्या फार कठीण असल्याचे मानले जात होते. त्यामुळे वैज्ञानिकांना या प्रक्रियेसाठी आवश्यक साखर बाहेरून आली असण्याची शक्यता नेहमीच वाटत होती. आता अंतराळातच अशी साखर तयार होत असल्याचे स्पष्ट झाल्याने त्या शक्यतेला मोठे वैज्ञानिक बळ मिळाले आहे. NASA

अंतराळातील धुळीवर साखरेचे रेणू

संशोधकांनी संगणकीय आणि रासायनिक मॉडेल्सच्या मदतीने या साखरेच्या निर्मितीची प्रक्रिया समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते, आंतरतारकीय धुळीच्या सूक्ष्म कणांवर असलेल्या साध्या कार्बनयुक्त संयुगांपासून एरिथ्रुलोजची निर्मिती होते. या प्रक्रियेसाठी अत्यंत थंड तापमान आणि अवकाशातील विशिष्ट रासायनिक परिस्थिती अनुकूल ठरते. म्हणजेच, अंतराळ हे केवळ रिकामे पोकळ विश्व नसून, ते सतत नवीन सेंद्रिय रेणू तयार करणारी एक विशाल रासायनिक प्रयोगशाळा आहे. Milky Way

प्राचीन पृथ्वीवर अंतराळातून साखर आली असावी?

आजपासून तब्बल 4.1 ते 3.9 अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर उल्का आणि लघुग्रहांचा प्रचंड मारा होत होता. या कालखंडाला Late Heavy Bombardment असे म्हटले जाते. संशोधकांच्या अंदाजानुसार या काळात अंतराळातील धुळीसोबत तब्बल 50 दशलक्ष टन एरिथ्रुलोज पृथ्वीवर पोहोचली असावी. ही साखर पृथ्वीवरील पाण्यात विरघळल्यानंतर इतर जैविकदृष्ट्या महत्त्वाच्या साखरांमध्ये रूपांतरित झाली असण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. यामुळे जीवनाच्या पहिल्या रासायनिक पायऱ्या घडून आल्या असाव्यात.

RNA पूर्वी TNA अस्तित्वात होते का? 

या संशोधनातील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे TNA (Threose Nucleic Acid) हा RNA चा अधिक साधा पूर्वज असू शकतो. एरिथ्रुलोजचे रूपांतर 'थ्रिओज' या साखरेमध्ये होते आणि त्यापासून TNA तयार होऊ शकते. काही वैज्ञानिकांच्या मते, पृथ्वीवर RNA निर्माण होण्यापूर्वी TNA अस्तित्वात असू शकते. जर हा सिद्धांत खरा ठरला, तर जीवनाच्या उत्क्रांतीचा संपूर्ण इतिहास नव्याने लिहावा लागू शकतो.

पृथ्वीपुरतेच नव्हे, तर संपूर्ण विश्वासाठी महत्त्वाचा शोध

या शोधाचा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे जीवन निर्माण होण्यासाठी आवश्यक घटक केवळ पृथ्वीवरच तयार झाले असे नाही, तर ते विश्वभर विखुरलेले असू शकतात. ज्या आंतरतारकीय ढगांमध्ये तारे आणि ग्रह जन्माला येतात, त्याच ठिकाणी जीवनासाठी आवश्यक सेंद्रिय रेणूही तयार होत असतील, अशी शक्यता आता अधिक बळकट झाली आहे. म्हणजेच, विश्वातील इतर ग्रहांवरही जीवनाची सुरुवात होण्याची शक्यता पूर्वीपेक्षा अधिक वास्तववादी वाटू लागली आहे.

पुढचे लक्ष्य - RNA मधील 'रिबोज' शोधण्याचे

प्रस्तुत संशोधनात सहभागी असलेल्या शास्त्रज्ञ कार्लोस ब्रिओनेस यांच्या मते, एरिथ्रुलोजचा शोध हा केवळ सुरुवात आहे. आता अंतराळात RNA चा महत्त्वाचा घटक असलेली रिबोज (Ribose) आणि जीवनासाठी आवश्यक इतर सेंद्रिय रेणू शोधण्याचा प्रयत्न सुरू होईल. जर तेही सापडले, तर पृथ्वीवरील जीवनाचा उगम समजून घेण्याच्या दिशेने विज्ञानाने ऐतिहासिक झेप घेतली असे मानले जाईल.

जीवन ही केवळ पृथ्वीची मक्तेदारी नाही 

अंतराळात एरिथ्रुलोज या साखरेचा शोध लागणे हा केवळ एका नवीन रेणूचा शोध नाही, तर "जीवनाची सुरुवात पृथ्वीवर झाली की ती अंतराळातून आली?" या मूलभूत प्रश्नाच्या उत्तराकडे टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल आहे. विश्वात सेंद्रिय रेणूंची निर्मिती नैसर्गिकरित्या होत असल्याचे पुरावे वाढत असल्याने, जीवन ही केवळ पृथ्वीची मक्तेदारी नसून विश्वातील अनेक ग्रहांवर घडू शकणारी नैसर्गिक प्रक्रिया असू शकते. हा शोध भविष्यातील खगोलजीवशास्त्र (Astrobiology) संशोधनाला नवी दिशा देणारा ठरण्याची दाट शक्यता आहे.

----------------------------