पहिले महायुद्ध -एका गोळीने नव्हे, तर अनेक घटनांनी पेटलेले युद्ध!

28 July 1914 रोजी ऑस्ट्रिया-हंगेरीने सर्बियाविरुद्ध युद्ध घोषित केले आणि पहिल्या महायुद्धाची औपचारिक सुरुवात झाली. इतिहासाच्या पुस्तकांमध्ये या युद्धाची सुरुवात एका घटनेशी जोडली जाते, परंतु प्रत्यक्षात हा संघर्ष एका दिवसात किंवा एका गोळीमुळे निर्माण झाला नव्हता. जवळपास 40 वर्षे युरोपमध्ये राजकीय स्पर्धा, साम्राज्य विस्तार, राष्ट्रवाद, लष्करी स्पर्धा आणि परस्पर अविश्वास सतत वाढत होता. या सर्व घटकांनी मिळून अशी परिस्थिती निर्माण केली होती की, एखादी छोटी घटना घडली तरी संपूर्ण खंड युद्धाच्या ज्वाळांत सापडणार हे जवळपास निश्चित झाले होते. त्यामुळे पहिले महायुद्ध समजून घ्यायचे असेल, तर त्याआधीचा युरोप समजून घेणे आवश्यक आहे. लेख थोडा मोठा आहे, पण घटना वाचणे अनिवार्य आहेत. World War I

19व्या शतकाच्या अखेरीस युरोपमध्ये सुरू झालेले बदल

1815 मध्ये नेपोलियनचा पराभव झाल्यानंतर युरोपमध्ये काही दशकांपर्यंत तुलनेने शांतता होती. व्हिएन्ना परिषदेनंतर ब्रिटन, फ्रान्स, ऑस्ट्रिया, प्रशिया आणि रशिया या महासत्तांनी परस्पर समन्वयातून सत्तासंतुलन राखण्याचा प्रयत्न केला. मात्र औद्योगिक क्रांती, नवीन शोध, रेल्वे, कारखाने आणि जागतिक व्यापारामुळे युरोपची आर्थिक ताकद झपाट्याने वाढू लागली. उद्योगधंद्यांना कच्चा माल आणि नवीन बाजारपेठांची गरज निर्माण झाली. त्यामुळे राष्ट्रांमधील सहकार्य कमी होत गेले आणि स्पर्धा वाढू लागली. वरवर शांत दिसणाऱ्या युरोपमध्ये हळूहळू संघर्षाची बीजे रुजत होती. WW1 History

जर्मनीचे एकीकरण आणि बदललेले सत्तासंतुलन

1871 हे वर्ष युरोपच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे ठरले. प्रशियाचे चाणाक्ष पंतप्रधान Otto von Bismarck यांनी अनेक जर्मन संस्थानांना एकत्र आणून जर्मन साम्राज्याची स्थापना केली. या घटनेनंतर युरोपमध्ये एक नवी महासत्ता उदयास आली. जर्मनीकडे मोठी लोकसंख्या, प्रचंड औद्योगिक क्षमता, उत्कृष्ट शिक्षणव्यवस्था आणि शिस्तबद्ध सैन्य होते. काही वर्षांतच जर्मनीने पोलाद, कोळसा, रसायने आणि यंत्रनिर्मितीमध्ये ब्रिटनलाही कडवी स्पर्धा द्यायला सुरुवात केली. यामुळे युरोपचे जुने सत्तासंतुलन पूर्णपणे बदलले आणि इतर महासत्तांमध्ये अस्वस्थता वाढली.

फ्रान्सच्या मनातील पराभवाची सल

1870-71 मधील फ्रँको-प्रशियन युद्धात फ्रान्सचा दारुण पराभव झाला होता. या युद्धानंतर फ्रान्सला Alsace आणि Lorraine हे महत्त्वाचे प्रांत जर्मनीकडे द्यावे लागले. या पराभवाने फ्रान्सचा राष्ट्रीय स्वाभिमान दुखावला गेला. पुढील अनेक वर्षे फ्रेंच जनतेच्या मनात या प्रदेशांची परतफेड करण्याची तीव्र इच्छा कायम राहिली. जर्मनीविषयीचा राग आणि सूडाची भावना फ्रेंच राजकारणावर प्रभाव टाकू लागली. त्यामुळे फ्रान्स आणि जर्मनी यांच्यातील संबंध दिवसेंदिवस अधिक तणावपूर्ण होत गेले.

औद्योगिक प्रगतीने स्पर्धेला दिले नवे स्वरूप

19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात औद्योगिक क्रांतीचा दुसरा टप्पा सुरू झाला. विजेचा वापर, स्टील उद्योग, रासायनिक उत्पादन, मोटारगाड्या आणि आधुनिक यंत्रसामग्री यामुळे उत्पादनात मोठी वाढ झाली. जर्मनी आणि अमेरिका या नव्या औद्योगिक शक्तींनी ब्रिटनच्या वर्चस्वाला आव्हान दिले. प्रत्येक देश अधिक उत्पादन करू लागला, पण त्या उत्पादनासाठी कच्चा माल आणि ग्राहकांची गरज वाढत गेली. परिणामी आशिया, आफ्रिका आणि मध्यपूर्वेकडे सर्व युरोपीय राष्ट्रांचे लक्ष वेधले गेले. आर्थिक स्पर्धा हळूहळू राजकीय संघर्षात बदलू लागली.

साम्राज्यवादाची वाढती लालसा

औद्योगिक प्रगतीबरोबरच वसाहती मिळवण्याची चढाओढ सुरू झाली. ब्रिटनने भारत, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि आफ्रिकेतील विशाल प्रदेशांवर सत्ता प्रस्थापित केली होती. फ्रान्सने उत्तर आणि पश्चिम आफ्रिकेत मोठे साम्राज्य उभारले होते. बेल्जियमने काँगोवर कब्जा केला होता, तर रशिया मध्य आशियाकडे विस्तारत होता. नव्याने बलवान झालेल्या जर्मनीलाही या शर्यतीत मागे राहायचे नव्हते. त्यामुळे आफ्रिका आणि आशियातील प्रदेशांवर कब्जा करण्यासाठी महासत्तांमध्ये तीव्र स्पर्धा निर्माण झाली. ही स्पर्धा केवळ आर्थिक नव्हती; ती प्रतिष्ठा आणि जागतिक वर्चस्वाची लढाई बनली होती.

ब्रिटन आणि जर्मनी आमनेसामने

ब्रिटन त्या काळी जगातील सर्वात मोठे साम्राज्य आणि सर्वात बलवान नौदल असलेला देश होता. जगभरातील समुद्री व्यापारावर त्याचे वर्चस्व होते. मात्र Kaiser Wilhelm II यांच्या नेतृत्वाखाली जर्मनीने आधुनिक नौदल उभारण्यास सुरुवात केली. ब्रिटिश सरकारने याकडे थेट धोक्याच्या दृष्टीने पाहिले. दोन्ही देशांनी प्रचंड खर्च करून नवीन युद्धनौका बांधण्याची स्पर्धा सुरू केली. या स्पर्धेमुळे दोन्ही राष्ट्रांतील अविश्वास अधिकच वाढला आणि भविष्यातील संघर्षाची शक्यता तीव्र झाली.

राष्ट्रवादाची धोकादायक बाजू

19व्या शतकात राष्ट्रवादामुळे अनेक देश एकत्र आले आणि स्वातंत्र्याच्या चळवळींना बळ मिळाले. परंतु शतकाच्या अखेरीस याच राष्ट्रवादाने आक्रमक रूप धारण केले. प्रत्येक राष्ट्र स्वतःला इतरांपेक्षा श्रेष्ठ समजू लागले. वृत्तपत्रे, राजकारणी आणि लष्करी नेते सतत देशभक्तीचे आणि राष्ट्रीय अभिमानाचे संदेश देत होते. तरुणांमध्ये युद्ध हे राष्ट्राच्या गौरवासाठी आवश्यक आहे, अशी मानसिकता तयार केली जात होती. अशा वातावरणात शांततेपेक्षा संघर्षाची भाषा अधिक लोकप्रिय होऊ लागली.

युरोपमध्ये शांतता होती, पण विश्वास नव्हता

1910 पर्यंत युरोप बाहेरून पाहता समृद्ध आणि स्थिर दिसत होता. मोठी शहरे विकसित होत होती, विज्ञानात नवनवीन शोध लागत होते आणि उद्योगधंद्यांची भरभराट होत होती. परंतु या प्रगतीच्या आड महासत्तांमधील संशय, गुप्त राजनैतिक हालचाली आणि युद्धाच्या तयारीचे वातावरण वाढत होते. प्रत्येक देशाला वाटत होते की भविष्यात मोठा संघर्ष होणारच आहे आणि त्यासाठी आधीपासून सज्ज राहणे आवश्यक आहे. त्यामुळे युरोपमध्ये शांततेचा मुखवटा असला तरी युद्धाची चाहूल स्पष्टपणे ऐकू येऊ लागली.

साम्राज्यवादाची स्पर्धा युद्धाचे मोठे कारण कशी ठरली?

19व्या शतकाच्या अखेरीस युरोपातील जवळपास प्रत्येक महासत्तेला आपले साम्राज्य वाढवायचे होते. औद्योगिक क्रांतीनंतर कारखान्यांचे उत्पादन प्रचंड वाढले होते आणि त्यासाठी स्वस्त कच्चा माल, नवीन बाजारपेठा तसेच सुरक्षित व्यापारी मार्गांची गरज निर्माण झाली होती. त्यामुळे ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी, बेल्जियम, इटली आणि रशिया या देशांनी आशिया व आफ्रिकेतील प्रदेशांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी चढाओढ सुरू केली. वसाहती जितक्या मोठ्या, तितकी त्या देशाची प्रतिष्ठा अधिक, अशी त्या काळातील राजकीय समजूत होती. परिणामी, साम्राज्यवाद हा केवळ आर्थिक धोरण राहिला नाही; तो राष्ट्रीय अभिमानाचा आणि जागतिक वर्चस्वाचा प्रश्न बनला.

आफ्रिकेची वाटणी आणि वाढलेला संघर्ष

1884-85 मध्ये जर्मनीची राजधानी बर्लिन येथे युरोपातील महासत्तांची परिषद भरविण्यात आली. या परिषदेत आफ्रिकेतील प्रदेशांची वाटणी करण्याचे नियम ठरविण्यात आले. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे आफ्रिकेतील एकाही स्थानिक नेत्याला या परिषदेसाठी निमंत्रण देण्यात आले नव्हते. काही वर्षांतच संपूर्ण आफ्रिका जवळपास युरोपीय राष्ट्रांमध्ये विभागली गेली. ब्रिटनने इजिप्तपासून दक्षिण आफ्रिकेपर्यंत आपला प्रभाव वाढवला, तर फ्रान्सने पश्चिम आणि उत्तर आफ्रिकेवर वर्चस्व मिळवले. जर्मनीलाही काही वसाहती मिळाल्या; पण त्या ब्रिटन आणि फ्रान्सच्या तुलनेत फारच कमी होत्या. त्यामुळे जर्मनीमध्ये अन्याय झाल्याची भावना निर्माण झाली आणि इतर महासत्तांविषयीचा राग अधिक वाढला.

मोरोक्को संकटाने युरोप हादरला

1905 आणि पुन्हा 1911 मध्ये मोरोक्कोच्या प्रश्नावर फ्रान्स आणि जर्मनी यांच्यात गंभीर तणाव निर्माण झाला. जर्मनीने फ्रान्सच्या प्रभावाला आव्हान देण्यासाठी मोरोक्कोच्या स्वातंत्र्याला पाठिंबा दिला, तर ब्रिटनने उघडपणे फ्रान्सची बाजू घेतली. 1911 मध्ये जर्मनीने Panther ही युद्धनौका मोरोक्कोतील अगादीर बंदरात पाठवली. या घटनेमुळे युरोपमध्ये युद्धाची भीती निर्माण झाली. अखेर संघर्ष टळला, परंतु या संकटामुळे ब्रिटन, फ्रान्स आणि जर्मनी यांच्यातील विश्वास पूर्णपणे ढासळला. अनेक इतिहासकारांच्या मते, मोरोक्को संकटाने भविष्यातील महायुद्धाची चाहूल स्पष्टपणे दिली होती.

शस्त्रास्त्रांची अभूतपूर्व स्पर्धा

1900 नंतर युरोपमध्ये शस्त्रास्त्रांच्या निर्मितीचा वेग प्रचंड वाढला. प्रत्येक देशाला आपले सैन्य इतरांपेक्षा अधिक शक्तिशाली बनवायचे होते. नवीन मशीनगन, लांब पल्ल्याच्या तोफा, आधुनिक रायफल्स आणि स्फोटके विकसित करण्यात आली. लष्करी प्रशिक्षणाला मोठे महत्त्व मिळाले आणि सक्तीच्या लष्करभरतीची पद्धत अनेक देशांनी स्वीकारली. युद्ध होणार नाही, अशी आशा सर्वांना होती; पण युद्ध झालेच तर आपण पराभूत होता कामा नये, अशी मानसिकता प्रत्येक देशात निर्माण झाली होती. याच विचारामुळे संपूर्ण युरोप एक विशाल शस्त्रागार बनत चालला होता.

समुद्रावर वर्चस्व मिळवण्यासाठीची चुरस

ब्रिटनचे सामर्थ्य त्याच्या नौदलावर आधारित होते. जगातील प्रमुख समुद्री मार्ग आणि व्यापार ब्रिटिश नौदलाच्या संरक्षणाखाली होता. मात्र जर्मनीचे सम्राट Kaiser Wilhelm II यांनी ब्रिटनला थेट आव्हान देण्याचा निर्णय घेतला. 1906 मध्ये ब्रिटनने अत्याधुनिक HMS Dreadnought ही युद्धनौका तयार केली. तिच्या क्षमतेमुळे जगातील इतर युद्धनौका कालबाह्य ठरल्या. जर्मनीनेही लगेच अशाच प्रकारच्या युद्धनौका बांधण्यास सुरुवात केली. काही वर्षांत दोन्ही देशांमध्ये नौदल उभारणीची तीव्र स्पर्धा सुरू झाली. या स्पर्धेने दोन्ही राष्ट्रांमधील अविश्वास आणखी वाढवला.

गुप्त करारांनी युरोपचे दोन गट तयार केले

महासत्तांना भविष्यातील संघर्षाची जाणीव झाली होती. त्यामुळे प्रत्येक देशाने स्वतःसाठी विश्वासू मित्र शोधण्यास सुरुवात केली. 1882 मध्ये जर्मनी, ऑस्ट्रिया-हंगेरी आणि इटली यांनी Triple Alliance हा करार केला. त्याला उत्तर म्हणून फ्रान्स आणि रशिया जवळ आले. 1904 मध्ये ब्रिटन आणि फ्रान्स यांच्यात Entente Cordiale झाला, तर 1907 मध्ये ब्रिटन आणि रशियामधील करारानंतर Triple Entente अस्तित्वात आली. आता युरोप दोन मोठ्या लष्करी गटांमध्ये विभागला गेला होता. एका देशावर हल्ला झाला, तर त्याचे मित्रदेशही युद्धात उतरतील, अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती.

Otto von Bismarck यांचे संतुलन आणि त्यानंतरचा बदल

जर्मनीचे पहिले चान्सलर Otto von Bismarck हे अत्यंत कुशल मुत्सद्दी मानले जातात. त्यांनी जर्मनीचे एकीकरण केल्यानंतर युरोपमध्ये मोठे युद्ध होऊ नये म्हणून काळजीपूर्वक राजनैतिक संतुलन राखले. फ्रान्सला एकटे पाडणे आणि रशिया व ऑस्ट्रिया-हंगेरी या दोघांशीही संबंध टिकवून ठेवणे, ही त्यांची रणनीती होती. मात्र 1890 मध्ये Kaiser Wilhelm II यांनी Bismarck यांना पदावरून दूर केले. त्यानंतर जर्मनीच्या परराष्ट्र धोरणात आक्रमक बदल झाले. नव्या नेतृत्वाने अधिक वसाहती, अधिक नौदल आणि अधिक प्रभाव मिळवण्यावर भर दिला. याच निर्णयामुळे युरोपमधील तणाव आणखी वाढला.

बाल्कन प्रदेशाला 'युरोपचे दारूगोळ्याचे कोठार' का म्हणत?

दक्षिण-पूर्व युरोपातील बाल्कन प्रदेश हा अनेक भाषा, धर्म आणि संस्कृतींचा संगम होता. येथे सर्ब, क्रोएट, बोस्नियन, बल्गेरियन, अल्बेनियन आणि इतर अनेक समुदाय राहत होते. अनेक शतकांपासून हा प्रदेश ऑटोमन साम्राज्याच्या ताब्यात होता. मात्र 19व्या शतकात ऑटोमन साम्राज्य कमकुवत होत गेले आणि विविध समाजांनी स्वातंत्र्याची मागणी सुरू केली. या प्रदेशात रशिया, ऑस्ट्रिया-हंगेरी आणि सर्बिया या तिन्ही शक्तींचे हितसंबंध एकमेकांशी टकरावत होते. त्यामुळे इतिहासकारांनी बाल्कनला "Powder Keg of Europe" म्हणजेच युरोपचे दारूगोळ्याचे कोठार असे नाव दिले.

सर्बियाचा उदय आणि ऑस्ट्रिया-हंगेरीची चिंता

1912 आणि 1913 मधील बाल्कन युद्धांनंतर सर्बियाची ताकद लक्षणीयरीत्या वाढली. सर्बियन नेत्यांना सर्व स्लाव्ह लोकांना एकत्र आणून एक मोठे राष्ट्र निर्माण करायचे होते. परंतु बोस्निया आणि हर्झेगोविना हे प्रदेश ऑस्ट्रिया-हंगेरीच्या ताब्यात असल्यामुळे दोन्ही देशांमध्ये संघर्ष निर्माण झाला. ऑस्ट्रिया-हंगेरीला सर्बियाचा वाढता प्रभाव आपल्या अस्तित्वासाठी धोकादायक वाटत होता, तर सर्बियाला ऑस्ट्रियन नियंत्रण स्वीकारायचे नव्हते. या संघर्षामुळे संपूर्ण युरोपमध्ये तणावाचे वातावरण तयार झाले आणि एका छोट्या प्रदेशातील वाद आंतरराष्ट्रीय संकटात बदलू लागला.

युद्धाची ठिणगी पडण्यास फक्त एका घटनेची गरज होती

1914 च्या सुरुवातीला युरोपमधील सर्व महासत्ता वरवर शांत दिसत होत्या. व्यापार सुरू होता, उद्योगधंदे वाढत होते आणि सामान्य लोक आपले दैनंदिन जीवन जगत होते. परंतु पडद्यामागे परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी होती. गुप्त करार, लष्करी तयारी, राष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद आणि बाल्कनमधील संघर्ष यामुळे संपूर्ण खंड एका स्फोटक परिस्थितीत अडकला होता. आता फक्त एका ठिणगीची गरज होती. ती ठिणगी 28 June 1914 रोजी सारायेव्हो येथे पडली आणि काही आठवड्यांत संपूर्ण जग पहिले महायुद्ध अनुभवू लागले.

सारायेव्हो - इतिहासाची दिशा बदलणारे शहर

28 June 1914 या दिवशी बोस्निया-हर्झेगोविनाची राजधानी सारायेव्हो येथे घडलेली एक घटना संपूर्ण जगाचे भविष्य बदलून टाकणार आहे, याची कल्पना त्या शहरातील कोणालाही नव्हती. ऑस्ट्रिया-हंगेरी साम्राज्याचे युवराज Archduke Franz Ferdinand आपल्या पत्नी Sophie यांच्यासह लष्करी पाहणीसाठी सारायेव्होला आले होते. हा दौरा राजकीयदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील मानला जात होता, कारण काही वर्षांपूर्वीच ऑस्ट्रिया-हंगेरीने बोस्निया आपल्या साम्राज्यात विलीन केला होता. या निर्णयामुळे सर्बियामध्ये तीव्र संताप निर्माण झाला होता आणि अनेक कट्टर राष्ट्रवादी संघटना ऑस्ट्रियाविरुद्ध कारवाया करण्याची संधी शोधत होत्या.

Archduke Franz Ferdinand नेमके कोण होते?

Archduke Franz Ferdinand हे ऑस्ट्रिया-हंगेरीचे सम्राट Franz Joseph यांचे पुतणे आणि सिंहासनाचे अधिकृत वारस होते. सम्राटांचे वय वाढल्यामुळे भविष्यात साम्राज्याची सत्ता त्यांच्याकडे जाणार होती. ते पारंपरिक राजघराण्यातील असले तरी अनेक बाबतीत सुधारक विचारांचे होते. साम्राज्यातील विविध वांशिक गटांना अधिक अधिकार देण्याची त्यांची इच्छा होती. काही इतिहासकारांच्या मते, ते सत्तेवर आले असते तर ऑस्ट्रिया-हंगेरीमध्ये मोठ्या राजकीय सुधारणा झाल्या असत्या. परंतु त्यांच्या या विचारांमुळेच सर्बियन राष्ट्रवाद्यांना भीती वाटत होती की, जर साम्राज्य अधिक मजबूत झाले तर स्वतंत्र "ग्रेट सर्बिया"चे स्वप्न कधीच पूर्ण होणार नाही.

बोस्नियावरील ऑस्ट्रियाच्या ताब्यामुळे वाढलेला रोष

1908 मध्ये ऑस्ट्रिया-हंगेरीने बोस्निया-हर्झेगोविना अधिकृतपणे आपल्या साम्राज्यात विलीन केले. या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर स्लाव्ह लोक राहत होते आणि त्यांचे सांस्कृतिक संबंध सर्बियाशी होते. सर्बियाला वाटत होते की, हा प्रदेश भविष्यात त्यांच्या राष्ट्राचा भाग व्हावा. परंतु ऑस्ट्रियाच्या निर्णयामुळे सर्बियाची ही आशा संपुष्टात आली. रशियाही स्लाव्ह समाजाचा समर्थक असल्यामुळे त्याने सर्बियाला नैतिक पाठिंबा दिला. याच काळात बाल्कन प्रदेशातील राजकारण अधिक गुंतागुंतीचे बनले आणि ऑस्ट्रिया-हंगेरी व सर्बिया यांच्यातील संघर्ष टोकाला पोहोचला.

'Black Hand' संघटना म्हणजे काय?

सर्बियामध्ये "Black Hand" नावाची एक गुप्त राष्ट्रवादी संघटना कार्यरत होती. 1911 मध्ये स्थापन झालेल्या या संघटनेचे उद्दिष्ट सर्व स्लाव्ह लोकांना एकत्र आणून "ग्रेट सर्बिया"ची स्थापना करणे हे होते. या संघटनेतील अनेक सदस्य सर्बियन सैन्याशी संबंधित होते. राजकीय उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी हिंसा आणि हत्या यांचाही वापर करण्यास ही संघटना मागेपुढे पाहत नव्हती. ऑस्ट्रिया-हंगेरीचे वरिष्ठ नेते आणि अधिकारी हे त्यांच्या प्रमुख लक्ष्यांपैकी एक होते. त्यामुळे Archduke Franz Ferdinand यांच्या सारायेव्हो दौऱ्याची माहिती मिळताच त्यांना ठार मारण्याचा कट रचण्यात आला.

Gavrilo Princip - इतिहासात अमर झालेला तरुण

या कटात सहभागी झालेल्यांमध्ये Gavrilo Princip हा अवघ्या 19 वर्षांचा बोस्नियन सर्ब तरुण सर्वाधिक प्रसिद्ध ठरला. तो अत्यंत राष्ट्रवादी विचारांचा होता आणि बोस्नियाला ऑस्ट्रियाच्या ताब्यातून मुक्त करणे हेच त्याच्या आयुष्याचे ध्येय बनले होते. Black Hand संघटनेच्या मदतीने त्याला शस्त्रे आणि प्रशिक्षण देण्यात आले. त्याच्यासह आणखी काही तरुणांना Archduke यांच्या ताफ्यावर हल्ला करण्याची जबाबदारी देण्यात आली. त्या दिवशी शहराच्या वेगवेगळ्या ठिकाणी हे सर्व हल्लेखोर दबा धरून बसले होते.

पहिला हल्ला फसला, पण नियतीने वेगळेच ठरवले होते

28 June 1914 च्या सकाळी Archduke Franz Ferdinand यांचा ताफा सारायेव्होच्या रस्त्यांवरून जात असताना Nedeljko Čabrinović नावाच्या कटकारस्थानातील एका सदस्याने त्यांच्या गाडीवर बॉम्ब फेकला. मात्र चालकाने वेग वाढवल्यामुळे बॉम्ब मागील गाडीखाली फुटला. अनेक अधिकारी जखमी झाले, पण Archduke आणि त्यांची पत्नी सुखरूप बचावले. हल्लेखोराने विष प्राशन करून नदीत उडी मारण्याचा प्रयत्न केला; परंतु विष निष्प्रभ ठरले आणि नदी उथळ असल्याने तो जिवंत पकडला गेला. अनेकांना वाटले की, आता धोका टळला आहे.

एका चुकीच्या वळणाने इतिहास बदलला

हल्ल्यानंतरही Archduke यांनी जखमी अधिकाऱ्यांना रुग्णालयात भेट देण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी त्यांच्या ताफ्याचा मार्ग बदलण्यात आला होता. मात्र चालकाला हा बदल वेळेवर सांगण्यात आला नाही. त्यामुळे गाडी चुकीच्या रस्त्यावर वळली आणि मागे घेण्यासाठी थांबली. योगायोग असा की, त्याच ठिकाणी Gavrilo Princip एका दुकानाबाहेर उभा होता. पहिला हल्ला अयशस्वी झाल्यानंतर संधी संपली असे त्याला वाटत होते. पण गाडी त्याच्या समोर थांबताच त्याने क्षणाचाही विलंब न करता पिस्तुलातून दोन गोळ्या झाडल्या.

दोन गोळ्या आणि एका युगाचा अंत

पहिली गोळी Archduke Franz Ferdinand यांच्या मानेत लागली, तर दुसरी गोळी त्यांच्या पत्नी Sophie यांच्या पोटात घुसली. काही मिनिटांत दोघांचाही मृत्यू झाला. ही घटना केवळ एका राजघराण्यावरील हल्ला नव्हती; तिने संपूर्ण युरोपच्या राजकारणाला हादरा दिला. ऑस्ट्रिया-हंगेरीने यासाठी थेट सर्बियालाच जबाबदार धरले. जरी सर्बियन सरकारच्या थेट सहभागाचे ठोस पुरावे नव्हते, तरी ऑस्ट्रियन नेतृत्वाने ही घटना सर्बियाला धडा शिकवण्याची संधी म्हणून पाहिली.

हत्या झाली, पण युद्ध अजून सुरू झाले नव्हते

अनेकांना असे वाटते की Archduke यांच्या हत्येनंतर लगेच पहिले महायुद्ध सुरू झाले. प्रत्यक्षात तसे घडले नाही. हत्या 28 June 1914 रोजी झाली, पण युद्धाची औपचारिक सुरुवात 28 July 1914 रोजी झाली. या एका महिन्याच्या कालावधीत युरोपातील महासत्तांमध्ये पत्रव्यवहार, धमक्या, गुप्त बैठका आणि राजनैतिक हालचाली सुरू होत्या. इतिहासात हा काळ "July Crisis" म्हणून ओळखला जातो. याच काळात काही राजकीय निर्णयांनी स्थानिक संघर्षाचे रूपांतर जागतिक युद्धात केले.

युद्ध टाळण्याची संधी होती का?

आज अनेक इतिहासकारांचे मत आहे की सारायेव्होतील हत्या ही केवळ एक निमित्त होती. जर युरोपात आधीपासूनच राष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद, लष्करी स्पर्धा आणि गुप्त करारांचे जाळे निर्माण झाले नसते, तर ही घटना कदाचित ऑस्ट्रिया आणि सर्बिया यांच्यातील मर्यादित संघर्षापुरती राहिली असती. परंतु त्या काळातील राजकीय वातावरण इतके तणावपूर्ण होते की एका गोळीने संपूर्ण युरोपला युद्धाच्या खाईत ढकलले. त्यामुळे सारायेव्हो हत्याकांड हे युद्धाचे कारण नसून युद्धाला सुरुवात करून देणारी निर्णायक ठिणगी ठरले.

जुलै 1914 - युद्ध आणि शांततेचा एका महिन्याचा काळ 

28 June 1914 रोजी सारायेव्हो येथे Archduke Franz Ferdinand यांची हत्या झाल्यानंतर संपूर्ण युरोप हादरला. मात्र अनेकांच्या अपेक्षेप्रमाणे दुसऱ्याच दिवशी युद्ध सुरू झाले नाही. उलट पुढील एक महिना राजनैतिक हालचाली, गुप्त बैठका, धमक्या आणि पत्रव्यवहार यांमध्ये गेला. इतिहासात हा कालावधी "July Crisis" म्हणून ओळखला जातो. या काळात जर काही निर्णय वेगळे घेतले गेले असते, तर कदाचित पहिले महायुद्ध टळले असते. परंतु प्रत्येक महासत्तेने आपल्या हिताला प्राधान्य दिले आणि परिस्थिती दिवसेंदिवस अधिकच गंभीर होत गेली.

ऑस्ट्रिया-हंगेरीने सर्बियालाच जबाबदार धरले

सारायेव्हो हत्याकांडाची चौकशी सुरू होताच ऑस्ट्रिया-हंगेरीच्या नेतृत्वाने या कटामागे सर्बियन राष्ट्रवादी संघटनांचा हात असल्याचा आरोप केला. सर्बियन सरकारने हत्या घडवून आणल्याचा थेट पुरावा उपलब्ध नव्हता, तरीही व्हिएन्नामधील नेत्यांना वाटत होते की सर्बियाला कायमचा धडा शिकवण्याची ही योग्य वेळ आहे. विशेषतः सैन्य आणि राजघराण्यातील अनेक वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचे मत होते की, सर्बियाची वाढती ताकद भविष्यात ऑस्ट्रिया-हंगेरीसाठी मोठा धोका ठरणार आहे. त्यामुळे हत्येची घटना ही केवळ निमित्त ठरली; प्रत्यक्षात सर्बियावर कारवाई करण्याचा निर्णय यापूर्वीच अनेकांच्या मनात पक्का झाला होता.

जर्मनीचा 'Blank Cheque' - युद्धाला मिळाले राजकीय पाठबळ

5 July 1914 रोजी जर्मनीचे सम्राट Kaiser Wilhelm II यांनी ऑस्ट्रिया-हंगेरीला संपूर्ण पाठिंबा देण्याचे आश्वासन दिले. इतिहासात हा निर्णय "Blank Cheque" या नावाने प्रसिद्ध आहे. याचा अर्थ असा की, सर्बियाविरुद्ध कोणतीही कारवाई केली तरी जर्मनी ऑस्ट्रियाच्या पाठीशी उभा राहील. हा निर्णय अत्यंत महत्त्वाचा ठरला, कारण त्यामुळे ऑस्ट्रिया-हंगेरी अधिक आक्रमक बनले. जर जर्मनीने संयमाचा सल्ला दिला असता, तर पुढील घटनांची दिशा कदाचित वेगळी असती. पण या बिनशर्त पाठिंब्यामुळे ऑस्ट्रियाला युद्धाचा आत्मविश्वास मिळाला.

सर्बियासमोर ठेवण्यात आलेला कठोर अंतिम इशारा

23 July 1914 रोजी ऑस्ट्रिया-हंगेरीने सर्बियाला 10 अटींचा अंतिम इशारा (Ultimatum) दिला. या अटी इतक्या कठोर होत्या की, त्यांचा स्वीकार करणे कोणत्याही सार्वभौम राष्ट्रासाठी अत्यंत अवघड होते. ऑस्ट्रियन अधिकाऱ्यांना सर्बियामध्ये येऊन चौकशी करण्याची परवानगी द्यावी, राष्ट्रविरोधी प्रचार थांबवावा आणि संबंधित अधिकाऱ्यांवर कारवाई करावी, अशा मागण्या करण्यात आल्या. उत्तर देण्यासाठी सर्बियाला फक्त 48 तासांची मुदत देण्यात आली. अनेक युरोपीय नेत्यांना हे स्पष्ट दिसत होते की, या अटी स्वीकारल्या गेल्या नाहीत तर युद्ध अटळ होईल.

सर्बियाने बहुतेक अटी मान्य केल्या, पण...

25 July 1914 रोजी सर्बियाने ऑस्ट्रियाच्या बहुतांश अटी स्वीकारल्या. काही किरकोळ बदल सुचवून त्यांनी तडजोडीची तयारीही दर्शवली. मात्र एक महत्त्वाची अट त्यांनी नाकारली. ती म्हणजे ऑस्ट्रियन अधिकाऱ्यांना सर्बियात येऊन थेट तपास करण्याची परवानगी. सर्बियाच्या मते, ही अट त्यांच्या सार्वभौमत्वावर थेट आघात करणारी होती. अनेक इतिहासकारांचे मत आहे की सर्बियाचे उत्तर अपेक्षेपेक्षा अधिक मवाळ होते. तरीही ऑस्ट्रिया-हंगेरीने ते अपुरे असल्याचे सांगून युद्धाचा मार्ग स्वीकारला.

28 July 1914 : पहिली औपचारिक युद्धघोषणा

28 July 1914 रोजी ऑस्ट्रिया-हंगेरीने अधिकृतपणे सर्बियाविरुद्ध युद्ध घोषित केले. याच दिवसापासून पहिले महायुद्ध सुरू झाल्याचे मानले जाते. काही दिवसांतच ऑस्ट्रियन तोफांनी बेलग्रेडवर गोळीबार सुरू केला. सुरुवातीला हा संघर्ष दोन देशांपुरता मर्यादित राहील, अशी अनेकांची अपेक्षा होती. परंतु युरोपमधील गुप्त करार आणि परस्पर संरक्षणाच्या वचनांमुळे ही आशा काही दिवसांतच संपुष्टात आली. आता प्रत्येक देशाला आपल्या मित्रराष्ट्राच्या बाजूने उभे राहण्याचा दबाव निर्माण झाला होता.

रशियाची हालचाल आणि जर्मनीची प्रतिक्रिया

सर्बियाशी सांस्कृतिक आणि धार्मिक संबंध असल्यामुळे रशियाने त्याच्या संरक्षणासाठी सैन्याची जमवाजमव सुरू केली. रशियाच्या या निर्णयामुळे जर्मनीमध्ये चिंता वाढली. जर्मन नेतृत्वाला भीती होती की, रशिया पूर्ण तयारीत आला तर दोन आघाड्यांवर युद्ध करावे लागेल. त्यामुळे जर्मनीने रशियाला सैन्य माघारी घेण्याचा इशारा दिला. रशियाने तो नाकारताच 1 August 1914 रोजी जर्मनीने रशियाविरुद्ध युद्ध घोषित केले. अशा प्रकारे स्थानिक संघर्ष आता महासत्तांमधील युद्धात बदलू लागला.

फ्रान्स युद्धात कसा ओढला गेला?

रशिया आणि फ्रान्स यांच्यात आधीपासून संरक्षण करार होता. त्यामुळे जर्मनीला खात्री होती की रशियाविरुद्ध युद्ध सुरू झाले तर फ्रान्सही त्यात उतरेल. म्हणूनच 3 August 1914 रोजी जर्मनीने फ्रान्सविरुद्धही युद्ध घोषित केले. जर्मनीच्या लष्करी नियोजनानुसार प्रथम फ्रान्सचा जलद पराभव करायचा आणि त्यानंतर संपूर्ण ताकद रशियाकडे वळवायची, अशी योजना होती. ही योजना  Schlieffen Plan म्हणून ओळखली जाते. मात्र फ्रान्सवर थेट हल्ला करण्याऐवजी जर्मनीने बेल्जियममार्गे प्रवेश करण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यातून आणखी एक महासत्ता युद्धात उतरली.

बेल्जियमवरील आक्रमण आणि ब्रिटनचा प्रवेश

4 August 1914 रोजी जर्मन सैन्याने तटस्थ बेल्जियममध्ये प्रवेश केला. 1839 च्या करारानुसार बेल्जियमच्या तटस्थतेचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी ब्रिटनने स्वीकारली होती. त्यामुळे बेल्जियमवरील आक्रमण हे ब्रिटनसाठी केवळ राजकीय नव्हे तर नैतिक प्रश्नही बनला. ब्रिटिश सरकारने जर्मनीला तातडीने सैन्य माघारी घेण्याची मागणी केली. जर्मनीने ती फेटाळताच त्याच दिवशी ब्रिटनने जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषित केले. काही दिवसांतच ब्रिटिश साम्राज्याच्या विविध भागांतील सैनिकही या संघर्षात सहभागी झाले आणि युद्ध खऱ्या अर्थाने जागतिक स्वरूप धारण करू लागले.

काही दिवसांत संपूर्ण जग युद्धाच्या विळख्यात

जुलैच्या शेवटच्या आठवड्यापासून ऑगस्टच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत अवघ्या काही दिवसांत ऑस्ट्रिया-हंगेरी, सर्बिया, जर्मनी, रशिया, फ्रान्स आणि ब्रिटन ही सर्व प्रमुख राष्ट्रे युद्धात उतरली. गुप्त करार, राष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद आणि परस्पर संरक्षणाच्या अटी यामुळे एका प्रादेशिक संघर्षाचे रूपांतर जागतिक युद्धात झाले. ज्याची भीती अनेक वर्षांपासून व्यक्त केली जात होती, ते अखेर वास्तवात उतरले. युरोपभर लाखो तरुण सैन्यात दाखल झाले आणि अनेकांना वाटत होते की हे युद्ध काही महिन्यांत संपेल. परंतु पुढील चार वर्षांत जगाने मानवी इतिहासातील अभूतपूर्व रक्तपात अनुभवला.

सुरुवातीच्या लढाया आणि खंदक युद्धाची सुरुवात 

युद्ध काही आठवड्यांत संपेल, असा सर्वांचा समज होता

August 1914 मध्ये युद्धाला सुरुवात झाली, तेव्हा युरोपमधील जवळपास सर्व देशांना हा संघर्ष फार काळ चालणार नाही, असे वाटत होते. सैन्य अधिकारी, राजकारणी आणि सामान्य नागरिक यांनाही काही आठवड्यांत किंवा फार तर काही महिन्यांत विजय मिळेल, असा विश्वास होता. रेल्वे स्थानकांवरून सैनिकांचा निरोप घेताना हजारो नागरिकांनी जल्लोष केला. अनेक तरुणांनी देशभक्तीच्या भावनेने स्वेच्छेने सैन्यात भरती घेतली. कोणालाही कल्पना नव्हती की, हेच युद्ध पुढील चार वर्षे चालेल आणि संपूर्ण पिढीला उद्ध्वस्त करून टाकेल.

Schlieffen Plan म्हणजे काय?

जर्मनीला सुरुवातीपासूनच एक मोठी अडचण होती. त्याला पूर्वेला रशिया आणि पश्चिमेला फ्रान्स अशा दोन महासत्तांविरुद्ध एकाच वेळी युद्ध करावे लागणार होते. दोन आघाड्यांवर लढणे धोकादायक ठरेल, हे जर्मन लष्करी नेतृत्वाला माहीत होते. त्यामुळे General Alfred von Schlieffen यांनी एक महत्त्वाकांक्षी योजना तयार केली. या योजनेनुसार जर्मनीने प्रथम फ्रान्सचा अतिशय वेगाने पराभव करायचा आणि त्यानंतर संपूर्ण सैन्य पूर्वेकडे वळवून रशियाचा सामना करायचा होता. रशियाला विशाल भूभागामुळे सैन्य जमवण्यासाठी जास्त वेळ लागेल, असा जर्मनीचा अंदाज होता.

बेल्जियममार्गे फ्रान्समध्ये प्रवेश करण्याचा निर्णय

Schlieffen Plan यशस्वी करण्यासाठी जर्मनीने फ्रान्सच्या मजबूत सीमेवर थेट हल्ला करण्याऐवजी तटस्थ बेल्जियममधून फ्रान्समध्ये प्रवेश करण्याचे ठरवले. बेल्जियमची सीमा तुलनेने कमी संरक्षित होती आणि त्या मार्गाने पॅरिसपर्यंत लवकर पोहोचता येईल, असा जर्मन सेनाधिकाऱ्यांचा विश्वास होता. मात्र या निर्णयामुळे परिस्थिती अधिक गुंतागुंतीची बनली. बेल्जियमच्या तटस्थतेचे संरक्षण करण्याचे आश्वासन ब्रिटनने दिले होते. त्यामुळे बेल्जियमवरील हल्ल्यामुळे ब्रिटन युद्धात उतरला आणि जर्मनीला अपेक्षेपेक्षा अधिक मोठ्या आघाडीचा सामना करावा लागला.

बेल्जियमचा अनपेक्षित प्रतिकार

जर्मन नेतृत्वाला वाटले होते की बेल्जियम काही दिवसांत शरण येईल. परंतु प्रत्यक्षात बेल्जियन सैन्याने अत्यंत धैर्याने प्रतिकार केला. विशेषतः Liège या किल्लेबंद शहराने जर्मन सैन्याला अनेक दिवस रोखून धरले. अखेरीस जर्मनीने प्रचंड तोफांचा वापर करून हा प्रतिकार मोडून काढला, पण या विलंबामुळे Schlieffen Plan च्या वेळापत्रकावर परिणाम झाला. या काही दिवसांच्या उशिराचा फायदा फ्रान्स आणि ब्रिटनला झाला. त्यांनी आपले सैन्य अधिक चांगल्या प्रकारे तैनात केले आणि जर्मनीचा वेग कमी करण्यात यश मिळवले.

Battle of the Frontiers : रक्तरंजित सुरुवात

August 1914 मध्ये फ्रान्स, बेल्जियम आणि लक्झेंबर्गच्या सीमावर्ती भागात अनेक मोठ्या लढाया झाल्या. या सर्व संघर्षांना एकत्रितपणे Battle of the Frontiers असे म्हटले जाते. फ्रेंच सैन्याने जर्मन फौजांवर जोरदार हल्ले केले; मात्र आधुनिक मशीनगन, शक्तिशाली तोफा आणि शिस्तबद्ध जर्मन सैन्यापुढे त्यांना मोठे नुकसान सहन करावे लागले. काही दिवसांतच दोन्ही बाजूंचे लाखो सैनिक मृत किंवा जखमी झाले. युद्ध इतके भीषण असेल, याची कल्पना दोन्ही बाजूंना नव्हती.

पॅरिस धोक्यात आला

August च्या अखेरीस जर्मन सैन्याने बेल्जियम ओलांडून फ्रान्समध्ये झपाट्याने आगेकूच केली. अनेक फ्रेंच शहरांवर त्यांचा ताबा मिळाला आणि पॅरिसपासून ते अवघ्या काही दहा किलोमीटर अंतरावर पोहोचले. फ्रान्स सरकारने राजधानी सोडून Bordeaux येथे स्थलांतर करण्याची तयारी सुरू केली. पॅरिस पडणार, अशी भीती संपूर्ण देशात निर्माण झाली होती. जर्मनीचा विजय आता जवळ आला आहे, असे त्या काळातील अनेक वृत्तपत्रांनी लिहिले होते.

First Battle of the Marne : युद्धाला मिळाले नवे वळण

September 1914 मध्ये Marne नदीच्या परिसरात मित्रराष्ट्रांनी निर्णायक प्रतिहल्ला केला. फ्रेंच सेनापती Joseph Joffre यांनी योग्य वेळी सैन्याची पुनर्रचना केली आणि ब्रिटिश सैन्याच्या मदतीने जर्मन फौजांवर जोरदार आक्रमण केले. पॅरिसमधील शेकडो टॅक्सींचा वापर करून सैनिक रणांगणावर पोहोचवण्यात आले, ही या लढाईतील प्रसिद्ध घटना मानली जाते. काही दिवस चाललेल्या संघर्षानंतर जर्मन सैन्याला माघार घ्यावी लागली. Schlieffen Plan पूर्णपणे अपयशी ठरली आणि जर्मनीचा जलद विजयाचा मार्ग कायमचा बंद झाला.

'Race to the Sea' आणि अडलेले युद्ध

Marne च्या लढाईनंतर दोन्ही बाजूंनी एकमेकांना मागे टाकण्यासाठी उत्तरेकडे हालचाली सुरू केल्या. इतिहासात हा टप्पा Race to the Sea म्हणून ओळखला जातो. प्रत्यक्षात कोणीही समुद्राकडे धावत नव्हते; उलट प्रतिस्पर्ध्याच्या बाजूने घेराव घालण्याचा प्रयत्न करत होते. अखेरीस उत्तर समुद्रापासून स्वित्झर्लंडच्या सीमेपर्यंत जवळपास 700 किलोमीटर लांबीची सलग युद्धरेषा तयार झाली. आता कोणत्याही बाजूला निर्णायक विजय मिळवणे अत्यंत कठीण बनले होते.

खंदक युद्धाची सुरुवात

शत्रूच्या सततच्या गोळीबारापासून बचाव करण्यासाठी दोन्ही बाजूंनी जमिनीत खोल खंदक खोदण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला हे तात्पुरते उपाय मानले गेले; पण काही आठवड्यांतच हजारो किलोमीटर लांबीची खंदक व्यवस्था तयार झाली. सैनिक दिवस-रात्र याच खंदकांमध्ये राहू लागले. चिखल, पाऊस, उंदीर, रोगराई, सततचा तोफांचा मारा आणि मृतदेहांचा दुर्गंध यामुळे सैनिकांचे जीवन अत्यंत हालअपेष्टांचे झाले. अनेक सैनिकांनी नंतर आपल्या आठवणींमध्ये खंदकातील जीवनाला 'जिवंत नरक' असे संबोधले.

आधुनिक युद्धाचे भीषण वास्तव

पहिल्या महायुद्धाने युद्धाची संकल्पनाच बदलून टाकली. पूर्वीच्या युद्धांमध्ये घोडदळ आणि तलवारींचे महत्त्व होते; पण आता मशीनगन, जड तोफा, काटेरी तार आणि आधुनिक रायफल्स यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होऊ लागला. सैनिकांना खुल्या मैदानातून धावत जाऊन हल्ला करावा लागत असे आणि मशीनगनच्या माऱ्यात काही मिनिटांत हजारो जवान मारले जात. त्यामुळे कोणत्याही बाजूला फारसा भूभाग मिळत नव्हता, पण मानवी जीवितहानी मात्र प्रचंड होत होती. काही महिन्यांत संपेल असे वाटणारे युद्ध आता दीर्घकाळ चालणाऱ्या थकवणाऱ्या संघर्षात बदलले होते.

युद्धाचा पहिला टप्पा संपला, पण खरी भीषणता अजून बाकी होती

1914 च्या अखेरीस हे स्पष्ट झाले होते की हे युद्ध जलदगतीने संपणार नाही. जर्मनीला अपेक्षित विजय मिळाला नव्हता, तर मित्रराष्ट्रांनाही निर्णायक यश मिळाले नव्हते. दोन्ही बाजूंनी लाखो सैनिक गमावले होते आणि तरीही युद्धरेषेत फारसा बदल झाला नव्हता. आता पुढील काही वर्षे खंदक युद्ध, नवीन शस्त्रास्त्रे आणि अभूतपूर्व रक्तपात यांचा काळ सुरू होणार होता. जगाने आधुनिक औद्योगिक युद्धाचे खरे स्वरूप आता पाहण्यास सुरुवात केली होती.

1915 : युद्ध एका नव्या आणि अधिक भीषण टप्प्यात

1914 च्या अखेरीस कोणत्याही बाजूला निर्णायक विजय मिळाला नव्हता. जर्मनीची फ्रान्स पटकन जिंकण्याची योजना अपयशी ठरली होती, तर मित्रराष्ट्रांनाही जर्मन सैन्याला मागे ढकलता आले नव्हते. उत्तर समुद्रापासून स्वित्झर्लंडच्या सीमेपर्यंत हजारो किलोमीटर लांबीची खंदकांची रांग तयार झाली होती. लाखो सैनिक महिनोनमहिने त्याच ठिकाणी अडकून पडले होते. 1915 सुरू होताच दोन्ही बाजूंना लक्षात आले की हे युद्ध आता काही आठवड्यांचे राहिलेले नाही. उलट प्रत्येक नवीन वर्ष युद्ध अधिक भयंकर बनवत होते.

खंदकांमधील सैनिकांचे आयुष्य म्हणजे जिवंत नरक

युद्धभूमीवरील सैनिकांना शत्रूच्या गोळ्यांइतकाच त्रास निसर्ग आणि अस्वच्छतेचाही होत होता. सतत पडणारा पाऊस, गुडघाभर चिखल, उंदीर, उवा आणि रोगराई यामुळे खंदकांमध्ये राहणे अत्यंत कठीण झाले होते. अनेक सैनिकांना Trench Foot नावाचा गंभीर आजार होत असे. दीर्घकाळ ओल्या बुटांमध्ये राहिल्यामुळे पाय सुजत, त्वचा सडत आणि काही वेळा पाय कापण्याची वेळही येत असे. अनेक सैनिकांनी आपल्या पत्रांमध्ये लिहिले आहे की, काही दिवस गोळीबार नसलाच तरी खंदकांतील परिस्थिती माणसाला मानसिकदृष्ट्याही खचवून टाकत होती.

Ypres येथे प्रथमच विषारी वायूचा वापर

22 April 1915 रोजी बेल्जियममधील Second Battle of Ypres दरम्यान जर्मन सैन्याने प्रथमच मोठ्या प्रमाणावर Chlorine Gas चा वापर केला. संध्याकाळच्या वेळी हिरवट-पिवळा वायू मित्रराष्ट्रांच्या खंदकांकडे सोडण्यात आला. सुरुवातीला सैनिकांना तो धूर वाटला; पण काही क्षणांतच त्यांच्या डोळ्यांत जळजळ सुरू झाली, श्वास घेणे अशक्य झाले आणि अनेक जण तडफडत जागीच कोसळले. या हल्ल्यामुळे युद्धात रासायनिक शस्त्रांचा नवा आणि भीषण अध्याय सुरू झाला. जगभर या घटनेची तीव्र निंदा झाली, पण त्यानंतर दोन्ही बाजूंनी अशा शस्त्रांचा वापर सुरूच ठेवला.

विषारी वायूविरुद्धची शर्यत

जर्मनीने विषारी वायूचा वापर सुरू केल्यानंतर मित्रराष्ट्रांनीही त्याविरुद्ध संरक्षणाची तयारी केली. सुरुवातीला सैनिक स्वतःचे रुमाल पाण्यात किंवा लघवीत भिजवून नाकावर धरत असत, कारण त्यामुळे काही प्रमाणात क्लोरीनचा परिणाम कमी होत असल्याचे त्यांना वाटत होते. मात्र हा उपाय तात्पुरता होता. पुढे विशेष Gas Masks विकसित करण्यात आल्या आणि त्या प्रत्येक सैनिकासाठी अनिवार्य करण्यात आल्या. युद्ध जसजसे पुढे सरकत गेले, तसतसे Chlorine Gas, Phosgene Gas आणि नंतर Mustard Gas यांसारख्या अधिक घातक रासायनिक अस्त्रांचा वापर वाढत गेला.

Gallipoli मोहीम : चर्चिलचा अपयशी डाव

1915 मध्ये मित्रराष्ट्रांनी ऑटोमन साम्राज्याला युद्धातून बाहेर काढण्यासाठी तुर्कस्तानातील Gallipoli Peninsula वर मोठी लष्करी मोहीम सुरू केली. या योजनेमागे ब्रिटनचे तत्कालीन नौदलमंत्री Winston Churchill यांची महत्त्वाची भूमिका होती. उद्देश होता डार्डानेल्स सामुद्रधुनीवर नियंत्रण मिळवून रशियाला समुद्री मार्गाने मदत पोहोचवणे. मात्र तुर्की सैन्याने अपेक्षेपेक्षा अधिक कठोर प्रतिकार केला. उंच डोंगर, कठीण भूभाग आणि चुकीचे लष्करी नियोजन यामुळे मित्रराष्ट्रांचे हजारो सैनिक मृत्युमुखी पडले. अखेरीस ही मोहीम पूर्णपणे अपयशी ठरली आणि Churchill यांच्या कारकिर्दीवरही त्याचा मोठा परिणाम झाला.

Mustafa Kemal यांचा उदय

Gallipoli मोहिमेदरम्यान ऑटोमन सैन्यातील एक अधिकारी विशेषत्वाने पुढे आला. त्यांचे नाव होते Mustafa Kemal. त्यांनी आपल्या सैनिकांचे नेतृत्व अत्यंत धैर्याने केले आणि मित्रराष्ट्रांच्या अनेक हल्ल्यांना परतवून लावले. Gallipoli मधील त्यांच्या नेतृत्वामुळे ते संपूर्ण तुर्कस्तानात राष्ट्रीय नायक बनले. पुढे हाच अधिकारी Mustafa Kemal Atatürk म्हणून ओळखला गेला आणि आधुनिक तुर्कस्तानाचा संस्थापक ठरला. त्यामुळे Gallipoli ही केवळ एक लढाई नव्हती; तिने एका नव्या राष्ट्रनेत्याचा उदय घडवला.

इटलीने जुने मित्र सोडले

युद्ध सुरू होताना इटली हा Triple Alliance चा सदस्य होता. मात्र 1915 मध्ये इटलीने जर्मनी आणि ऑस्ट्रिया-हंगेरीची साथ सोडली. मित्रराष्ट्रांनी युद्धानंतर काही प्रदेश देण्याचे आश्वासन दिल्यानंतर इटली त्यांच्या बाजूने युद्धात उतरला. हा निर्णय जर्मनीसाठी मोठा धक्का होता. आता ऑस्ट्रिया-हंगेरीला दक्षिणेकडूनही नव्या आघाडीवर लढावे लागणार होते. त्यामुळे मध्यवर्ती शक्तींवरील दबाव वाढत गेला.

समुद्राखाली सुरू झाले पाणबुड्यांचे युद्ध

1915 मध्ये जर्मनीने आपल्या U-boat पाणबुड्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर सुरू केला. ब्रिटनला अन्नधान्य, शस्त्रास्त्रे आणि इतर आवश्यक वस्तू समुद्रमार्गे मिळत होत्या. हा पुरवठा तोडण्यासाठी जर्मन पाणबुड्या व्यापारी जहाजांवर अचानक हल्ले करू लागल्या. समुद्रावरील युद्धाचे स्वरूपच बदलले. मोठ्या युद्धनौकांइतक्याच पाणबुड्याही धोकादायक ठरू लागल्या. या नव्या युद्धतंत्रामुळे व्यापारी जहाजांवरील नागरिकांच्याही जीवाला मोठा धोका निर्माण झाला.

Lusitania बुडाल्यानंतर जग हादरले

7 May 1915 रोजी जर्मन U-boat ने ब्रिटिश प्रवासी जहाज RMS Lusitania वर टॉर्पेडो हल्ला केला. काही मिनिटांतच हे विशाल जहाज समुद्रात बुडाले. जवळपास 1,200 प्रवाशांचा मृत्यू झाला, त्यामध्ये अनेक अमेरिकन नागरिकही होते. या घटनेमुळे अमेरिकेत जर्मनीविरुद्ध तीव्र संतापाची लाट उसळली. त्या वेळी अमेरिका युद्धात सहभागी झाली नव्हती, पण Lusitania दुर्घटनेनंतर अमेरिकेचे जनमत हळूहळू मित्रराष्ट्रांच्या बाजूने झुकू लागले. पुढे 1917 मध्ये अमेरिकेच्या युद्धप्रवेशामागे ही घटना महत्त्वाचे कारण ठरली.

1915 संपेपर्यंत युद्ध अधिक गुंतागुंतीचे झाले

1915 च्या अखेरीस हे स्पष्ट झाले होते की, युद्धाचा शेवट अजून दूर आहे. नवीन देश युद्धात सहभागी होत होते, नवीन शस्त्रे रणांगणावर येत होती आणि मानवी जीवितहानी दिवसेंदिवस वाढत होती. सैनिक खंदकांमध्ये अडकले होते, तर सामान्य नागरिकांनाही युद्धाचे परिणाम भोगावे लागत होते. पहिल्या महायुद्धाने आता केवळ युरोपमधील संघर्षाचे स्वरूप ओलांडले होते. तो खऱ्या अर्थाने जागतिक संघर्ष बनत होता आणि 1916 मध्ये या युद्धाने आणखी भीषण रूप धारण केले.

1916 - युद्धाच्या इतिहासातील सर्वात भीषण वर्ष

1916 हे वर्ष पहिल्या महायुद्धाच्या इतिहासात सर्वाधिक रक्तरंजित म्हणून ओळखले जाते. 1914 आणि 1915 मध्ये दोन्ही बाजूंना निर्णायक विजय मिळाला नव्हता. खंदक युद्धामुळे पश्चिम आघाडीवरील रणरेषा जवळपास स्थिर झाली होती. अशा परिस्थितीत जर्मनी आणि मित्रराष्ट्रांनी मोठ्या प्रमाणावर आक्रमणे करून युद्धाचा निकाल लावण्याचा प्रयत्न केला. पण या प्रयत्नांचा परिणाम विजयात झाला नाही; उलट लाखो सैनिकांचा बळी गेला. इतिहासकारांच्या मते, 1916 मध्ये झालेल्या लढायांनी आधुनिक औद्योगिक युद्ध किती विनाशकारी असू शकते, हे संपूर्ण जगाला दाखवून दिले.

जर्मनीची नवी रणनीती

1916 च्या सुरुवातीला जर्मनीचे सेनाप्रमुख General Erich von Falkenhayn यांनी फ्रान्सला थेट पराभूत करण्याऐवजी त्याला रक्तबंबाळ करण्याची योजना आखली. त्यांचे मत होते की, फ्रान्सची लष्करी शक्ती इतकी कमकुवत करावी की तो स्वतःहून शरणागती पत्करेल. यासाठी त्यांनी फ्रान्सच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे असलेले Verdun हे शहर लक्ष्य म्हणून निवडले. जर्मन नेतृत्वाला खात्री होती की, फ्रान्स हे शहर कोणत्याही परिस्थितीत सोडणार नाही आणि त्यामुळे तेथे सतत सैन्य पाठवत राहील. याच ठिकाणी फ्रेंच सैन्याचे प्रचंड नुकसान करण्याची जर्मनीची योजना होती.

Verdun - फ्रान्सच्या अस्मितेची लढाई

21 February 1916 रोजी जर्मन सैन्याने Verdun परिसरावर अभूतपूर्व तोफगोळ्यांचा मारा सुरू केला. काही तासांतच लाखो तोफगोळे डागण्यात आले. जंगल, गावे आणि किल्ले उद्ध्वस्त झाले. त्यानंतर जर्मन पायदळाने पुढे सरकण्यास सुरुवात केली. Verdun हे केवळ लष्करी ठिकाण नव्हते, तर फ्रेंच राष्ट्राच्या अभिमानाचे प्रतीक मानले जात होते. त्यामुळे फ्रान्सने कोणत्याही परिस्थितीत हे शहर वाचवण्याचा निर्धार केला. या लढाईमुळे संपूर्ण फ्रान्समध्ये देशभक्तीची नवी लाट निर्माण झाली.

"They Shall Not Pass" - फ्रेंच निर्धाराचे प्रतीक

Verdunच्या लढाईदरम्यान फ्रेंच सेनापती General Philippe Pétain यांनी सैनिकांना एकच संदेश दिला – **"They Shall Not Pass." म्हणजेच, "शत्रूला कोणत्याही परिस्थितीत पुढे जाऊ द्यायचे नाही." हा संदेश काही दिवसांतच संपूर्ण फ्रान्समध्ये घोषवाक्य बनला. हजारो सैनिक सततच्या तोफगोळ्यांच्या माऱ्यातही आपल्या जागेवर ठाम उभे राहिले. पुरवठा खंडित होऊ नये म्हणून Voie Sacrée या रस्त्यावरून दिवस-रात्र वाहनांची वाहतूक सुरू ठेवण्यात आली. या चिकाटीमुळे जर्मनीचा वेग हळूहळू कमी होऊ लागला.

Verdun : दहा महिने चाललेला नरसंहार

Verdunची लढाई जवळपास 10 महिने चालली. या काळात दोन्ही बाजूंनी लाखो तोफगोळे डागण्यात आले. रणांगणावरील अनेक सैनिकांना शत्रूची गोळी लागून नव्हे, तर सततच्या स्फोटांमुळे, ढिगाऱ्याखाली दबून किंवा मानसिक धक्क्यामुळे जीव गमवावा लागला. अंदाजे 700,000 हून अधिक सैनिक मृत, जखमी किंवा बेपत्ता झाले. अखेरीस जर्मनीला अपेक्षित यश मिळाले नाही आणि Verdun फ्रान्सच्या ताब्यातच राहिले. मात्र या विजयाची किंमत फ्रान्सने अतिशय मोठी चुकवली.

Sommeची लढाई : मित्रराष्ट्रांचा प्रतिहल्ला

Verdunवरील दबाव कमी करण्यासाठी मित्रराष्ट्रांनी 1 July 1916 रोजी फ्रान्समधील Somme नदी परिसरात मोठे आक्रमण सुरू केले. या मोहिमेत ब्रिटन आणि फ्रान्सने संयुक्तपणे जर्मन सैन्यावर हल्ला केला. अनेक दिवसांच्या तोफगोळ्यांच्या माऱ्यानंतर जर्मन संरक्षण पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले असे मित्रराष्ट्रांना वाटत होते. त्यामुळे हजारो ब्रिटिश सैनिकांना खंदकाबाहेर पडून पुढे जाण्याचा आदेश देण्यात आला. मात्र प्रत्यक्षात जर्मन मशीनगन अजूनही कार्यरत होत्या आणि पुढील काही तासांत भीषण संहार झाला.

एका दिवसातील सर्वाधिक जीवितहानी

1 July 1916 हा दिवस ब्रिटिश लष्कराच्या इतिहासातील सर्वात दुःखद दिवस मानला जातो. अवघ्या एका दिवसात जवळपास 57,000 ब्रिटिश सैनिक मृत किंवा जखमी झाले. त्यापैकी जवळपास 19,000 सैनिकांचा मृत्यू झाला. अनेक तुकड्या खंदकातून बाहेर पडताच मशीनगनच्या माऱ्यात कोसळल्या. काही सैनिकांना जर्मन खंदकापर्यंत पोहोचण्याची संधीही मिळाली नाही. या एका दिवसाने आधुनिक युद्धातील मशीनगनचे भयावह सामर्थ्य जगासमोर आणले.

रणांगणावर प्रथमच उतरले रणगाडे

Sommeच्या लढाईदरम्यान 15 September 1916 रोजी ब्रिटनने प्रथमच Tank या नव्या युद्धयंत्राचा वापर केला. सुरुवातीचे रणगाडे आकाराने मोठे, संथ आणि अनेकदा बिघाड होणारे होते. तरीही काटेरी तारा ओलांडण्याची आणि मशीनगनच्या गोळीबारातून पुढे जाण्याची त्यांची क्षमता पाहून जर्मन सैनिक आश्चर्यचकित झाले. त्या दिवशी रणगाड्यांनी युद्धाचा निकाल बदलला नाही; मात्र त्यांनी भविष्यातील युद्धांचे स्वरूप कायमचे बदलून टाकले. पुढील काही दशकांत रणगाडे प्रत्येक मोठ्या सैन्याचा अविभाज्य भाग बनले.

Jutland : समुद्रावरील महासंग्राम

31 May ते 1 June 1916 दरम्यान उत्तर समुद्रात ब्रिटन आणि जर्मनी यांच्यात Battle of Jutland झाली. ही पहिल्या महायुद्धातील सर्वात मोठी सागरी लढाई मानली जाते. दोन्ही बाजूंनी शेकडो युद्धनौका आणि हजारो नाविक या संघर्षात सहभागी झाले. जर्मनीने ब्रिटिश नौदलाला मोठे नुकसान पोहोचवले असले, तरी ब्रिटनचे समुद्रावरील वर्चस्व कायम राहिले. जर्मन नौदल पुन्हा इतक्या मोठ्या प्रमाणावर खुल्या समुद्रात उतरले नाही. त्यामुळे ब्रिटनची समुद्री नाकेबंदी कायम राहिली आणि जर्मनीच्या अर्थव्यवस्थेवर त्याचा दीर्घकालीन परिणाम झाला.

1916 ने दोन्ही बाजूंना काय दिले?

1916 च्या अखेरीस ना जर्मनी जिंकला होता, ना मित्रराष्ट्रे. Verdun आणि Somme या दोन्ही लढायांमध्ये मिळून 1 million पेक्षा जास्त सैनिक मृत, जखमी किंवा बेपत्ता झाले. हजारो गावे उद्ध्वस्त झाली, संपूर्ण प्रदेश खड्ड्यांनी भरून गेला आणि लाखो कुटुंबे उद्ध्वस्त झाली. तरीही युद्धरेषेत फारसा बदल झाला नव्हता. या वर्षाने एक गोष्ट स्पष्ट केली, ती म्हणजे पहिले महायुद्ध आता केवळ सैन्यांमधील संघर्ष राहिला नव्हता; तो राष्ट्रांच्या सहनशक्तीची परीक्षा बनला होता.

1917 - युद्धाचा प्रवाह बदलणारे वर्ष

1916 संपेपर्यंत पहिले महायुद्ध कोणत्याही निष्कर्षापर्यंत पोहोचले नव्हते. Verdun आणि Somme सारख्या भीषण लढायांमध्ये लाखो सैनिकांचा बळी गेला, पण कोणत्याही बाजूला निर्णायक विजय मिळाला नाही. जर्मनीची आर्थिक परिस्थिती खालावत होती, तर ब्रिटन आणि फ्रान्सही सततच्या युद्धामुळे थकले होते. अशा वेळी 1917 हे वर्ष सुरू झाले आणि अवघ्या काही महिन्यांत अशा घटना घडल्या ज्यांनी युद्धाचा संपूर्ण प्रवाह बदलून टाकला. याच वर्षी एक महासत्ता युद्धात उतरली, तर दुसरी महासत्ता युद्धातून बाहेर पडली.

जर्मनीने पुन्हा सुरू केले अमर्यादित पाणबुडी युद्ध

ब्रिटनला शरण आणण्यासाठी जर्मनीने 1917 मध्ये Unrestricted Submarine Warfare पुन्हा सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. यानुसार जर्मन U-boat पाणबुड्यांना ब्रिटनकडे जाणाऱ्या कोणत्याही जहाजावर, मग ते व्यापारी असो किंवा प्रवासी, पूर्वसूचना न देता हल्ला करण्याची मुभा देण्यात आली. जर्मनीचा विश्वास होता की, समुद्री पुरवठा पूर्णपणे बंद झाला तर काही महिन्यांत ब्रिटन अन्नटंचाईमुळे शरणागती पत्करेल. हा निर्णय लष्करीदृष्ट्या धाडसी असला तरी राजकीयदृष्ट्या अत्यंत धोकादायक ठरला, कारण अनेक तटस्थ देशांच्या जहाजांनाही त्याचा फटका बसू लागला.

अमेरिकेचा संयम संपत चालला होता

युद्ध सुरू झाल्यापासून अमेरिकेने तटस्थ राहण्याचा प्रयत्न केला होता. अध्यक्ष Woodrow Wilson यांचे मत होते की, युरोपातील संघर्षात अमेरिकेने थेट सहभागी होऊ नये. मात्र अमेरिकेचे उद्योग, बँका आणि व्यापारी मोठ्या प्रमाणावर ब्रिटन आणि फ्रान्सला मदत करत होते. जर्मन पाणबुड्यांच्या हल्ल्यांमध्ये अमेरिकन नागरिकांचा मृत्यू होऊ लागल्यानंतर जनमत हळूहळू बदलू लागले. जर्मनीच्या धोरणामुळे अमेरिकेत संताप वाढत होता आणि सरकारवर कठोर भूमिका घेण्याचा दबाव निर्माण झाला.

Zimmermann Telegram ने खळबळ उडवली

January 1917 मध्ये जर्मनीचे परराष्ट्रमंत्री Arthur Zimmermann यांनी मेक्सिकोला एक गुप्त संदेश पाठवला. या संदेशात अमेरिकेविरुद्ध युद्ध सुरू झाल्यास जर्मनी मेक्सिकोला मदत करेल आणि बदल्यात टेक्सास, न्यू मेक्सिको आणि ॲरिझोना हे प्रदेश परत मिळवून देण्याचे आश्वासन देण्यात आले होते. हा संदेश ब्रिटिश गुप्तचर यंत्रणेने पकडला आणि अमेरिकेकडे पाठवला. मार्च 1917 मध्ये हा संदेश सार्वजनिक होताच अमेरिकेत संतापाची लाट उसळली. जर्मनी अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षेलाच आव्हान देत आहे, अशी भावना निर्माण झाली.

अमेरिका युद्धात उतरली

2 April 1917 रोजी अध्यक्ष Woodrow Wilson यांनी काँग्रेससमोर ऐतिहासिक भाषण केले. त्यांनी म्हटले की, "The world must be made safe for democracy." काही दिवसांच्या चर्चेनंतर 6 April 1917 रोजी अमेरिकेने अधिकृतपणे जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषित केले. सुरुवातीला अमेरिकेकडे युरोपमध्ये मोठे सैन्य नव्हते, पण तिची औद्योगिक क्षमता, आर्थिक सामर्थ्य आणि विशाल मनुष्यबळ मित्रराष्ट्रांसाठी अमूल्य ठरले. जर्मनीला आता केवळ ब्रिटन आणि फ्रान्सच नव्हे, तर जगातील सर्वात मोठ्या औद्योगिक शक्तीचाही सामना करावा लागणार होता.

अमेरिकन सैन्याचे आगमन

1917 मध्ये अमेरिकन सैनिकांची संख्या मर्यादित होती, कारण त्यांना प्रशिक्षण देऊन युरोपमध्ये पाठवण्यासाठी वेळ लागत होता. मात्र American Expeditionary Forces चे प्रमुख General John J. Pershing यांनी मोठ्या प्रमाणावर सैन्य उभारण्यास सुरुवात केली. 1918 पर्यंत लाखो अमेरिकन सैनिक फ्रान्समध्ये पोहोचले. त्यांचे आगमन मित्रराष्ट्रांसाठी मोठा मानसिक आधार ठरले. अनेक महिने युद्ध करून थकलेल्या फ्रेंच आणि ब्रिटिश सैनिकांना आता नव्या शक्तीची साथ मिळाली होती.

दुसरीकडे रशियात सुरू झाली क्रांती

याच काळात रशियामध्ये परिस्थिती पूर्णपणे बिघडत होती. सततच्या युद्धामुळे लाखो सैनिक मारले गेले होते. अन्नधान्याची टंचाई, महागाई, बेरोजगारी आणि राजेशाहीविषयी वाढता असंतोष यामुळे देशभर आंदोलने सुरू झाली. March 1917 मध्ये रशियाचे सम्राट Tsar Nicholas II यांना गादीचा त्याग करावा लागला. शेकडो वर्षे सत्तेवर असलेल्या Romanov राजघराण्याचा अंत झाला. हंगामी सरकार सत्तेवर आले, पण त्यांनी युद्ध सुरू ठेवण्याचा निर्णय घेतल्यामुळे जनतेचा रोष आणखी वाढला.

Bolshevik क्रांती आणि Lenin यांचा उदय

November 1917 मध्ये Vladimir Lenin यांच्या नेतृत्वाखाली Bolshevik Revolution यशस्वी झाली. Lenin यांचे मत स्पष्ट होते -रशियाने तातडीने युद्धातून बाहेर पडले पाहिजे. त्यांनी सत्तेवर येताच जर्मनीशी शांतता चर्चेला सुरुवात केली. युद्धामुळे देशाची अर्थव्यवस्था कोलमडली होती आणि सैनिकांचा उत्साह संपला होता. त्यामुळे रशियाला आणखी युद्ध परवडणारे नव्हते. Lenin यांच्या निर्णयामुळे पहिल्या महायुद्धातील एक महत्त्वाची महासत्ता प्रत्यक्षात युद्धातून बाहेर पडण्याच्या तयारीला लागली.

Brest-Litovsk तहाची तयारी

1917 च्या अखेरीस रशिया आणि जर्मनी यांच्यात शांतता वाटाघाटी सुरू झाल्या. या चर्चांचा परिणाम पुढे March 1918 मध्ये  Treaty of Brest-Litovsk** या तहाच्या रूपाने झाला. या तहामुळे रशियाने मोठा भूभाग जर्मनीकडे सोपवला आणि अधिकृतपणे युद्धातून माघार घेतली. जर्मनीसाठी हा तात्पुरता मोठा दिलासा होता, कारण आता पूर्व आघाडीवरील लाखो सैनिक पश्चिम आघाडीवर पाठवता येणार होते.

1917 ने युद्धाचे पारडे बदलले

1917 हे वर्ष विरोधाभासांनी भरलेले होते. एका बाजूला रशिया युद्धातून बाहेर पडत होता, त्यामुळे जर्मनीला काहीसा दिलासा मिळाला. दुसऱ्या बाजूला अमेरिकेच्या युद्धप्रवेशामुळे मित्रराष्ट्रांना आर्थिक, औद्योगिक आणि लष्करीदृष्ट्या प्रचंड बळ मिळाले. त्यामुळे युद्धाचे अंतिम पारडे हळूहळू मित्रराष्ट्रांच्या बाजूने झुकू लागले. जर्मनीला अजूनही विजयाची आशा होती, पण वेळ आता त्याच्या विरोधात जाऊ लागली होती.

अंतिम संघर्षाची चाहूल

1917 संपत असताना सर्वांनाच जाणवत होते की, निर्णायक संघर्ष आता दूर नाही. जर्मनीने अमेरिकन सैन्य पूर्ण ताकदीने रणांगणावर येण्यापूर्वी अंतिम आक्रमण करण्याची तयारी सुरू केली होती. दुसरीकडे मित्रराष्ट्रे अमेरिकेच्या मदतीने निर्णायक प्रतिहल्ल्याची योजना आखत होती. पुढील वर्ष म्हणजे 1918, हे पहिल्या महायुद्धाचा शेवट ठरवणारे वर्ष ठरणार होते.

अंतिम वर्ष, जर्मनीचा अखेरचा प्रयत्न आणि युद्धाचा शेवट

1918 - विजय अन्  पराभव ठरवणारे वर्ष

1918 हे वर्ष सुरू झाले तेव्हा चार वर्षे चाललेल्या युद्धाने सर्वच देश थकले होते. लाखो सैनिक मृत्युमुखी पडले होते, अर्थव्यवस्था डळमळीत झाली होती आणि सामान्य नागरिकांना अन्नटंचाईचा सामना करावा लागत होता. तरीही कोणताही देश माघार घेण्यास तयार नव्हता. रशिया युद्धातून बाहेर पडल्यामुळे जर्मनीला पश्चिम आघाडीवर संपूर्ण लक्ष केंद्रित करण्याची संधी मिळाली. दुसरीकडे अमेरिकेचे ताजेतवाने सैनिक मोठ्या संख्येने फ्रान्समध्ये पोहोचत होते. त्यामुळे 1918 हे वर्ष युद्धाचा अंतिम निकाल लावणारे ठरणार, हे जवळपास निश्चित झाले होते.

रशियाच्या माघारीमुळे जर्मनीला मिळाला तात्पुरता दिलासा

March 1918 मध्ये Treaty of Brest-Litovsk वर स्वाक्षऱ्या झाल्यानंतर रशियाने अधिकृतपणे युद्धातून माघार घेतली. त्यामुळे जर्मनीला पूर्व आघाडीवर तैनात असलेले लाखो सैनिक पश्चिमेकडे हलवता आले. जर्मन नेतृत्वाला वाटत होते की अमेरिकेचे सैन्य पूर्ण ताकदीने रणांगणावर पोहोचण्यापूर्वीच फ्रान्स आणि ब्रिटनचा पराभव करता आला, तर युद्ध जिंकण्याची संधी अजूनही आहे. त्यामुळे जर्मनीने सर्व शक्ती एकवटून शेवटचे मोठे आक्रमण करण्याचा निर्णय घेतला.

Spring Offensive : जर्मनीचा अखेरचा जुगार

21 March 1918 रोजी जर्मनीने Spring Offensive सुरू केली. इतिहासात ही मोहीम Kaiserschlacht या नावानेही ओळखली जाते. आधुनिक तोफा, प्रशिक्षित Stormtroopers आणि वेगवान हल्ल्यांच्या मदतीने जर्मन सैन्याने मित्रराष्ट्रांच्या संरक्षणरेषा अनेक ठिकाणी भेदल्या. काही दिवसांतच त्यांनी मोठा भूभाग ताब्यात घेतला आणि पुन्हा एकदा पॅरिसच्या दिशेने आगेकूच सुरू केली. सुरुवातीचे यश पाहून जर्मन जनतेमध्ये विजयाची आशा पुन्हा निर्माण झाली होती.

जर्मन सैन्याचा वेग का मंदावला?

Spring Offensive च्या सुरुवातीला जर्मनीला यश मिळाले, पण काही आठवड्यांतच परिस्थिती बदलू लागली. पुढे गेलेल्या सैनिकांपर्यंत अन्न, दारूगोळा आणि वैद्यकीय मदत वेळेवर पोहोचत नव्हती. सततच्या लढायांमुळे अनुभवी सैनिकांचा मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू झाला होता. नवीन सैनिकांकडे पुरेसा अनुभव नव्हता. दुसरीकडे मित्रराष्ट्रांना अमेरिकेकडून सतत नवीन सैन्य आणि युद्धसाहित्य मिळत होते. त्यामुळे जर्मनीची गती हळूहळू कमी झाली आणि त्यांचे आक्रमण थांबले.

अमेरिकन सैन्याने बदलले युद्धाचे चित्र

1918 च्या मध्यापर्यंत 1 million पेक्षा अधिक अमेरिकन सैनिक युरोपमध्ये दाखल झाले होते. General John J. Pershing यांच्या नेतृत्वाखाली अमेरिकन सैन्याने मित्रराष्ट्रांच्या अनेक मोहिमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. ताजेतवाने, उत्साही आणि उत्तम पुरवठा असलेल्या या सैनिकांमुळे मित्रराष्ट्रांचा आत्मविश्वास वाढला. चार वर्षे सतत युद्ध करून थकलेल्या ब्रिटिश आणि फ्रेंच सैन्याला आता मोठा आधार मिळाला होता. अमेरिकेची औद्योगिक ताकदही मित्रराष्ट्रांसाठी निर्णायक ठरत होती.

Second Battle of the Marne : जर्मनीचा पराभव सुरू झाला

July 1918 मध्ये जर्मनीने Marne नदी परिसरात आणखी एक मोठा हल्ला केला. मात्र यावेळी मित्रराष्ट्रांनी आधीच भक्कम तयारी केली होती. फ्रेंच, ब्रिटिश आणि अमेरिकन सैन्याने संयुक्तपणे जोरदार प्रतिकार केला. काही दिवसांतच जर्मन सैन्याला माघार घ्यावी लागली. इतिहासकारांच्या मते, Second Battle of the Marne ही पहिल्या महायुद्धातील निर्णायक लढाई होती. यानंतर जर्मनीने पुन्हा कधीही मोठे आक्रमण केले नाही.

Hundred Days Offensive : मित्रराष्ट्रांचा निर्णायक प्रतिहल्ला

August 1918 पासून मित्रराष्ट्रांनी सलग आक्रमणांची मालिका सुरू केली. या मोहिमेला Hundred Days Offensive असे म्हटले जाते. रणगाडे, विमाने, तोफखाना आणि पायदळ यांचा समन्वय साधून जर्मन सैन्यावर सतत हल्ले करण्यात आले. जर्मन संरक्षणरेषा हळूहळू कोसळू लागल्या. अनेक शहरांवरील ताबा सुटू लागला आणि हजारो जर्मन सैनिकांनी शरणागती पत्करली. चार वर्षे टिकून राहिलेली जर्मन लष्करी ताकद आता कमकुवत होत असल्याचे स्पष्ट दिसू लागले.

जर्मनीतील जनतेचा संयम संपला

रणांगणावरील पराभवाबरोबरच जर्मनीमध्येही परिस्थिती दिवसेंदिवस बिकट होत होती. ब्रिटिश नौदलाच्या नाकेबंदीमुळे अन्नधान्याची तीव्र टंचाई निर्माण झाली होती. कारखान्यांमध्ये उत्पादन घटले होते आणि महागाई प्रचंड वाढली होती. हजारो कुटुंबांनी आपले तरुण सदस्य युद्धात गमावले होते. मोठ्या शहरांमध्ये संप, आंदोलने आणि सरकारविरोधी निदर्शने सुरू झाली. जर्मन जनतेला आता युद्धाचा कंटाळा आला होता आणि शांततेची मागणी जोर धरू लागली.

Kaiser Wilhelm II यांचा राजीनामा

November 1918 च्या सुरुवातीला जर्मनीमध्ये राजकीय संकट निर्माण झाले. नौदलातील बंड, कामगारांचे आंदोलन आणि लोकांचा वाढता रोष पाहून सम्राट Kaiser Wilhelm II यांची सत्ता डळमळीत झाली. 9 November 1918  रोजी त्यांनी सिंहासनाचा त्याग केला आणि नेदरलँड्समध्ये आश्रय घेतला. त्याच दिवशी जर्मनीमध्ये प्रजासत्ताकाची घोषणा करण्यात आली. अनेक दशकांपासून युरोपच्या राजकारणावर प्रभाव टाकणाऱ्या जर्मन साम्राज्याचा अखेर अंत झाला.

11 November 1918 : बंदुका शांत झाल्या

सम्राटाच्या राजीनाम्यानंतर नव्या जर्मन सरकारने मित्रराष्ट्रांकडे युद्धविरामाची विनंती केली. फ्रान्समधील Compiègne जंगलात रेल्वेच्या डब्यात दोन्ही बाजूंमध्ये चर्चा झाली. अखेरीस 11 November 1918 रोजी सकाळी 11:00 वाजता युद्धविराम लागू झाला. या क्षणाला "The Eleventh Hour of the Eleventh Day of the Eleventh Month" म्हणून इतिहासात ओळखले जाते. चार वर्षे, तीन महिने आणि जवळपास दोन आठवडे चाललेल्या युद्धानंतर अखेर बंदुका शांत झाल्या.

युद्ध संपले, पण जखमा कायम राहिल्या

युद्धविराम म्हणजे शांतता नव्हती; तो फक्त गोळीबार थांबण्याचा करार होता. पहिल्या महायुद्धात अंदाजे 20 million हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला, तर कोट्यवधी लोक जखमी झाले किंवा बेघर झाले. युरोपमधील अनेक शहरे उद्ध्वस्त झाली होती, अर्थव्यवस्था कोलमडली होती आणि लाखो कुटुंबांनी आपल्या प्रियजनांना गमावले होते. जगाला वाटले की आता कायमची शांतता प्रस्थापित होईल. पण प्रत्यक्षात युद्धानंतर झालेल्या काही निर्णयांनी पुढे दुसऱ्या महायुद्धाची बीजे पेरली.

व्हर्सायचा तह, जगाचा बदललेला नकाशा आणि दुसऱ्या महायुद्धाची बीजे

युद्ध जिंकले, पण शांतता अजून दूर होती

11 November 1918 रोजी युद्धविराम लागू झाला आणि पहिल्या महायुद्धातील गोळीबार थांबला. मात्र युद्ध संपल्याचा अर्थ शांतता प्रस्थापित झाली, असा नव्हता. लाखो सैनिक आपल्या घरी परतत होते, पण त्यांच्यासमोर उद्ध्वस्त घरे, कोलमडलेली अर्थव्यवस्था आणि बेरोजगारीचे संकट उभे होते. युरोपातील अनेक शहरांमध्ये अन्नधान्याचा तुटवडा होता, तर सरकारांवर प्रचंड कर्जाचा डोंगर साचला होता. अशा परिस्थितीत युद्धानंतरचा नवा जागतिक क्रम ठरवण्यासाठी मित्रराष्ट्रांच्या नेत्यांनी पॅरिसमध्ये एक ऐतिहासिक परिषद बोलावली. या परिषदेत घेतलेले निर्णय पुढील अनेक दशकांपर्यंत जगाच्या राजकारणावर प्रभाव टाकणार होते.

Paris Peace Conference : जगाचे भविष्य ठरवणारी परिषद

18 January 1919 रोजी फ्रान्सची राजधानी पॅरिस येथे  Paris Peace Conference सुरू झाली. या परिषदेला 30 हून अधिक देशांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. पराभूत राष्ट्रांपैकी जर्मनीला सुरुवातीच्या चर्चेत सहभागी होण्याची संधी देण्यात आली नाही. या परिषदेतील सर्वात प्रभावशाली नेते म्हणजे अमेरिकेचे अध्यक्ष Woodrow Wilson, फ्रान्सचे पंतप्रधान Georges Clemenceau, ब्रिटनचे पंतप्रधान David Lloyd George आणि इटलीचे पंतप्रधान Vittorio Orlando. या चौघांना इतिहासात "Big Four" म्हणून ओळखले जाते. प्रत्येक नेत्याची युद्धानंतरच्या जगाविषयी वेगळी भूमिका होती आणि त्यामुळे परिषदेतील चर्चा अनेकदा तणावपूर्ण ठरली.

चार नेते, चार वेगळ्या भूमिका

Woodrow Wilson यांना भविष्यातील युद्धे टाळण्यासाठी न्याय्य आणि संतुलित शांतता हवी होती. त्यांनी Fourteen Points नावाचा शांततेचा आराखडा मांडला होता. दुसरीकडे फ्रान्सचे Georges Clemenceau यांचे मत पूर्णपणे वेगळे होते. दोन वेळा जर्मनीने फ्रान्सवर हल्ला केल्यामुळे ते जर्मनीला कायमचे कमकुवत करण्याच्या बाजूने होते. ब्रिटनचे David Lloyd George यांना जर्मनीला शिक्षा द्यायची होती, पण तो पूर्णपणे उद्ध्वस्त होऊ नये, असेही वाटत होते. इटलीला मात्र युद्धादरम्यान दिलेल्या भूभागाच्या आश्वासनांची पूर्तता हवी होती. या परस्परविरोधी भूमिकांमुळे अंतिम तह तयार करणे सोपे नव्हते.

Treaty of Versailles : इतिहासातील सर्वाधिक वादग्रस्त तह

28 June 1919 रोजी, म्हणजेच Archduke Franz Ferdinand यांच्या हत्येनंतर नेमके पाच वर्षांनी, फ्रान्समधील Palace of Versailles येथे जर्मनी आणि मित्रराष्ट्रांमध्ये Treaty of Versailles वर स्वाक्षऱ्या झाल्या. हा तह जर्मनीसाठी अत्यंत कठोर मानला गेला. जर्मन प्रतिनिधींना अनेक अटी मान्य करण्याशिवाय पर्याय नव्हता. देशात या तहाविषयी तीव्र संताप निर्माण झाला. अनेक जर्मन नागरिकांनी याला "Diktat", म्हणजेच जबरदस्तीने लादलेला तह, असे संबोधले.

जर्मनीवर युद्धाची संपूर्ण जबाबदारी

व्हर्साय तहातील सर्वात वादग्रस्त तरतूद म्हणजे Article 231, ज्याला War Guilt Clause असे म्हटले जाते. या कलमानुसार पहिल्या महायुद्धासाठी संपूर्ण जबाबदारी जर्मनी आणि त्याच्या मित्रराष्ट्रांवर टाकण्यात आली. या तरतुदीमुळे जर्मनीला केवळ नैतिक दोषी ठरवण्यात आले नाही, तर भविष्यातील नुकसानभरपाईची कायदेशीर जबाबदारीही त्याच्यावर आली. अनेक इतिहासकारांच्या मते, या कलमामुळे जर्मन जनतेच्या मनात अपमान, संताप आणि सूडाची भावना अधिक तीव्र झाली.

प्रचंड नुकसानभरपाईची शिक्षा

व्हर्साय तहानुसार जर्मनीवर प्रचंड आर्थिक नुकसानभरपाई लादण्यात आली. पुढे 1921 मध्ये ही रक्कम 132 billion Gold Marks इतकी निश्चित करण्यात आली. युद्धामुळे आधीच उद्ध्वस्त झालेल्या जर्मन अर्थव्यवस्थेसाठी ही रक्कम भरणे जवळपास अशक्य होते. कारखाने बंद पडत होते, चलनाचे मूल्य घसरत होते आणि बेरोजगारी वाढत होती. पुढील काही वर्षांत जर्मनीत निर्माण झालेल्या आर्थिक संकटाने राजकीय अस्थिरतेलाही खतपाणी घातले.

जर्मनीची लष्करी ताकद मोडून काढण्यात आली

व्हर्साय तहात जर्मनीच्या सैन्यावरही कठोर निर्बंध घालण्यात आले. जर्मन सैन्याची संख्या 100,000 सैनिकांपर्यंत मर्यादित करण्यात आली. सक्तीची लष्करभरती बंद करण्यात आली. रणगाडे, मोठा तोफखाना, लष्करी विमाने आणि पाणबुड्या ठेवण्यास बंदी घालण्यात आली. Rhineland हा भाग निर्लष्करी (Demilitarized) घोषित करण्यात आला. फ्रान्सच्या मते, भविष्यात जर्मनी पुन्हा युद्ध सुरू करू नये, यासाठी हे निर्बंध आवश्यक होते. मात्र जर्मनीतील अनेक नागरिकांना हे राष्ट्रीय अपमानाचे प्रतीक वाटत होते.

युरोपचा नकाशा पूर्णपणे बदलला

पहिल्या महायुद्धानंतर युरोपातील चार मोठी साम्राज्ये कोसळली - German Empire, Austro-Hungarian Empire, Ottoman Empire आणि Russian Empire. त्यांच्या जागी अनेक नवीन राष्ट्रांची निर्मिती झाली. Poland, Czechoslovakia, Yugoslavia, Finland, Estonia, Latvia आणि Lithuania यांसारखे स्वतंत्र देश अस्तित्वात आले. मध्य आणि पूर्व युरोपचा राजकीय नकाशाच बदलून गेला. अनेक सीमारेषा नव्याने आखण्यात आल्या; परंतु या नवीन सीमा सर्वांना मान्य नव्हत्या. त्यामुळे अनेक वांशिक आणि राजकीय प्रश्न पुढील काळासाठी कायम राहिले.

League of Nations : शांततेचा एक महत्त्वाकांक्षी प्रयोग

युद्धानंतर भविष्यातील संघर्ष टाळण्यासाठी League of Nations या आंतरराष्ट्रीय संघटनेची स्थापना करण्यात आली. Woodrow Wilson यांच्या कल्पनेतून ही संस्था जन्माला आली. सदस्य राष्ट्रांनी परस्पर चर्चा करून वाद सोडवावेत आणि युद्ध टाळावे, हा तिचा मुख्य उद्देश होता. मात्र सुरुवातीपासूनच या संस्थेला अनेक मर्यादा होत्या. सर्वात मोठा विरोधाभास म्हणजे, ही कल्पना मांडणारी अमेरिका स्वतःच या संघटनेची सदस्य बनली नाही. त्यामुळे League of Nations कडे प्रभावी लष्करी किंवा राजकीय ताकद कधीच निर्माण झाली नाही.

दुसऱ्या महायुद्धाची बीजे इथेच पेरली गेली

व्हर्साय तहामुळे जर्मनीमध्ये प्रचंड असंतोष निर्माण झाला. आर्थिक संकट, महागाई, बेरोजगारी आणि राष्ट्रीय अपमान या सगळ्यामुळे लोकशाहीवरील विश्वास कमी होऊ लागला. अनेक जर्मन नागरिकांना वाटू लागले की, त्यांच्या देशावर अन्याय झाला आहे. याच असंतोषाचा फायदा पुढे Adolf Hitler आणि Nazi Party यांनी घेतला. त्यांनी व्हर्साय तह रद्द करण्याचे, जर्मनीची हरवलेली प्रतिष्ठा परत मिळवण्याचे आणि पुन्हा शक्तिशाली राष्ट्र उभारण्याचे आश्वासन दिले. त्यामुळे अनेक इतिहासकार असे मानतात की, दुसऱ्या महायुद्धाची सुरुवात प्रत्यक्षात 1939 मध्ये नव्हे, तर व्हर्साय तहाच्या स्वाक्षरीच्या दिवशीच झाली होती.

पहिल्या महायुद्धाने जग कायमचे बदलले

1914 ते 1918 या चार वर्षांच्या संघर्षाने आधुनिक इतिहासाची दिशा बदलली. सुमारे 20 million लोकांचा मृत्यू झाला, लाखो जखमी झाले आणि असंख्य कुटुंबे उद्ध्वस्त झाली. युद्धामुळे विज्ञान, वैद्यक, तंत्रज्ञान आणि उद्योगांमध्ये मोठी प्रगती झाली; पण त्याची किंमत मानवजातीने अमाप दुःख सहन करून चुकवली. जुनी साम्राज्ये नष्ट झाली, नवीन राष्ट्रे निर्माण झाली आणि जगाच्या राजकारणात अमेरिकेचा प्रभाव वाढला. त्याच वेळी व्हर्साय तहातील कठोर अटींनी पुढील जागतिक संघर्षाची पायाभरणी केली. त्यामुळे पहिले महायुद्ध केवळ एक युद्ध नव्हते, तर आधुनिक जगाच्या इतिहासाला निर्णायक वळण देणारी घटना होती.

युद्धातही ख्रिसमसचा चमत्कार घडला

पहिल्या महायुद्धातील सर्वात हृदयस्पर्शी घटना म्हणजे Christmas Truce. 24 आणि 25 December 1914 रोजी पश्चिम आघाडीवर अनेक ठिकाणी ब्रिटिश आणि जर्मन सैनिकांनी स्वतःहून गोळीबार थांबवला. सुरुवातीला जर्मन सैनिकांनी आपल्या खंदकांमध्ये ख्रिसमसची गाणी गायला सुरुवात केली. त्याला प्रतिसाद म्हणून ब्रिटिश सैनिकांनीही गाणी गायली. काही वेळातच दोन्ही बाजूंचे सैनिक खंदकाबाहेर आले, हस्तांदोलन केले, एकमेकांना चॉकलेट, सिगारेट आणि लहान भेटवस्तू दिल्या. काही ठिकाणी त्यांनी मृत सैनिकांचे एकत्र अंत्यसंस्कारही केले. सर्वात प्रसिद्ध आठवण म्हणजे काही भागांत त्यांनी फुटबॉलचा मैत्रीपूर्ण सामना खेळल्याचे उल्लेख आढळतात. युद्धाच्या मध्यात मानवतेने क्षणभर का होईना, विजय मिळवला होता.

कबुतरांनी हजारो सैनिकांचे प्राण वाचवले

आजच्या काळात संदेश पाठवण्यासाठी मोबाईल आणि इंटरनेट आहे, पण 1914 मध्ये युद्धभूमीवर अशी कोणतीही सोय नव्हती. त्यामुळे संदेश पोहोचवण्यासाठी Homing Pigeons म्हणजे प्रशिक्षित कबुतरांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यात आला. अनेक वेळा टेलिफोनच्या तारा तुटत किंवा वायरलेस संदेश शत्रू पकडत असे. अशा वेळी कबुतरेच सर्वात विश्वासार्ह माध्यम ठरत. Cher Ami नावाच्या एका प्रसिद्ध कबुतराने गंभीर जखमी अवस्थेतही संदेश पोहोचवून जवळपास 194 अमेरिकन सैनिकांचे प्राण वाचवले. त्याला नंतर शौर्य पुरस्कारही देण्यात आला.

कुत्रे आणि घोडेही रणांगणावर लढले

पहिल्या महायुद्धात केवळ माणसेच नव्हे, तर लाखो प्राण्यांनीही महत्त्वाची भूमिका बजावली. कुत्र्यांचा वापर संदेश पोहोचवण्यासाठी, जखमी सैनिक शोधण्यासाठी आणि वैद्यकीय साहित्य नेण्यासाठी केला जात असे. घोडे आणि खेचरांवर तोफा, दारुगोळा आणि अन्नसामग्री वाहून नेली जात असे. अंदाजे 8 million पेक्षा अधिक घोडे आणि खेचर युद्धात वापरण्यात आले. त्यांपैकी लाखो प्राण्यांचा मृत्यू झाला. युद्धाच्या इतिहासात त्यांच्या योगदानाचा उल्लेख अनेकदा कमी प्रमाणात केला जातो.

एका कबुतराला सैनिकांपेक्षा जास्त मान मिळाला

Cher Ami हे कबुतर युद्धातील नायक म्हणून प्रसिद्ध झाले. त्याच्या शरीरात गोळी लागली होती, एक डोळा गमावला होता आणि एक पाय जवळजवळ तुटला होता. तरीही त्याने संदेश सुरक्षित पोहोचवला. त्या संदेशामुळे चुकीच्या ठिकाणी सुरू असलेला तोफगोळ्यांचा मारा थांबवण्यात आला आणि अमेरिकन सैनिकांचा जीव वाचला. युद्धानंतर Cher Ami ला फ्रान्सने Croix de Guerre हा प्रतिष्ठेचा सन्मान दिला. आजही त्याचे जतन केलेले शरीर अमेरिकेतील संग्रहालयात ठेवण्यात आले आहे.

पहिल्यांदा वापरली गेलेली अनेक आधुनिक शस्त्रे

पहिल्या महायुद्धाला अनेकदा "The First Modern War" असेही म्हटले जाते. याच युद्धात प्रथमच रणगाडे (Tank), मोठ्या प्रमाणावर लष्करी विमाने, विषारी वायू, फ्लेमथ्रोअर आणि आधुनिक मशीनगन यांचा वापर झाला. सुरुवातीचे रणगाडे संथ आणि अवजड होते, पण त्यांनी भविष्यातील युद्धांचे स्वरूप बदलून टाकले. विमानांचा वापर सुरुवातीला टेहळणीसाठी केला जात होता; पुढे त्यांच्यावर मशीनगन आणि बॉम्ब बसवून हवाई हल्लेही सुरू झाले.

सैनिकांना अनेकदा स्वतःच्या तोफांचा फटका बसत असे

युद्धाच्या गोंधळात अनेक वेळा चुकून स्वतःच्याच सैन्यावर तोफगोळ्यांचा मारा होत असे. याला Friendly Fire असे म्हटले जाते. त्या काळातील संवाद व्यवस्था अत्यंत मर्यादित असल्यामुळे आणि रणांगणावर धूर, धूळ व गोंधळ असल्यामुळे अशा घटना वारंवार घडत असत. अनेक सैनिक शत्रूपेक्षा स्वतःच्या बाजूच्या चुकीच्या गोळीबारात मृत्युमुखी पडले.

महिलांनी सांभाळली युद्धकाळातील मोठी जबाबदारी

लाखो पुरुष रणांगणावर गेल्यानंतर कारखाने, रेल्वे, दवाखाने आणि सरकारी कार्यालये चालवण्याची जबाबदारी मोठ्या प्रमाणावर महिलांवर आली. अनेक महिलांनी दारुगोळा तयार करणाऱ्या कारखान्यांत काम केले. हजारो महिला परिचारिका म्हणून रणांगणाजवळील रुग्णालयांमध्ये सेवा देत होत्या. युद्धामुळे महिलांची सामाजिक भूमिका बदलली आणि पुढील काळात अनेक देशांमध्ये महिलांना मतदानाचा अधिकार मिळण्यामागेही या योगदानाचा मोठा वाटा होता.

युद्धामुळे घडले वैद्यकीय क्षेत्रातील मोठे बदल

पहिल्या महायुद्धामुळे शस्त्रक्रिया, रक्त संक्रमण (Blood Transfusion), प्लास्टिक सर्जरी आणि संसर्ग नियंत्रण यामध्ये मोठी प्रगती झाली. चेहऱ्यावर गंभीर जखमा झालेल्या सैनिकांवर नवीन प्रकारच्या शस्त्रक्रिया करण्यात आल्या. युद्धातील अनुभवामुळे आधुनिक आपत्कालीन वैद्यकीय व्यवस्थेचा पाया मजबूत झाला. त्यामुळे युद्ध विनाशकारी असले तरी त्यातून वैद्यकीय विज्ञानालाही अनेक महत्त्वाचे धडे मिळाले.

"Shell Shock" प्रथमच जगासमोर आले

अनेक सैनिक शारीरिकदृष्ट्या सुरक्षित असतानाही भीती, निद्रानाश, थरथर, सततचा मानसिक ताण आणि मोठ्या आवाजाने घाबरणे अशा समस्यांनी त्रस्त झाले होते. त्या काळात या अवस्थेला **Shell Shock** असे नाव देण्यात आले. आज यालाच **Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD)** या नावाने ओळखले जाते. सुरुवातीला अनेक अधिकाऱ्यांना हे सैनिकांचे ढोंग वाटत होते; पण पुढे डॉक्टरांना समजले की युद्धाचा मानसिक परिणामही तितकाच गंभीर असतो.

Spanish Flu ने युद्धापेक्षाही अधिक जीव घेतले

1918 मध्ये युद्ध संपत असतानाच Spanish Flu ची जागतिक महामारी पसरली. युद्धामुळे लाखो सैनिक सतत एका देशातून दुसऱ्या देशात प्रवास करत असल्याने हा विषाणू अतिशय वेगाने जगभर पसरला. अंदाजे 50 million हून अधिक लोकांचा या महामारीत मृत्यू झाला. काही अभ्यासकांच्या मते, Spanish Flu ने पहिल्या महायुद्धापेक्षाही अधिक जीव घेतले.

इतिहासाने दिलेला सर्वात मोठा धडा

पहिल्या महायुद्धाने जगाला एक गोष्ट शिकवली, ती म्हणजे युद्धाची सुरुवात करणे सोपे असते, पण त्याचे परिणाम अनेक पिढ्यांना भोगावे लागतात. राष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद, शस्त्रास्त्रांची स्पर्धा आणि राजकीय अहंकार यांच्या मिश्रणामुळे संपूर्ण जग विनाशाच्या गर्तेत लोटले गेले. 1914 मध्ये सुरू झालेल्या संघर्षाचे परिणाम 1939 मध्ये दुसऱ्या महायुद्धाच्या रूपाने पुन्हा जगासमोर आले. त्यामुळे पहिले महायुद्ध हा केवळ इतिहासातील एक अध्याय नसून, शांतता आणि मुत्सद्देगिरीचे महत्त्व समजून देणारा एक कायमचा धडा आहे.

---------------------