मॉन्सून हरवला का? ब्रेक मॉन्सून म्हणजे रे भाऊ?

जुलैच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत देशातील अनेक राज्यांमध्ये मुसळधार पाऊस पडत होता. अनेक शहरांमध्ये पूरस्थिती निर्माण झाली होती. मात्र, अवघ्या काही दिवसांत परिस्थिती पूर्णपणे बदलली. उपग्रह (Satellite) प्रतिमांमध्ये भारताच्या सुमारे 70 ते 80 टक्के भागावर पावसाचे ढग जवळपास दिसेनासे झालेत. त्यामुळे "मॉन्सून संपला का?", "यंदा दुष्काळाची शक्यता आहे का?" असे प्रश्न सर्वसामान्यांना पडू लागले आहेत. प्रत्यक्षात मात्र मॉन्सून गायब झालेला नसून तो 'ब्रेक मॉन्सून' (Break Monsoon) या नैसर्गिक अवस्थेत गेला आहे. भारतीय हवामान विभाग (IMD), हवामान तज्ज्ञ आणि आंतरराष्ट्रीय हवामान संस्थांच्या माहितीनुसार ही परिस्थिती तात्पुरती असून तिच्यामागे वातावरणातील अनेक गुंतागुंतीच्या प्रक्रिया कारणीभूत आहेत.

ब्रेक मॉन्सून म्हणजे नेमके काय?

भारतीय मॉन्सून हा एकसारखा 4 महिने अखंड कोसळणारा पाऊस नसतो. त्यामध्ये काही दिवस जोरदार पाऊस पडतो, तर काही दिवस पावसाचा जोर अचानक कमी होतो. या कालावधीला हवामानशास्त्रात ब्रेक मॉन्सून असे म्हणतात. या काळात हिमालयाच्या पायथ्याशी आणि ईशान्य भारतात काही प्रमाणात पाऊस सुरू राहतो, पण मध्य भारत, पश्चिम भारत आणि दख्खन पठारातील बहुतांश भागात पावसाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटते. ही घटना पूर्णपणे नैसर्गिक असून जवळपास प्रत्येक वर्षी एखाद्या टप्प्यावर अनुभवायला मिळते. Break Monsoon

ब्रेक मॉन्सूनचा इतिहास 

भारतातील मॉन्सूनमध्ये काही दिवस पाऊस पूर्णपणे किंवा मोठ्या प्रमाणात कमी होण्याची घटना नवीन नाही. हवामानशास्त्रात याला 'ब्रेक मॉन्सून' असे म्हटले जाते. साधारणपणे जुलै किंवा ऑगस्ट महिन्यात हा टप्पा काही दिवसांपासून दोन आठवड्यांपर्यंत टिकू शकतो. 2002 आणि 2009 या वर्षांत दीर्घकाळ ब्रेक मॉन्सून राहिल्यामुळे देशात मोठी पर्जन्यतूट झाली आणि त्याचा शेतीवर गंभीर परिणाम झाला. 2015 मध्ये एल-नीनोच्या प्रभावामुळे अनेक भागांत सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाला. 2023 आणि 2025 मध्येही काही काळ मॉन्सून कमकुवत झाला होता; मात्र त्यानंतर बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाची क्षेत्रे तयार झाल्याने पावसाने पुन्हा जोर धरला. त्यामुळे ब्रेक मॉन्सून म्हणजे मॉन्सूनचा शेवट नसून त्याच्या नैसर्गिक चक्रातील एक टप्पा असल्याचे हवामान तज्ज्ञ स्पष्ट करतात. Weather News 

यावेळी मॉन्सून का कमजोर झाला?

यावेळी मॉन्सून कमजोर होण्यामागे सर्वात मोठे कारण म्हणजे पश्चिम प्रशांत महासागरात तयार झालेली तीव्र चक्रीवादळीय प्रणाली. हवामानशास्त्रज्ञांच्या मते या प्रणालीमुळे मोठ्या प्रमाणावर ओलसर हवा आणि वातावरणातील ऊर्जा त्या दिशेला खेचली गेली. परिणामी हिंद महासागरातून भारताकडे येणाऱ्या नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांचा वेग कमी झाला. याचाच परिणाम म्हणून मॉन्सून ट्रफ (Monsoon Trough) कमकुवत झाली आणि भारताच्या मोठ्या भागात पावसाचे ढग विरळ झाले. उपग्रह प्रतिमांमध्येही ही परिस्थिती स्पष्टपणे दिसून आली.

सॅटेलाइट प्रतिमांमध्ये नेमके काय दिसले?

11 जुलैच्या उपग्रह प्रतिमांमध्ये भारताच्या सुमारे 70 ते 80 टक्के भागावर पावसाला कारणीभूत ठरणारे घनदाट संवहनशील (Convective) ढग अत्यंत कमी प्रमाणात दिसले. विशेषतः मध्य भारत, पश्चिम भारत आणि दख्खन पठारातील मोठा भाग तुलनेने ढगविरहित दिसत होता. याउलट हिमालयाच्या पायथ्याचा प्रदेश, ईशान्य भारत तसेच पश्चिम प्रशांत महासागराच्या दिशेने मोठ्या प्रमाणात ढगांची निर्मिती होताना दिसली. हवामान तज्ज्ञांच्या मते याचा अर्थ असा की वातावरणातील ओलावा आणि उर्ध्वगामी हवेचा प्रवाह भारताऐवजी प्रशांत महासागराकडे अधिक सक्रिय झाला होता. त्यामुळे भारतात पावसासाठी आवश्यक वातावरण काही दिवस कमकुवत झाले.

कुठल्या राज्यांवर सर्वाधिक परिणाम होण्याची शक्यता

मॉन्सूनच्या या कमकुवत टप्प्याचा सर्वाधिक परिणाम मध्य भारत आणि पश्चिम भारतातील राज्यांवर होण्याची शक्यता आहे. महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, गुजरात, राजस्थान, विदर्भ, मराठवाडा, तेलंगणा, उत्तर कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशच्या अंतर्गत भागांमध्ये पावसाचा खंड जाणवू शकतो. या प्रदेशांमध्ये दिवसाचे तापमानही सरासरीपेक्षा काही अंशांनी वाढण्याची शक्यता हवामान विभागाने व्यक्त केली आहे. दुसरीकडे, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड, उत्तर प्रदेशच्या तराई भागात तसेच आसाम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश आणि इतर ईशान्येकडील राज्यांमध्ये मध्यम ते जोरदार पावसाच्या सरी सुरू राहू शकतात. त्यामुळे देशभरात एकसारखे हवामान न राहता प्रादेशिक तफावत स्पष्टपणे दिसू शकते. Satellite Images 

मॉन्सून ट्रफ म्हणजे काय आणि ती का महत्त्वाची आहे?

मॉन्सून ट्रफ ही उत्तर भारतातून जाणारी कमी दाबाची लांब पट्टी असते. ही पट्टी सक्रिय असताना बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्रातून मोठ्या प्रमाणावर ओलावा भारतात प्रवेश करतो. त्यातून कमी दाबाची क्षेत्रे तयार होतात आणि देशभरात व्यापक स्वरूपाचा पाऊस पडतो. परंतु ट्रफ उत्तरेकडे सरकली किंवा कमकुवत झाली की मध्य आणि पश्चिम भारतातील पावसाचे प्रमाण झपाट्याने कमी होते. सध्या नेमकी अशीच परिस्थिती निर्माण झाली आहे.

मॉन्सून आतापर्यंत कसा राहिला?

2026 चा नैऋत्य मॉन्सून देशात पोहोचण्यासाठी साधारण वेळेपेक्षा केवळ 1 दिवस उशीर झाला. मात्र सुरुवातीच्या काही आठवड्यांत पावसाचे प्रमाण अपेक्षेपेक्षा कमी होते. जून अखेरीपर्यंत देशात मोठी पर्जन्यतूट नोंदवली गेली होती. त्यानंतर जूनच्या शेवटच्या आठवड्यात आणि जुलैच्या सुरुवातीला मध्य, पश्चिम आणि पूर्व भारतातील अनेक भागांत मुसळधार पाऊस झाला. त्यामुळे एकूण पर्जन्यतूट मोठ्या प्रमाणात कमी झाली. तरीही सर्व राज्यांमध्ये समान प्रमाणात पाऊस झालेला नाही. काही भागांमध्ये अजूनही सरासरीपेक्षा कमी पाऊस नोंदवला जात आहे.

अल-नीनोचा यावर काही परिणाम आहे का?

हवामान तज्ज्ञ सध्या प्रशांत महासागरातील ENSO (El Niño–Southern Oscillation) परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत. अल-नीनो विकसित झाल्यास भारतातील मॉन्सूनवर नकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र सध्या भारतातील पावसातील घट ही थेट अल-नीनोमुळे नसून पश्चिम प्रशांत महासागरातील सक्रिय वातावरणीय प्रणाली आणि मॉन्सून ट्रफ कमकुवत झाल्यामुळे असल्याचे हवामान तज्ज्ञ स्पष्ट करतात. भविष्यात जर अल-नीनो तीव्र झाला, तर ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमधील पावसावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. India Monsoon

अल-नीनो, ला-नीना आणि भारतीय महासागर द्विध्रुव (IOD) यांचा मॉन्सूनवर कसा परिणाम होतो?

भारतीय मॉन्सूनवर प्रभाव टाकणाऱ्या जागतिक हवामान प्रणालींमध्ये एल-नीनो (El Niño), ला-नीना (La Niña) आणि भारतीय महासागर द्विध्रुव (Indian Ocean Dipole - IOD) यांना विशेष महत्त्व आहे. एल-नीनोच्या काळात मध्य आणि पूर्व प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान वाढते. त्यामुळे भारताकडे येणाऱ्या ओलसर वाऱ्यांची ताकद कमी होण्याची शक्यता वाढते आणि अनेकदा सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडतो. याउलट ला-नीना विकसित झाल्यास प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान सामान्यपेक्षा कमी राहते, ज्यामुळे भारतीय मॉन्सून अधिक सक्रिय होण्यास मदत मिळते. भारतीय महासागर द्विध्रुव सकारात्मक (Positive IOD) अवस्थेत असल्यास तो अनेकदा एल-नीनोचा काही प्रमाणात प्रतिकूल परिणाम कमी करू शकतो आणि भारतात पावसासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे हवामानशास्त्रज्ञ या तिन्ही घटकांवर सतत लक्ष ठेवतात.

शेतकरी, नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?

पावसात आलेली ही तात्पुरती खंडित अवस्था पाहून घाबरण्याचे कारण नाही. मात्र शेतकऱ्यांनी हवामान विभागाच्या दैनंदिन अंदाजावर लक्ष ठेवून सिंचन, पेरणी आणि खत व्यवस्थापनाचे निर्णय घ्यावेत. शहरांमध्ये पाऊस कमी झाल्यामुळे तापमानात काही प्रमाणात वाढ होऊ शकते. त्यामुळे उष्माघातापासून बचाव करण्यासाठी आवश्यक काळजी घेणे गरजेचे आहे. पाऊस पुन्हा सुरू झाल्यानंतर काही भागांत मुसळधार सरी पडण्याचीही शक्यता नाकारता येत नाही.

पुढील 15 दिवसांचे संभाव्य चित्र

सध्याच्या हवामान मॉडेल्स आणि भारतीय हवामान विभागाच्या प्राथमिक अंदाजानुसार पुढील काही दिवस मॉन्सून तुलनेने कमजोर राहण्याची शक्यता आहे. मात्र जुलैच्या उत्तरार्धात बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे नवीन क्षेत्र तयार झाल्यास मॉन्सून ट्रफ पुन्हा सक्रिय होऊ शकते. त्यानंतर मध्य भारत, महाराष्ट्र, छत्तीसगड, ओडिशा, गुजरात आणि पश्चिम किनारपट्टीवर पुन्हा चांगल्या पावसाची शक्यता निर्माण होऊ शकते. हवामानशास्त्रात 10 ते 15 दिवसांपुढील अंदाजात काही प्रमाणात अनिश्चितता असते. त्यामुळे दररोज प्रसिद्ध होणारे भारतीय हवामान विभागाचे अधिकृत अंदाज आणि राज्यांच्या हवामान केंद्रांकडून जारी होणाऱ्या सूचना लक्षात घेऊनच नियोजन करणे अधिक योग्य ठरेल.