कच्चे तेल म्हणजे काय? पेट्रोल, डिझेल कसे तयार होते?

इराण, इस्रायल आणि अमेरिका यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे जगभरात कच्च्या तेलाच्या किमतींची चर्चा पुन्हा सुरू झाली आहे. भारतासारखे अनेक देश आपल्या इंधनाच्या गरजेसाठी मोठ्या प्रमाणावर कच्च्या तेलाची आयात करतात. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील कोणतीही घटना पेट्रोल, डिझेल आणि एलपीजीच्या किमतींवर परिणाम करू शकते. पण अनेकांच्या मनात एक प्रश्न निर्माण होतो की, हे कच्चे तेल नेमके काय असते? ते जमिनीत कसे तयार होते? आणि त्याच कच्च्या तेलापासून पेट्रोल, डिझेल, जेट फ्युअल, डांबर आणि स्वयंपाकाचा गॅस कसा तयार होतो? चला, याची सविस्तर माहिती जाणून घेऊ. What is Crude Oil

कच्चे तेल म्हणजे नेमके काय?

कच्चे तेल (Crude Oil) हा जमिनीखाली नैसर्गिकरीत्या तयार झालेला दाट, काळपट किंवा तपकिरी रंगाचा द्रव हायड्रोकार्बनांचा मिश्र पदार्थ आहे. यात शेकडो प्रकारची कार्बन आणि हायड्रोजनची संयुगे असतात. त्यामध्ये सल्फर, नायट्रोजन आणि ऑक्सिजनसारखे इतर घटकही अल्प प्रमाणात असतात. कच्चे तेल थेट वाहनात वापरता येत नाही. कारण त्यामध्ये अनेक प्रकारचे जड आणि हलके घटक एकत्र मिसळलेले असतात. त्यामुळे ते प्रथम शुद्धीकरण प्रकल्पात (Refinery) नेऊन वेगवेगळ्या इंधनांमध्ये आणि औद्योगिक उत्पादनांमध्ये विभागले जाते. How Crude Oil is Formed

कच्चे तेल कसे तयार होते?

आजपासून 10 ते 30 कोटी वर्षांपूर्वी समुद्रात राहणारे सूक्ष्म वनस्पती आणि प्राणी मृत्यूनंतर समुद्राच्या तळाशी साचले. कालांतराने त्यांच्यावर वाळू, चिखल आणि खडकांचे जाड थर जमा होत गेले. या थरांमुळे प्रचंड दाब आणि तापमान निर्माण झाले. लाखो वर्षे चाललेल्या या प्रक्रियेमुळे त्या सेंद्रिय पदार्थांचे रूपांतर हळूहळू कच्च्या तेलात आणि नैसर्गिक वायूमध्ये झाले. ही प्रक्रिया अत्यंत संथ असल्याने कच्चे तेल हे नवीकरण न होणारे (Non-renewable) नैसर्गिक साधन मानले जाते. Crude Oil Refining Process

कच्चे तेल जमिनीखाली कुठे साठते?

कच्चे तेल तयार झाल्यानंतर ते खडकांच्या सूक्ष्म छिद्रांमधून वरच्या दिशेने सरकत जाते. जेव्हा त्याला अभेद्य (Impermeable) खडकांचा थर अडवतो, तेव्हा ते त्या ठिकाणी साठून मोठे तेलसाठे तयार होतात. अशा साठ्यांचा शोध भूगर्भीय सर्वेक्षण, भूकंपीय (Seismic) चाचण्या आणि आधुनिक संगणकीय तंत्रज्ञानाच्या मदतीने घेतला जातो. तेलाचा साठा सापडल्यानंतर मोठ्या ड्रिलिंग रिगच्या साहाय्याने हजारो मीटर खोल विहिरी खोदल्या जातात आणि तेथून कच्चे तेल बाहेर काढले जाते. Light Crude, Heavy Crude, Sweet Crude, Sour Crude, 

पेट्रोल - डिझेल कसे तयार होते?

कच्चे तेल रिफायनरीमध्ये नेल्यानंतर सर्वप्रथम त्याचे फ्रॅक्शनल डिस्टिलेशन (Fractional Distillation) केले जाते. या प्रक्रियेत कच्चे तेल 350 ते 400 अंश सेल्सियस  तापमानापर्यंत गरम केले जाते. त्यानंतर ते एका उंच डिस्टिलेशन टॉवरमध्ये सोडले जाते. वेगवेगळ्या उकळबिंदूमुळे हलके पदार्थ वरच्या भागात आणि जड पदार्थ खालच्या भागात वेगळे होतात. अशा प्रकारे पेट्रोल, डिझेल, रॉकेल, जेट इंधन, एलपीजी, ल्युब्रिकंट आणि डांबर यांसारखी विविध उत्पादने स्वतंत्रपणे मिळतात. Crude Oil

फ्रॅक्शनल डिस्टिलेशन म्हणजे काय?

रिफायनरीमधील सर्वात महत्त्वाची प्रक्रिया म्हणजे फ्रॅक्शनल डिस्टिलेशन. या प्रक्रियेत प्रत्येक हायड्रोकार्बनचा उकळबिंदू वेगळा असल्याचा फायदा घेतला जातो. टॉवरच्या वरच्या भागात तापमान कमी आणि खालच्या भागात तापमान जास्त असते. कमी उकळबिंदू असलेले हलके पदार्थ वरच्या बाजूला जाऊन थंड होतात, तर जास्त उकळबिंदू असलेले जड पदार्थ खालीच राहतात. त्यामुळे एकाच कच्च्या तेलापासून अनेक प्रकारची उत्पादने वेगळी करता येतात.

पेट्रोल कसे तयार होते?

पेट्रोल हा हलका हायड्रोकार्बन असल्यामुळे तो डिस्टिलेशन टॉवरच्या वरच्या भागातून मिळतो. मात्र केवळ डिस्टिलेशन करून मिळालेले पेट्रोल वाहनांसाठी पुरेसे दर्जेदार नसते. त्यामुळे त्यावर कॅटॅलिटिक क्रॅकिंग, रिफॉर्मिंग आणि ब्लेंडिंग अशा अतिरिक्त प्रक्रिया केल्या जातात. यामुळे पेट्रोलचा ऑक्टेन क्रमांक वाढतो आणि इंजिनची कार्यक्षमता सुधारते. शेवटी विविध मानकांची तपासणी करून ते बाजारात विक्रीसाठी पाठवले जाते.

डिझेल, रॉकेल आणि जेट इंधन कसे तयार होते?

पेट्रोलपेक्षा जड असलेले डिझेल आणि रॉकेल टॉवरच्या मधल्या भागातून वेगळे केले जातात. डिझेलचा वापर ट्रक, बस, ट्रॅक्टर आणि औद्योगिक यंत्रांमध्ये केला जातो. रॉकेलचा वापर काही भागात अजूनही प्रकाश आणि स्वयंपाकासाठी होतो. जेट फ्युअल हे विशेष शुद्ध केलेले रॉकेलच असते. विमानांच्या इंजिनांना अत्यंत कमी तापमानात आणि उंचीवर सुरक्षितपणे चालण्यासाठी त्यावर अतिरिक्त प्रक्रिया केल्या जातात.

एलपीजी आणि नैसर्गिक वायू कसा मिळतो?

डिस्टिलेशन प्रक्रियेदरम्यान सर्वात हलके हायड्रोकार्बन वरच्या भागातून बाहेर पडतात. यामध्ये प्रोपेन आणि ब्युटेन हे वायू असतात. त्यांना दाबाखाली द्रवरूपात भरून एलपीजी सिलिंडरमध्ये साठवले जाते. स्वयंपाकासाठी वापरला जाणारा एलपीजी हा याच प्रक्रियेतून तयार होतो. काही तेलक्षेत्रांमध्ये नैसर्गिक वायू (Natural Gas) स्वतंत्रपणेही मोठ्या प्रमाणात मिळतो.

डांबर आणि इतर जड पदार्थ कसे तयार होतात?

डिस्टिलेशन टॉवरच्या सर्वात खालच्या भागात सर्वाधिक जड हायड्रोकार्बन उरतात. याच जड अवशेषांपासून डांबर (Bitumen) तयार केले जाते. रस्ते बांधकाम, विमानतळांच्या धावपट्ट्या आणि जलरोधक बांधकामासाठी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. याशिवाय ल्युब्रिकेटिंग ऑइल, पॅराफिन मेण, पेट्रोलियम कोक आणि अनेक औद्योगिक रसायनेही या जड भागापासून तयार होतात.

कच्च्या तेलापासून तयार होणारी इतर उत्पादने

कच्च्या तेलाचा वापर केवळ इंधनापुरता मर्यादित नाही. प्लास्टिक, कृत्रिम तंतू, रंग, रबर, सौंदर्यप्रसाधने, डिटर्जंट, औषधे, खतांमध्ये वापरली जाणारी काही रसायने आणि हजारो औद्योगिक उत्पादने पेट्रोकेमिकल उद्योगातून तयार होतात. त्यामुळे आधुनिक उद्योगव्यवस्थेचा पाया कच्च्या तेलावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे. म्हणूनच तेलाच्या किमती वाढल्या किंवा कमी झाल्या की त्याचा परिणाम जगभरातील अर्थव्यवस्थेवर दिसून येतो.

अमूल्य जीवाश्म इंधन 

कच्चे तेल हे लाखो वर्षांच्या नैसर्गिक प्रक्रियेतून तयार झालेले अमूल्य जीवाश्म इंधन आहे. त्याच कच्च्या तेलापासून आधुनिक जीवनासाठी आवश्यक असलेले पेट्रोल, डिझेल, जेट इंधन, एलपीजी, डांबर आणि शेकडो औद्योगिक उत्पादने तयार होतात. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील घडामोडी, तेल उत्पादन करणाऱ्या देशांचे निर्णय किंवा पुरवठ्यातील अडथळे यांचा परिणाम थेट इंधनाच्या किमतींवर आणि सामान्य नागरिकांच्या खर्चावर होतो. म्हणूनच कच्च्या तेलाबद्दलची मूलभूत माहिती प्रत्येकाने समजून घेणे आवश्यक आहे.

भारत कच्चे तेल कुठून आयात करतो?

भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या कच्चे तेल आयातदार देशांपैकी एक आहे. भारताच्या गरजेपैकी सुमारे 85% पेक्षा अधिक कच्चे तेल आयात केले जाते. इराक, सौदी अरेबिया, रशिया, संयुक्त अरब अमिराती (UAE), अमेरिका आणि कुवेत हे भारताचे प्रमुख पुरवठादार आहेत. आंतरराष्ट्रीय बाजारातील किमती आणि मध्यपूर्वेतील घडामोडींचा भारतातील पेट्रोल-डिझेलच्या किमतींवर थेट परिणाम होतो.

भारतात कच्चे तेल कुठे मिळते?

अनेकांना वाटते भारतात तेलच नाही, पण ते पूर्णपणे खरे नाही. भारतात मुंबई हाय, आसाम, गुजरात, राजस्थानमधील बारमेर आणि कृष्णा-गोदावरी (KG) बेसिन येथे तेल आणि नैसर्गिक वायूचे साठे आहेत. मात्र देशांतर्गत उत्पादन आपल्या गरजेपेक्षा खूप कमी असल्याने आयातीवर अवलंबून राहावे लागते.

जगातील सर्वाधिक कच्चे तेल उत्पादन करणारे देश

यामध्ये अमेरिका, सौदी अरेबिया, रशिया, कॅनडा, इराक, चीन, संयुक्त अरब अमिराती, ब्राझील, इराण आणि कुवेत यांचा समावेश होतो. या देशांच्या उत्पादनातील बदलामुळे जागतिक बाजारातील तेलाच्या किमतीत चढ-उतार होतात.

OPEC म्हणजे काय?

OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries) ही तेल उत्पादक देशांची संघटना आहे. उत्पादन वाढवायचे की कमी करायचे याबाबतचे निर्णय जागतिक कच्च्या तेलाच्या किमतींवर मोठा प्रभाव टाकतात. OPEC+ मध्ये रशियासारखे काही OPEC बाहेरील देशही सहभागी असतात.

कच्च्या तेलाच्या किमती वाढल्या की पेट्रोल लगेच महाग का होत नाही?

हा प्रश्न लोक वारंवार विचारतात. कारण पेट्रोलच्या किंमतीत फक्त कच्च्या तेलाचा खर्च नसतो. त्यात रिफायनरीचा खर्च, वाहतूक, केंद्र व राज्य सरकारांचे कर, डीलर कमिशन आणि इतर खर्चांचा समावेश असतो. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारातील बदलाचा परिणाम काही विलंबाने दिसू शकतो. इलेक्ट्रिक वाहने, हरित ऊर्जा, हायड्रोजन इंधन आणि जैवइंधन यांचा वापर वाढत असला तरी विमान वाहतूक, जहाजे, रसायन उद्योग आणि अनेक औद्योगिक क्षेत्रांसाठी कच्चे तेल अजूनही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे पुढील अनेक दशकांपर्यंत त्याचे जागतिक महत्त्व कायम राहण्याची शक्यता आहे.