दुसरे महायुद्ध का झाले?

पहिल्या महायुद्धाचा (1914 -1918) शेवट झाल्यानंतर जगातील लोकांना पुन्हा कधीही अशा भीषण युद्धाचा सामना करावा लागू नये, अशी अपेक्षा होती. पण अवघ्या 20 वर्षांतच जग पुन्हा एकदा विनाशकारी संघर्षाच्या खाईत कसे ढकलले गेले? दुसरे महायुद्ध (1939-1945) का झाले? हा प्रश्न इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाच्या प्रश्नांपैकी एक मानला जातो. 

सप्टेंबर 1939 मध्ये जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केल्यानंतर ब्रिटन - फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषित केले आणि औपचारिकपणे दुसऱ्या महायुद्धाची सुरुवात झाली. पण पोलंडवरील आक्रमण हे या युद्धाचे मूळ कारण नव्हते; ते अनेक वर्षे साचत गेलेल्या राजकीय, आर्थिक आणि सामरिक तणावाचा एक शेवटचा टप्पा होता. 

दुसऱ्या महायुद्धाची कारणे समजून घेण्यासाठी पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धामधील कालखंड (Interwar Period) समजून घेणे आवश्यक आहे. या काळात घडलेल्या अनेक घटनांनी जगाला आणखी एका आणि त्याहूनही भीषण जागतिक युद्धाच्या उंबरठ्यावर आणून उभे केले. World War II

व्हर्सायचा तह - नव्या संघर्षाची बीजे

1919 मध्ये फ्रान्समध्ये 2 डझनहून अधिक देशांचे प्रतिनिधी एकत्र आले. त्यांचा उद्देश पहिल्या महायुद्धानंतर शांततेचा करार तयार करणे हा होता. मात्र या परिषदेत पराभूत देशांना, विशेषतः जर्मनीला, सहभागी होण्याची संधीच देण्यात आली नाही. यामुळे जर्मनीमध्ये प्रचंड असंतोष निर्माण झाला. 

युद्धातील विजयी राष्ट्रे अमेरिका, फ्रान्स आणि ब्रिटन यांनी जर्मनीचा सहभाग न घेता व्हर्सायचा तह तयार केला. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष वूड्रो विल्सन यांनी भविष्यातील युद्धे टाळण्यासाठी 'फोर्टीन पॉइंट्स' (Fourteen Points) हा आराखडा मांडला. त्यामध्ये राष्ट्रसंघ (League of Nations) स्थापन करण्याची, शस्त्रसाठा कमी करण्याची, मुक्त व्यापाराला चालना देण्याची आणि प्रत्येक राष्ट्राला स्वयंनिर्णयाचा अधिकार देण्याची कल्पना मांडण्यात आली होती. 

दुसरीकडे, फ्रान्सचे पंतप्रधान जॉर्ज क्लेमेन्सो यांना भविष्यात जर्मनी पुन्हा बलवान होईल, अशी भीती होती. त्यामुळे त्यांनी जर्मनीवर कठोर अटी लादण्याचा आग्रह धरला. 

अखेरीस व्हर्सायच्या तहानुसार जर्मनीला पहिल्या महायुद्धासाठी पूर्णपणे जबाबदार धरले गेले. त्याला आपले परदेशातील वसाहती आणि युरोपमधील सुमारे 13 टक्के भूभाग गमवावा लागला. त्याच्या सैन्य आणि नौदलावर कठोर निर्बंध घालण्यात आले तसेच विजयी राष्ट्रांना मोठ्या प्रमाणावर युद्धभरपाई देण्यास भाग पाडण्यात आले. 

या अटी जर्मनीला अत्यंत अपमानास्पद वाटल्या. देशभर संताप उसळला. पुढे अॅडॉल्फ हिटलरने या तहाचा तीव्र विरोध केला आणि तो जर्मनीचा अपमान करणारा करार असल्याचे सांगितले. व्हर्सायचा तह रद्द करण्याचे आश्वासन हे नाझी पक्षाच्या लोकप्रियतेमागील एक महत्त्वाचे कारण ठरले.  Causes of World War II

राष्ट्रसंघाचे (League of Nations) अपयश

व्हर्सायच्या तहानंतर 1920 मध्ये राष्ट्रसंघाची स्थापना करण्यात आली. सुरुवातीला त्यात 42 सदस्य राष्ट्रे होती. या संघटनेचे प्रमुख उद्दिष्ट भविष्यात कोणतेही युद्ध होऊ न देणे आणि सामूहिक सुरक्षेच्या तत्त्वावर आंतरराष्ट्रीय शांतता राखणे हे होते. म्हणजेच एखाद्या सदस्य राष्ट्रावर हल्ला झाला तर तो सर्व सदस्य राष्ट्रांवरील हल्ला मानला जाईल आणि सर्वजण मिळून त्याला प्रत्युत्तर देतील. 

परंतु प्रत्यक्षात राष्ट्रसंघ आपल्या उद्दिष्टांमध्ये अपयशी ठरला. कोणतीही कारवाई करण्यासाठी सर्व सदस्यांची एकमताने संमती आवश्यक होती. त्यामुळे आक्रमक देशांविरुद्ध प्रभावी कारवाई करणे जवळपास अशक्य बनले. 

1931 मध्ये जपानने चीनच्या मंचुरिया प्रदेशावर आक्रमण केले. राष्ट्रसंघाने त्याचा निषेध केला, पण जपानला रोखण्यासाठी कोणतीही ठोस कारवाई केली नाही. त्यानंतर 1935 मध्ये इटलीने इथिओपियावर (त्यावेळी अबिसिनिया) आक्रमण केले. त्या वेळीही राष्ट्रसंघाने केवळ औपचारिक निषेध नोंदवला; प्रत्यक्ष मदत मात्र दिली नाही. त्यामुळे राष्ट्रसंघाची विश्वासार्हता मोठ्या प्रमाणात कमी झाली. 

1928 चा केलॉग-ब्रायंड करार (Kellogg-Briand Pact) देखील युद्ध टाळण्याच्या उद्देशाने करण्यात आला होता. मात्र जर्मनी, इटली आणि जपान यांनी त्याकडे दुर्लक्ष केले. ब्रिटन आणि फ्रान्सनेही आक्रमक राष्ट्रांविरुद्ध कठोर भूमिका घेतली नाही. परिणामी, हुकूमशाही राष्ट्रांचे धैर्य वाढत गेले आणि जगातील सत्तासंतुलन ढासळू लागले. 

दुसरे महायुद्ध सुरू होईपर्यंत राष्ट्रसंघ जवळपास निष्प्रभ झाला होता. अमेरिकेने सुरुवातीपासूनच सदस्यत्व स्वीकारले नव्हते, तर जर्मनी, इटली आणि जपान यांनी नंतर राष्ट्रसंघ सोडला. त्यामुळे ही संस्था युद्ध रोखण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरली. 

तथापि, सार्वजनिक आरोग्य, शस्त्रनियंत्रण आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्याच्या काही क्षेत्रांत राष्ट्रसंघाने महत्त्वाचे काम केले. त्याचाच पुढील अवतार म्हणून दुसऱ्या महायुद्धानंतर संयुक्त राष्ट्रसंघ (United Nations) अस्तित्वात आला. 

हिटलरचा उदय

पहिल्या महायुद्धानंतर जर्मनीमध्ये एक धोकादायक समज निर्माण झाला. अनेकांना वाटू लागले की जर्मनी रणांगणावर हरला नव्हता; तर देशातील काही राजकीय नेते, डावे विचारवंत आणि ज्यू समाजामुळे त्याचा पराभव झाला. या चुकीच्या प्रचारामुळे लोकशाही व्यवस्थेवर जनतेचा विश्वास कमी होत गेला. 

याच काळात जर्मनीची अर्थव्यवस्था कोसळली. 1920 च्या दशकात देशात प्रचंड महागाई (Hyperinflation) निर्माण झाली. चलनाचे मूल्य इतके घसरले की सामान्य लोकांची आयुष्यभराची बचत निरर्थक झाली. 1923 मध्ये एक भाकर विकत घेण्यासाठीही नोटांनी भरलेली हातगाडी न्यावी लागते, अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती. Adolf Hitle

थोड्याफार आर्थिक सुधारणेनंतर 1929 मध्ये आलेल्या महामंदीने (Great Depression) जर्मनीला पुन्हा जबर धक्का दिला. बेरोजगारी पाचपट वाढली आणि जवळपास प्रत्येक 4 पैकी 1 व्यक्ती बेरोजगार झाली. या गंभीर आर्थिक संकटाचा सर्वाधिक फायदा नाझी पक्षाला झाला. 1928 मध्ये केवळ 3 टक्के मते मिळवणाऱ्या नाझी पक्षाला 1932 पर्यंत तब्बल 37 टक्के मते मिळाली. 

नाझी पक्षाने व्हर्सायचा तह रद्द करण्याचे, अर्थव्यवस्था पुन्हा उभी करण्याचे आणि जर्मनीचा राष्ट्रीय सन्मान परत मिळवून देण्याचे आश्वासन दिले. त्याचबरोबर त्यांनी "शुद्ध आर्य वंश" आणि पूर्वेकडे अधिक भूभाग मिळवण्याची (Lebensraum) संकल्पना मांडली. या विचारसरणीमुळे ज्यू, स्लाव्ह, रोमा, कृष्णवर्णीय आणि इतर अनेक समुदायांवर अत्याचार सुरू झाले. 

1933 मध्ये राष्ट्राध्यक्ष पॉल फॉन हिंडेनबर्ग यांनी अॅडॉल्फ हिटलर यांची जर्मनीचे चान्सलर म्हणून नियुक्ती केली. अनेकांना वाटत होते की हिटलरवर नियंत्रण ठेवता येईल. पण काहीच महिन्यांत त्याने सर्व सत्ता स्वतःकडे केंद्रीत केली, लोकशाही संस्था निष्प्रभ केल्या आणि स्वतःला सर्वेसर्वा (Führer) घोषित केले. 

सत्तेवर आल्यानंतर हिटलरने सक्तीची लष्करी भरती पुन्हा सुरू केली, जर्मनीचे सैन्य झपाट्याने वाढवले, लाखो निरपराध लोकांच्या नरसंहाराला सुरुवात केली आणि युरोपातील अनेक देशांवर आक्रमणे केली. हिटलरचा उदय हा इतिहासातील सर्वात मोठ्या राजकीय इशाऱ्यांपैकी एक मानला जातो. कारण तो दाखवून देतो की आर्थिक संकट, तीव्र राष्ट्रवाद आणि द्वेषमूलक प्रचार यांच्या आधारे लोकशाही व्यवस्था कशी कोसळू शकते.  Nazi Germany

जपानी साम्राज्यवाद (Japanese Imperialism)

7 डिसेंबर 1941 रोजी जपानने अमेरिकेच्या हवाई राज्यातील पर्ल हार्बर नौदल तळावर हवाई हल्ला केला. या हल्ल्यानंतर अमेरिका थेट दुसऱ्या महायुद्धात उतरली. मात्र हा हल्ला अचानक झालेला नव्हता. त्यामागे जपानची अनेक दशकांपासूनची साम्राज्य विस्ताराची महत्त्वाकांक्षा होती. 

पहिल्या महायुद्धानंतरच्या जागतिक व्यवस्थेत पाश्चात्त्य देशांना जास्त महत्त्व दिले जात असल्याची भावना जपानमध्ये वाढत होती. 1919 च्या व्हर्साय परिषदेत जपानने वांशिक समानतेचा प्रस्ताव मांडला होता; परंतु तो फेटाळण्यात आला. त्याचबरोबर अनेक पाश्चात्त्य देशांनी जपानी स्थलांतरावर भेदभावपूर्ण निर्बंध घातले. त्यामुळे जपानमध्ये असंतोष वाढला. 

जपानने 1895 मध्ये तैवानवर कब्जा करून साम्राज्य विस्तारास सुरुवात केली. 1931 मध्ये त्याने चीनच्या मंचुरिया प्रदेशावर आक्रमण केले. नैसर्गिक साधनसंपत्तीने समृद्ध असलेला हा प्रदेश जपानसाठी अत्यंत महत्त्वाचा होता. त्यानंतर 1937 मध्ये जपानने चीनवर मोठ्या प्रमाणावर आक्रमण करून विस्तीर्ण भूभाग ताब्यात घेतला. 

मंचुरियावरील आक्रमण हे अनेक इतिहासकारांच्या मते, दुसऱ्या महायुद्धाची पहिली ठिणगी मानले जाते. पुढील काही वर्षांत चीन आणि जपानमधील संघर्ष भीषण युद्धात बदलला. 

या युद्धादरम्यान जपानी सैन्याने युद्धकैदी आणि सामान्य नागरिकांवर अमानुष अत्याचार केले. नानजिंग हत्याकांडासारख्या घटनांमध्ये लाखो लोकांचा बळी गेला. 1937 ते 1945 या काळात जवळपास 2 कोटी चिनी नागरिकांचा मृत्यू झाल्याचा अंदाज आहे. तरीही आंतरराष्ट्रीय समुदायाने जपानला रोखण्यासाठी तातडीने प्रभावी कारवाई केली नाही. 

जपानच्या वाढत्या विस्तारवादामुळे अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन डी. रूझवेल्ट यांनी जपानवर तेल निर्यातीवर बंदी घातली. त्यामुळे जपानकडे अवघ्या सहा महिन्यांचा तेलसाठा उरला. या परिस्थितीत जपानने पर्ल हार्बरवर हल्ला करण्याचा निर्णय घेतला. दुसऱ्याच दिवशी अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध घोषित केले आणि त्यानंतर जर्मनी व इटलीनेही अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. 

अमेरिकेचे अलिप्ततावादी धोरण (U.S. Isolationism)

पहिल्या महायुद्धातील प्रचंड मानवी हानी आणि त्यानंतर आलेल्या महामंदीमुळे अमेरिकेतील जनमत परदेशातील युद्धांपासून दूर राहण्याच्या बाजूने होते. त्यामुळे 1920 आणि 1930 च्या दशकात अमेरिकेने युरोप आणि आशियातील संघर्षांमध्ये हस्तक्षेप टाळण्याचे धोरण स्वीकारले. 

अमेरिकेने आपल्या उद्योगांचे संरक्षण करण्यासाठी आयात शुल्क वाढवले आणि तटस्थता कायदे (Neutrality Acts) मंजूर केले. या धोरणांमुळे जर्मनी, इटली आणि जपानला असा संदेश गेला की त्यांच्या आक्रमक धोरणांना फारसा विरोध होणार नाही. 

1940 च्या दशकाच्या सुरुवातीला "अमेरिका फर्स्ट कमिटी" या संघटनेला मोठा पाठिंबा होता. या संघटनेचे ध्येय अमेरिकेला युरोपातील युद्धापासून दूर ठेवणे हे असले तरी तिच्या काही प्रचारात वंशवाद आणि ज्यूविरोधी विचारांचाही प्रभाव होता. 

इतिहासकारांच्या मते, जर अमेरिकेने सुरुवातीपासूनच अधिक सक्रिय परराष्ट्र धोरण स्वीकारले असते, तर दुसरे महायुद्ध टाळता आले असते का, यावर आजही मतभेद आहेत. मात्र त्या काळातील अमेरिकेच्या अलिप्ततावादी भूमिकेमुळे हुकूमशाही राष्ट्रांचे मनोबल निश्चितच वाढले. 

तुष्टीकरणाचे धोरण (Appeasement)

1930 च्या दशकात ब्रिटन आणि फ्रान्सने जर्मनीबाबत "तुष्टीकरणाचे धोरण" स्वीकारले. या धोरणाचा अर्थ असा की, जर्मनीच्या काही मागण्या मान्य करून मोठे युद्ध टाळता येईल, अशी त्यांची आशा होती. 

1938 मध्ये हिटलरने झेकोस्लोव्हाकियातील जर्मनबहुल सुडेटनलँड प्रदेशाची मागणी केली. त्याआधी त्याने ऑस्ट्रियाही जर्मनीत विलीन केली होती (Anschluss). ब्रिटनचे पंतप्रधान नेव्हिल चेंबरलेन यांना वाटले की सुडेटनलँड मिळाल्यानंतर हिटलर आणखी मागण्या करणार नाही. त्यामुळे ब्रिटन, फ्रान्स आणि जर्मनी यांच्यात म्युनिक करार झाला. हिटलरने पुढे कोणतीही मागणी करणार नसल्याचे आश्वासन दिले आणि त्याबदल्यात सुडेटनलँड जर्मनीला देण्यात आले. 

लंडनला परतल्यानंतर चेंबरलेन यांनी "आपल्या काळासाठी शांतता" (Peace for Our Time) मिळाल्याचा दावा केला. पण हा दावा काही महिन्यांतच खोटा ठरला. 1939 मध्ये जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केले आणि दुसरे महायुद्ध सुरू झाले. 

नंतर अनेक इतिहासकारांनी तुष्टीकरणाच्या धोरणावर तीव्र टीका केली. त्यांचे मत आहे की, ब्रिटन आणि फ्रान्सने सुरुवातीलाच हिटलरला कठोर विरोध केला असता, तर त्याच्या महत्त्वाकांक्षांना आळा बसला असता. तथापि त्या काळात पहिल्या महायुद्धाच्या आठवणी अजून ताज्या असल्याने कोणालाही पुन्हा युद्ध नको होते, हेही तितकेच खरे आहे. 

दुसऱ्या महायुद्धाची भीषणता, परिणाम आणि ते टाळता आले असते का?

दुसरे महायुद्ध हे मानवी इतिहासातील सर्वाधिक विध्वंसक युद्ध ठरले. पहिल्या महायुद्धात प्रामुख्याने सैनिकांचा बळी गेला होता; परंतु दुसऱ्या महायुद्धात परिस्थिती पूर्णपणे बदलली. हवाई हल्ले, शहरांवरील बॉम्बवर्षाव, उपासमार आणि रोगराईमुळे सैनिकांपेक्षा सामान्य नागरिकांचे मृत्यू तिपटीने अधिक झाले. युद्धाची झळ रणांगणापुरती मर्यादित राहिली नाही; ती थेट शहरांपर्यंत आणि सामान्य लोकांच्या घरांपर्यंत पोहोचली. 

होलोकॉस्ट - मानवतेवरचा काळा डाग

दुसऱ्या महायुद्धातील सर्वात भयावह घटना म्हणजे होलोकॉस्ट. नाझी राजवटीने वंश, धर्म आणि सामाजिक ओळख यांच्या आधारावर लाखो लोकांचा योजनाबद्ध छळ आणि सामूहिक नरसंहार केला. या मोहिमेत तब्बल 1 कोटी 10 लाखांहून अधिक लोकांची हत्या करण्यात आली. त्यापैकी सुमारे 60 लाख युरोपीय ज्यू होते. याशिवाय रोमा समाज, समलैंगिक, अपंग व्यक्ती आणि इतर अनेक समुदायांनाही नाझींच्या अत्याचारांना सामोरे जावे लागले. 

एकूणच दुसऱ्या महायुद्धात तब्बल 4 कोटी 50 लाख नागरिकांचा मृत्यू झाला. मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या हत्याकांड, दुष्काळ, रोगराई आणि युद्धामुळे निर्माण झालेल्या मानवी संकटामुळे हे युद्ध इतिहासातील सर्वात मोठी मानवी शोकांतिका ठरले. 

युद्धानंतर बदललेले जग

दुसऱ्या महायुद्धानंतर जगाची राजकीय आणि आर्थिक रचना पूर्णपणे बदलली. भविष्यात अशी भीषण युद्धे टाळण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रसंघाची (United Nations) स्थापना करण्यात आली. मुक्त व्यापार, मानवी हक्क आणि सामूहिक सुरक्षा या संकल्पनांना अधिक बळ मिळाले. मात्र याच युद्धातून अण्वस्त्रांचे युगही सुरू झाले. त्यामुळे संपूर्ण मानवजातीचा विनाश घडवून आणण्याची क्षमता प्रथमच जगासमोर आली. 

दुसरे महायुद्ध अटळ होते का?

इतिहासाचा अभ्यास करताना अनेकदा असे वाटते की पोलंडवरील जर्मनीच्या आक्रमणामुळेच दुसरे महायुद्ध सुरू झाले. परंतु हा केवळ अंतिम टप्पा होता. प्रत्यक्षात या युद्धामागे अनेक वर्षे साचत गेलेली कारणे होती.

त्यामध्ये व्हर्सायच्या तहामुळे निर्माण झालेला जर्मनीचा अपमान, राष्ट्रसंघाचे अपयश, हिटलर आणि नाझीवादाचा उदय, जपानी साम्राज्यवाद, अमेरिकेचे अलिप्ततावादी धोरण, ब्रिटन-फ्रान्सचे तुष्टीकरणाचे धोरण आणि जगातील सत्तासंतुलन ढासळणे या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम झाला. 

इतिहासकारांच्या मते, दुसरे महायुद्ध **अटळ नव्हते**. त्या काळातील राजकीय नेत्यांनी घेतलेले अनेक चुकीचे निर्णय, वेळेवर आक्रमक राष्ट्रांना न रोखणे आणि परिस्थितीचा चुकीचा अंदाज बांधणे यामुळे संघर्षाची ठिणगी भडकत गेली. त्यामुळे शेवटी जगाला एका अभूतपूर्व महायुद्धाचा सामना करावा लागला. इतिहासाचा अभ्यास करण्यामागील सर्वात मोठा उद्देश हाच आहे की, भूतकाळातील चुका समजून घेऊन भविष्यात अशा विनाशकारी संघर्षांना आळा घालता यावा. 

चुकीच्या निर्णयाने जग विनाशाच्या खाईत

दुसरे महायुद्ध एखाद्या एका घटनेमुळे झाले नाही. ते अनेक राजकीय, आर्थिक, सामाजिक आणि वैचारिक घटनांच्या साखळीचा परिणाम होते. व्हर्सायच्या तहातील कठोर अटी, जागतिक आर्थिक मंदी, राष्ट्रसंघाचे अपयश, हिटलरचा आक्रमक राष्ट्रवाद, जपानचा साम्राज्यवाद, तुष्टीकरणाचे अयशस्वी धोरण आणि जागतिक नेतृत्वातील चुकीचे निर्णय या सर्वांनी मिळून जगाला पुन्हा एकदा विनाशाच्या खाईत लोटले.

दुसऱ्या महायुद्धाने केवळ लाखो जीव घेतले नाहीत, तर आधुनिक जगाची राजकीय रचना, आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि जागतिक सुरक्षेची संकल्पनाही कायमस्वरूपी बदलून टाकली. त्यामुळे दुसऱ्या महायुद्धाची कारणे समजून घेणे म्हणजे केवळ इतिहासाचा अभ्यास नव्हे, तर भविष्यातील शांततामय जगासाठी आवश्यक धडा शिकणे होय.