युद्ध कधीच एका दिवसात सुरू होत नाही. रणांगणावर गोळी झाडण्यापूर्वी अनेक वर्षे राजकीय मतभेद, आर्थिक संकटे, साम्राज्यवादी महत्त्वाकांक्षा आणि राष्ट्रांच्या मनात साचलेला असंतोष यांचा ज्वालामुखी तयार होत असतो. दुसऱ्या महायुद्धाची कहाणीही याला अपवाद नव्हती. 1 सप्टेंबर 1939 रोजी जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण केले आणि जगातील सर्वात भीषण युद्धाला सुरुवात झाली. मात्र या युद्धाची मुळे त्यापूर्वीच्या दोन दशकांत खोलवर रुजली होती. पहिल्या महायुद्धानंतर निर्माण झालेली परिस्थिती, विजयी राष्ट्रांनी घेतलेले निर्णय आणि जर्मनीमध्ये वाढत गेलेली अस्वस्थता यांनी अखेर संपूर्ण जगाला विनाशाच्या उंबरठ्यावर आणून उभे केले. Second World War
शांततेच्या आशेवर निराशेची सावली
11 नोव्हेंबर 1918 रोजी पहिले महायुद्ध संपले, तेव्हा युरोपभर दिलासा व्यक्त करण्यात आला. लाखो सैनिक रणांगणातून घरी परतत होते आणि लोकांना वाटत होते की आता जगात कायमची शांतता नांदेल. पण युद्धाने अनेक देशांची अर्थव्यवस्था उद्ध्वस्त केली होती. कारखाने बंद पडले होते, शेतीचे मोठे नुकसान झाले होते आणि सरकारांवर प्रचंड कर्जाचा डोंगर उभा राहिला होता. युद्ध जिंकलेल्या राष्ट्रांनाही मोठी किंमत मोजावी लागली होती. त्यामुळे शांततेच्या अपेक्षेपेक्षा अस्थिरतेचे वातावरण अधिक वेगाने वाढू लागले. World War 2 History, World War II,
व्हर्सायचा तह की अपमानाचा दस्तऐवज?
1919 मध्ये फ्रान्समधील व्हर्साय राजवाड्यात विजयी राष्ट्रांनी जर्मनीवर कठोर अटी लादल्या. या तहानुसार जर्मनीला युद्धासाठी पूर्णपणे जबाबदार धरले गेले. त्याच्यावर अब्जावधींची नुकसानभरपाई लादण्यात आली, सैन्याची संख्या मर्यादित करण्यात आली आणि अनेक महत्त्वाचे प्रदेश काढून घेण्यात आले. जर्मन जनतेला हा करार अन्यायकारक वाटत होता. त्यांच्या दृष्टीने तो शांततेचा करार नव्हता, तर राष्ट्रीय स्वाभिमानावर झालेला घाव होता. पुढील काही वर्षांत हा अपमान जर्मनीतील राजकारणाचा केंद्रबिंदू बनला. second world war complete history in marathi
कोलमडलेली अर्थव्यवस्था आणि वाढता संताप
व्हर्सायच्या तहानंतर जर्मनीची आर्थिक परिस्थिती दिवसेंदिवस बिघडत गेली. उद्योगधंदे अडचणीत आले, बेरोजगारी वाढली आणि चलनाची किंमत घसरतच राहिली. महागाई इतकी वाढली की सामान्य नागरिकांचे आयुष्य विस्कळीत झाले. अनेक कुटुंबांची आयुष्यभराची बचत काही दिवसांतच निरर्थक ठरली. लोकांच्या मनात सरकारविषयी अविश्वास निर्माण झाला आणि देशाला कठोर नेतृत्वाची गरज असल्याची भावना बळावू लागली. या असंतोषातूनच पुढे हुकूमशाही विचारांना खतपाणी मिळाले. second world war duration
महामंदीने बदलले जगाचे राजकारण
1929 मध्ये अमेरिकेतील शेअर बाजार कोसळला आणि त्यानंतर जगभर आर्थिक महामंदीचे वादळ पसरले. आंतरराष्ट्रीय व्यापारात मोठी घट झाली, कारखाने बंद पडले आणि लाखो लोक बेरोजगार झाले. युरोपमधील अनेक सरकारे या संकटाचा सामना करण्यात अपयशी ठरली. लोकशाही व्यवस्था त्यांच्या अडचणी दूर करू शकत नाही, अशी भावना समाजात वाढू लागली. अशा वेळी आक्रमक राष्ट्रवाद आणि हुकूमशाहीचा पुरस्कार करणाऱ्या नेत्यांकडे लोकांचा ओढा वाढला. हीच परिस्थिती पुढे दुसऱ्या महायुद्धासाठी पोषक ठरली. Winston Churchill
हिटलरचा उदय आणि बदलणारा जर्मनी
या अस्थिर वातावरणात अॅडॉल्फ हिटलर हा नेता वेगाने पुढे आला. प्रभावी वक्तृत्व, तीव्र राष्ट्रवाद आणि जर्मनीला पुन्हा महासत्ता बनवण्याचे आश्वासन यामुळे त्याने जनतेचा विश्वास संपादन केला. 1933 मध्ये तो जर्मनीचा चान्सलर बनला आणि काही वर्षांतच संपूर्ण सत्ता आपल्या हातात केंद्रित केली. लोकशाही संस्थांची शक्ती कमी करण्यात आली, विरोधकांवर कारवाई सुरू झाली आणि नाझी पक्षच देशाच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू बनला. जर्मनीच्या पुनर्बांधणीच्या नावाखाली हिटलरने युद्धाची तयारीही सुरू केली.
नाझी विचारसरणीचा धोकादायक विस्तार
हिटलरची राजकीय ताकद केवळ राष्ट्रवादावर उभी नव्हती. त्याने आर्य वंश श्रेष्ठ असल्याचा प्रचार केला आणि ज्यू समाजाला जर्मनीच्या सर्व समस्यांसाठी जबाबदार ठरवले. शाळा, वृत्तपत्रे, चित्रपट आणि सरकारी यंत्रणा यांचा वापर करून हा प्रचार सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यात आला. हळूहळू समाजात द्वेष आणि विभाजन वाढू लागले. पुढे याच विचारसरणीमुळे लाखो निरपराध नागरिकांवर अमानुष अत्याचार झाले आणि मानवतेच्या इतिहासातील सर्वात काळ्या अध्यायांपैकी एक लिहिला गेला. Pearl Harbor
राष्ट्रसंघाचे अपयश
पहिल्या महायुद्धानंतर भविष्यातील युद्धे रोखण्यासाठी राष्ट्रसंघाची स्थापना करण्यात आली होती. परंतु या संस्थेकडे प्रभावी लष्करी किंवा राजकीय अधिकार नव्हते. जपानने मंचुरियावर आक्रमण केले, इटलीने इथिओपियावर कब्जा केला आणि जर्मनीने व्हर्सायच्या तहातील निर्बंध झुगारून पुन्हा सैन्य उभारण्यास सुरुवात केली. या सर्व घटनांवर राष्ट्रसंघाने केवळ निषेध नोंदवला. ठोस कारवाई न झाल्याने आक्रमक राष्ट्रांचा आत्मविश्वास वाढत गेला आणि जगातील शांततेचा पाया अधिकच कमकुवत झाला. Hitler
युरोप पुन्हा युद्धाच्या दिशेने
1930 च्या दशकाच्या अखेरीस युरोपमधील परिस्थिती दिवसेंदिवस तणावपूर्ण होत होती. जर्मनीने ऑस्ट्रियाचा विलय केला, झेकोस्लोव्हाकियातील सुडेटन प्रदेश ताब्यात घेतला आणि त्यानंतर पोलंडकडे आपली नजर वळवली. ब्रिटन आणि फ्रान्सने सुरुवातीला तडजोडीचे धोरण स्वीकारून युद्ध टाळण्याचा प्रयत्न केला. परंतु हिटलरच्या विस्तारवादी महत्त्वाकांक्षांना मर्यादा उरल्या नव्हत्या. प्रत्येक नव्या हालचालीने युरोप एका मोठ्या संघर्षाच्या अधिक जवळ जात होता. who won world war 2
संघर्ष अटळ झाला
1939 पर्यंत परिस्थिती अशी निर्माण झाली होती की युद्ध टाळण्याचे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरत होते. जर्मनीने पोलंडवर आक्रमण करण्याची तयारी पूर्ण केली होती, तर ब्रिटन आणि फ्रान्सने पोलंडच्या संरक्षणाची हमी दिली होती. दोन्ही बाजू माघार घेण्याच्या मनःस्थितीत नव्हत्या. अखेर 1 सप्टेंबर 1939 रोजी जर्मन सैन्याने पोलंडमध्ये प्रवेश केला आणि काही दिवसांतच संपूर्ण युरोप युद्धाच्या आगीत होरपळू लागला. आधुनिक इतिहासातील सर्वात भीषण संघर्षाची औपचारिक सुरुवात याच क्षणापासून झाली. when did world war 2 start and end
पोलंडवरील आक्रमणापासून युरोपच्या थरारक विजयापर्यंत
1 सप्टेंबर 1939 च्या पहाटे जर्मनीच्या सैन्याने पोलंडच्या सीमांवर एकाच वेळी अनेक दिशांनी हल्ला चढवला. रणगाडे, तोफखाना आणि लढाऊ विमानांचा समन्वित वापर करून जर्मन सैन्य वेगाने पोलंडच्या अंतर्गत भागात घुसले. पोलंडचे सैन्य धैर्याने लढत होते, पण आधुनिक शस्त्रास्त्रे आणि वेगवान लष्करी डावपेचांसमोर त्यांची ताकद कमी पडत होती. हा केवळ दोन देशांमधील संघर्ष नव्हता, तर संपूर्ण जगाला वेढून टाकणाऱ्या महायुद्धाची सुरुवात होती. काही दिवसांतच परिस्थिती इतकी गंभीर झाली की युरोपमध्ये पुन्हा युद्धाची धग पसरली.
ब्रिटन आणि फ्रान्सने युद्ध जाहीर केले
जर्मनीच्या आक्रमणानंतर ब्रिटन आणि फ्रान्सने पोलंडला दिलेल्या संरक्षणाच्या आश्वासनानुसार 3 सप्टेंबर 1939 रोजी जर्मनीविरुद्ध युद्ध जाहीर केले. त्यामुळे हा संघर्ष एका सीमित युद्धाऐवजी आंतरराष्ट्रीय युद्धात परिवर्तित झाला. सुरुवातीच्या काही महिन्यांत पश्चिम आघाडीवर मोठ्या लढाया झाल्या नाहीत. या कालखंडाला इतिहासात "फोनी वॉर" किंवा "सिट्झक्रिग" असेही म्हटले जाते. वरकरणी शांतता दिसत असली तरी दोन्ही बाजूंनी मोठ्या युद्धाची तयारी सुरू होती. युरोपवर युद्धाचे काळे ढग पूर्णपणे दाटून आले होते. Joseph Stalin
ब्लिट्झक्रिग : जर्मनीची विजेच्या वेगाची युद्धनीती
दुसऱ्या महायुद्धाच्या सुरुवातीला जर्मनीने वापरलेली "ब्लिट्झक्रिग" ही युद्धनीती जगासाठी नवीन होती. जर्मन भाषेत ब्लिट्झक्रिग म्हणजे "विजेच्या वेगाने होणारे युद्ध". या पद्धतीत प्रथम हवाई दल शत्रूच्या तळांवर आणि दळणवळण व्यवस्थेवर भीषण बॉम्बहल्ले करत असे. त्यानंतर रणगाडे आणि यांत्रिक सैन्य झपाट्याने पुढे सरकत असे. त्यामुळे शत्रूला सावरण्याची संधीच मिळत नसे. ही रणनिती इतकी प्रभावी ठरली की अनेक देश काही आठवड्यांतच जर्मनीसमोर पराभूत झाले.
पोलंडचा पराभव
जर्मनीच्या आक्रमणानंतर अवघ्या काही दिवसांत पोलंडची परिस्थिती बिकट झाली. 17 सप्टेंबर 1939 रोजी पूर्वेकडून सोव्हिएत संघानेही पोलंडमध्ये प्रवेश केला. दोन महासत्तांच्या संयुक्त दबावामुळे पोलंडचा प्रतिकार मोडून पडला. काही आठवड्यांतच देशाचे विभाजन करण्यात आले. लाखो पोलिश नागरिक निर्वासित झाले, तर हजारो सैनिक युद्धकैदी बनले. पोलंडचा पराभव हा हिटलरच्या विस्तारवादी धोरणाचा पहिला मोठा विजय ठरला.
उत्तर युरोपवर जर्मनीची नजर
पोलंडनंतर जर्मनीने उत्तर युरोपकडे मोर्चा वळवला. एप्रिल 1940 मध्ये डेन्मार्क आणि नॉर्वेवर आक्रमण करण्यात आले. डेन्मार्कने फार कमी प्रतिकार केला, तर नॉर्वेमध्ये काही काळ संघर्ष सुरू राहिला. नॉर्वेवरील नियंत्रणामुळे जर्मनीला उत्तर समुद्रातील सामरिक स्थान मिळाले आणि स्वीडनमधून येणाऱ्या लोखंडाच्या पुरवठ्याचे संरक्षण करता आले. या विजयामुळे जर्मनीचे सामरिक महत्त्व आणखी वाढले. Atomic Bomb
बेल्जियम, नेदरलँड्स आणि लक्झेंबर्गचा पाडाव
मे 1940 मध्ये जर्मनीने बेल्जियम, नेदरलँड्स आणि लक्झेंबर्गवर अचानक हल्ला केला. मित्रराष्ट्रांना वाटत होते की जर्मन सैन्य पहिल्या महायुद्धाप्रमाणे सरळ मार्गाने येईल. मात्र जर्मनीने आर्डेनच्या दाट जंगलातून सैन्य पुढे नेले. हा मार्ग रणगाड्यांसाठी कठीण मानला जात होता, त्यामुळे मित्रराष्ट्रांनी त्याकडे दुर्लक्ष केले होते. जर्मन सैन्याने याच कमकुवत दुव्याचा फायदा घेत काही दिवसांतच या देशांवर नियंत्रण मिळवले. second world war marathi
फ्रान्सचा धक्कादायक पराभव
युरोपमधील सर्वात बलाढ्य सैन्यांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या फ्रान्सचा पराभव इतक्या वेगाने होईल, अशी कल्पनाही अनेकांना नव्हती. जर्मन सैन्याने फ्रान्सच्या संरक्षण व्यवस्थेला चकवा देत वेगाने पॅरिसकडे कूच केले. 14 जून 1940 रोजी जर्मन सैन्य पॅरिसमध्ये दाखल झाले आणि काही दिवसांनी फ्रान्सने शरणागती पत्करली. हा पराभव ब्रिटनसाठी मोठा धक्का होता. आता पश्चिम युरोपमध्ये जर्मनीसमोर उभे राहणारे प्रमुख राष्ट्र म्हणजे ब्रिटनच उरले होते.
डंकर्कची ऐतिहासिक सुटका
फ्रान्समधील परिस्थिती गंभीर होताच ब्रिटिश आणि फ्रेंच सैन्याचा मोठा भाग डंकर्क या बंदरात अडकला. जर्मन सैन्य वेगाने पुढे येत असताना हजारो सैनिकांना समुद्रमार्गे बाहेर काढण्याचा निर्णय घेण्यात आला. युद्धनौकांबरोबरच शेकडो मासेमारी नौका आणि नागरी बोटीही या मोहिमेत सहभागी झाल्या. काही दिवसांत सुमारे 338,000 सैनिकांची सुटका करण्यात यश आले. लष्करी दृष्ट्या हा माघार घेण्याचा प्रसंग असला, तरी ब्रिटनच्या इतिहासात तो धैर्य आणि चिकाटीचे प्रतीक मानला जातो.
युरोपमध्ये जर्मनीचे वाढते वर्चस्व
1940 च्या मध्यापर्यंत जर्मनीने पोलंड, डेन्मार्क, नॉर्वे, बेल्जियम, नेदरलँड्स, लक्झेंबर्ग आणि फ्रान्सवर प्रभावी नियंत्रण मिळवले होते. काही महिन्यांतच युरोपचा मोठा भाग हिटलरच्या ताब्यात गेला. जर्मनीचे सैन्य अजिंक्य असल्याची भावना जगभर निर्माण झाली. अनेक देशांमध्ये भीतीचे वातावरण होते, तर मित्रराष्ट्रांसमोर अस्तित्व टिकवण्याचे मोठे आव्हान उभे राहिले. मात्र युद्ध अजून संपले नव्हते. पुढचा संघर्ष अधिक भीषण आणि निर्णायक ठरणार होता.
ब्रिटनची लढाई, सोव्हिएत संघावरील आक्रमण आणि युद्धाला मिळालेले नवे वळण
फ्रान्सचा पराभव झाल्यानंतर युरोपमध्ये ब्रिटन हेच जर्मनीसमोर ठामपणे उभे असलेले प्रमुख राष्ट्र उरले होते. ब्रिटनला शरणागती पत्करण्यास भाग पाडल्याशिवाय युरोपवरील आपले वर्चस्व पूर्ण होणार नाही, याची हिटलरला जाणीव होती. त्यामुळे त्याने इंग्लिश खाडी ओलांडून ब्रिटनवर आक्रमण करण्याची योजना आखली. मात्र त्यासाठी प्रथम ब्रिटिश हवाई दलाचा पराभव करणे आवश्यक होते. याच उद्देशाने जर्मनीने आकाशातून मोठ्या प्रमाणावर हल्ले सुरू केले आणि दुसऱ्या महायुद्धातील पहिल्या मोठ्या हवाई संघर्षाला सुरुवात झाली.
ब्रिटनची लढाई
जुलै 1940 ते ऑक्टोबर 1940 या काळात जर्मनी आणि ब्रिटन यांच्यात झालेला हवाई संघर्ष इतिहासात "ब्रिटनची लढाई" म्हणून ओळखला जातो. जर्मन लुफ्टवाफेने विमानतळ, बंदरे, लष्करी तळ आणि औद्योगिक केंद्रांवर सतत बॉम्बहल्ले केले. ब्रिटनच्या रॉयल एअर फोर्सने अत्यंत मर्यादित साधनसामग्री असूनही जोरदार प्रतिकार केला. रडार तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर, वैमानिकांचे धैर्य आणि नागरिकांचा अढळ आत्मविश्वास यामुळे जर्मनीला अपेक्षित यश मिळाले नाही. हा हिटलरचा पहिला मोठा पराभव मानला जातो. Bhagyadarshi Lokhande
लंडनवरील भीषण बॉम्बहल्ले
ब्रिटिश हवाई दलाला निर्णायक धक्का देता आला नाही, तेव्हा जर्मनीने लंडनसह इतर प्रमुख शहरांवर मोठ्या प्रमाणात बॉम्बवर्षाव सुरू केला. या मोहिमेला "द ब्लिट्झ" असे नाव देण्यात आले. अनेक महिने शहरांवर दिवस-रात्र हल्ले होत राहिले. हजारो घरे उद्ध्वस्त झाली, नागरिकांचा मृत्यू झाला आणि अनेक ऐतिहासिक इमारतींचे नुकसान झाले. तरीही ब्रिटनची जनता खचली नाही. भूमिगत रेल्वे स्थानकांमध्ये आश्रय घेऊनही नागरिकांनी आपले दैनंदिन जीवन शक्य तितके सुरू ठेवले. या संघर्षामुळे ब्रिटनची जिद्द संपूर्ण जगासमोर आली.
ऑपरेशन सी लायन रद्द
ब्रिटनवर प्रत्यक्ष लष्करी आक्रमण करण्यासाठी जर्मनीने "ऑपरेशन सी लायन" ही योजना तयार केली होती. परंतु हवाई वर्चस्व मिळवण्यात अपयश आल्यामुळे ही योजना प्रत्यक्षात आणता आली नाही. ब्रिटिश हवाई दल सक्रिय असताना इंग्लिश खाडी ओलांडून सैन्य पाठवणे अत्यंत धोकादायक ठरले असते. त्यामुळे हिटलरने ब्रिटन जिंकण्याचा विचार काही काळासाठी बाजूला ठेवला. युद्धाच्या इतिहासात हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो, कारण याच क्षणापासून जर्मनीचा अजिंक्यपणाचा भ्रम हळूहळू ढासळू लागला.
पूर्वेकडे वळलेली हिटलरची नजर
ब्रिटन झुकत नसल्याचे स्पष्ट होताच हिटलरने आपले लक्ष सोव्हिएत संघाकडे वळवले. त्याच्या मते पूर्व युरोप आणि रशियातील विस्तीर्ण प्रदेश जर्मनीसाठी आवश्यक होते. शिवाय साम्यवादाचा पराभव करणे हेही त्याच्या राजकीय उद्दिष्टांपैकी एक होते. जर्मनी आणि सोव्हिएत संघ यांच्यात यापूर्वी आक्रमण न करण्याचा करार झाला असला, तरी हिटलरने तो फार काळ पाळला नाही. त्याने गुप्तपणे इतिहासातील सर्वात मोठ्या लष्करी मोहिमेची तयारी सुरू केली.
ऑपरेशन बार्बारोसा
22 जून 1941 रोजी जर्मनीने "ऑपरेशन बार्बारोसा" अंतर्गत सोव्हिएत संघावर अचानक आक्रमण केले. जवळपास 3 दशलक्ष सैनिक, हजारो रणगाडे आणि विमानांसह जर्मन सैन्य तीन दिशांनी रशियात घुसले. सुरुवातीच्या काही आठवड्यांत जर्मनीने प्रचंड वेगाने प्रगती केली. अनेक शहरांवर कब्जा करण्यात आला आणि लाखो सोव्हिएत सैनिक युद्धकैदी बनले. हा इतिहासातील सर्वात मोठा स्थलमार्गावरील लष्करी हल्ला मानला जातो.
रशियाची कठोर परीक्षा
जर्मन सैन्य वेगाने पुढे सरकत असले तरी सोव्हिएत नेतृत्वाने माघार घेताना महत्त्वाची रणनीती अवलंबली. ज्या भागातून सैन्य मागे हटत होते, तेथील धान्यसाठे, पूल, रेल्वेमार्ग आणि कारखाने नष्ट करण्यात आले. त्यामुळे जर्मन सैन्याला आवश्यक पुरवठा मिळणे कठीण झाले. दुसरीकडे हजारो उद्योग उरल पर्वतांच्या पूर्वेकडे हलवण्यात आले आणि तेथे पुन्हा उत्पादन सुरू करण्यात आले. त्यामुळे सुरुवातीचा धक्का बसूनही सोव्हिएत संघाने लढण्याची क्षमता टिकवून ठेवली.
रशियन हिवाळा आणि जर्मनीची अडचण
जर्मनीला वाटले होते की काही महिन्यांत सोव्हिएत संघाचा पराभव होईल. मात्र युद्ध लांबत गेले आणि कठोर रशियन हिवाळा सुरू झाला. तापमान उणे 30 अंश सेल्सिअसच्या खाली गेले. जर्मन सैनिकांकडे पुरेसे उबदार कपडे नव्हते, वाहने गोठू लागली आणि पुरवठा व्यवस्था विस्कळीत झाली. याउलट सोव्हिएत सैनिकांना अशा हवामानाचा अनुभव होता. थंडीने जर्मनीच्या प्रगतीला मोठा अडथळा निर्माण केला आणि युद्धाचे पारडे हळूहळू बदलू लागले.
मॉस्कोसमोरील अपयश
1941 च्या अखेरीस जर्मन सैन्य मॉस्कोच्या बाहेरील भागापर्यंत पोहोचले होते. अनेकांना वाटत होते की राजधानी कोणत्याही क्षणी पडेल. परंतु सोव्हिएत सैन्याने जोरदार प्रतिहल्ला केला. नव्याने आणलेल्या सायबेरियन तुकड्यांनी जर्मन सैन्याला मागे ढकलले. मॉस्को जिंकण्यात आलेले अपयश हे हिटलरच्या योजनांसाठी मोठा धक्का होता. युद्ध काही महिन्यांत संपेल, हा त्याचा अंदाज पूर्णपणे चुकीचा ठरला. आता संघर्ष दीर्घकाळ चालणार, हे स्पष्ट झाले.
युद्धाचा बदलता प्रवाह
1941 च्या अखेरीपर्यंत जर्मनीने मोठे प्रदेश जिंकले होते, पण त्याच वेळी त्याच्या मर्यादाही दिसू लागल्या होत्या. ब्रिटन अजूनही लढत होता, सोव्हिएत संघ शरण आला नव्हता आणि जर्मन सैन्य दोन मोठ्या आघाड्यांवर अडकले होते. हिटलरला झटपट विजय मिळवण्याची आशा आता मावळू लागली होती. याच काळात जगाच्या दुसऱ्या टोकाला घडलेल्या एका घटनेमुळे युद्धाचा विस्तार आणखी वाढणार होता आणि अमेरिका थेट या संघर्षात उतरून जागतिक समीकरणे कायमची बदलून टाकणार होती.
पर्ल हार्बरचा हल्ला, अमेरिकेचा युद्धप्रवेश आणि पॅसिफिक महासागरातील निर्णायक संघर्ष
युरोपमध्ये जर्मनी विजयी घोडदौड करत असताना आशियात जपान स्वतःचे साम्राज्य विस्तारण्याच्या प्रयत्नात होता. औद्योगिक विकासासाठी आवश्यक असलेले तेल, लोखंड आणि इतर नैसर्गिक संसाधने जपानकडे मर्यादित प्रमाणात होती. त्यामुळे चीन, आग्नेय आशिया आणि पॅसिफिकमधील बेटांवर नियंत्रण मिळवण्याची त्याची महत्त्वाकांक्षा दिवसेंदिवस वाढत होती. चीनवरील जपानी आक्रमणामुळे आधीच तणाव निर्माण झाला होता. अमेरिकेसह अनेक पाश्चात्त्य देशांनी जपानवर आर्थिक निर्बंध लादल्यानंतर परिस्थिती आणखी चिघळली आणि युद्धाची ठिणगी आशियातही पडण्याची चिन्हे दिसू लागली.
पर्ल हार्बरवरचा धक्कादायक हल्ला
7 डिसेंबर 1941 च्या सकाळी अमेरिकेच्या हवाई राज्यातील पर्ल हार्बर या नौदल तळावर जपानी विमानांनी अचानक हल्ला केला. कोणतीही पूर्वसूचना न देता झालेल्या या कारवाईने संपूर्ण अमेरिका हादरून गेली. काही तासांतच अनेक युद्धनौका आणि विमाने नष्ट झाली, तर हजारो सैनिक आणि अधिकारी मृत्युमुखी पडले. अमेरिकेच्या इतिहासातील हा सर्वांत मोठ्या धक्क्यांपैकी एक मानला जातो. या हल्ल्याने केवळ पॅसिफिकमधील लष्करी संतुलनच बदलले नाही, तर दुसऱ्या महायुद्धाचा प्रवाहही कायमचा बदलून गेला.
अमेरिकेचा युद्धात प्रवेश
पर्ल हार्बरवरील हल्ल्यानंतर अमेरिकन जनमत क्षणार्धात बदलले. दुसऱ्या दिवशी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन डी. रुझवेल्ट यांनी जपानविरुद्ध युद्ध जाहीर केले. त्यानंतर काही दिवसांतच जर्मनी आणि इटलीनेही अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. अशा प्रकारे अमेरिका अधिकृतपणे दुसऱ्या महायुद्धात उतरली. औद्योगिक उत्पादन, आर्थिक सामर्थ्य आणि आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे अमेरिकेचा सहभाग मित्रराष्ट्रांसाठी मोठी ताकद ठरला. युद्धाचे स्वरूप आता खऱ्या अर्थाने जागतिक झाले होते.
जपानची विजयी घोडदौड
युद्धाच्या सुरुवातीच्या काही महिन्यांत जपानने आश्चर्यकारक वेगाने अनेक प्रदेशांवर कब्जा मिळवला. फिलिपिन्स, मलाया, सिंगापूर, हाँगकाँग, बर्मा आणि डच ईस्ट इंडीजसह अनेक भाग जपानी सैन्याच्या ताब्यात गेले. विशेषतः सिंगापूरचा पाडाव हा ब्रिटिश साम्राज्यासाठी मोठा धक्का होता. अनेकांना जपानी सैन्याला रोखणे अशक्य वाटू लागले. पॅसिफिक महासागरातील अनेक बेटेही जपानच्या नियंत्रणाखाली गेली आणि त्याचे साम्राज्य अभूतपूर्व वेगाने विस्तारले.
कोरल सीची लढाई
मे 1942 मध्ये कोरल सी येथे अमेरिकन आणि जपानी नौदल आमनेसामने आले. इतिहासात प्रथमच अशी परिस्थिती निर्माण झाली की दोन्ही बाजूंच्या युद्धनौकांनी एकमेकांना प्रत्यक्ष पाहिलेही नाही. संपूर्ण लढाई विमानवाहू नौकांवरील विमानांच्या साहाय्याने लढली गेली. सामरिकदृष्ट्या ही लढाई निर्णायक नव्हती, परंतु जपानची प्रगती प्रथमच थांबली. मित्रराष्ट्रांना आत्मविश्वास मिळाला की जपानी सैन्याचा पराभव करणे अशक्य नाही.
मिडवेची निर्णायक लढाई
जून 1942 मध्ये मिडवे बेटाजवळ झालेली लढाई पॅसिफिक युद्धातील सर्वात महत्त्वाच्या घटनांपैकी एक मानली जाते. अमेरिकेने जपानी सांकेतिक संदेश उलगडल्यामुळे त्यांच्या योजनेची पूर्वकल्पना मिळाली होती. योग्य वेळी केलेल्या हल्ल्यामुळे जपानच्या चार महत्त्वाच्या विमानवाहू नौका बुडाल्या. अनुभवी वैमानिकांचाही मोठा बळी गेला. या पराभवानंतर जपानची आक्रमक क्षमता मोठ्या प्रमाणात कमी झाली आणि युद्धाचा प्रवाह मित्रराष्ट्रांच्या बाजूने झुकू लागला.
ग्वाडलकॅनलची कठीण मोहीम
ऑगस्ट 1942 मध्ये मित्रराष्ट्रांनी सोलोमन बेटांतील ग्वाडलकॅनलवर मोठी मोहीम सुरू केली. घनदाट जंगल, उष्ण आणि दमट हवामान, रोगराई आणि सततचे हल्ले यामुळे ही लढाई अत्यंत कठीण ठरली. दोन्ही बाजूंना मोठी मनुष्यहानी सहन करावी लागली. अखेरीस अनेक महिन्यांच्या संघर्षानंतर जपानला माघार घ्यावी लागली. या विजयामुळे मित्रराष्ट्रांनी पॅसिफिकमध्ये आक्रमणाची सूत्रे हाती घेतली.
'आयलंड हॉपिंग'ची रणनीती
प्रत्येक बेटासाठी लढाई करण्याऐवजी अमेरिकेने 'आयलंड हॉपिंग' ही नवी रणनिती स्वीकारली. या धोरणानुसार जपानच्या प्रत्येक तळावर हल्ला करण्याऐवजी सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाची बेटे ताब्यात घेतली जात होती. त्यामुळे जपानी सैन्याचे अनेक तळ एकाकी पडले आणि त्यांना पुरवठा करणे कठीण झाले. या योजनेमुळे मित्रराष्ट्रांनी कमी वेळात आणि तुलनेने कमी नुकसान सहन करत जपानकडे वाटचाल सुरू ठेवली.
युद्धाचा नवा टप्पा
1943 पर्यंत चित्र पूर्णपणे बदलू लागले होते. युरोपमध्ये जर्मनीला सोव्हिएत संघाकडून कठोर प्रतिकार मिळत होता, तर पॅसिफिकमध्ये जपानची माघार सुरू झाली होती. अमेरिका आता केवळ युद्धात सहभागी नव्हती, तर मित्रराष्ट्रांच्या लष्करी आणि औद्योगिक शक्तीचा प्रमुख आधार बनली होती. हिटलर आणि जपानने मिळवलेले सुरुवातीचे विजय आता टिकवणे कठीण होत चालले होते. दुसऱ्या महायुद्धाने निर्णायक वळण घेतले होते आणि पुढील संघर्षात मित्रराष्ट्रे अधिक आक्रमक भूमिका घेणार होती.
स्टॅलिनग्राडपासून डी-डेच्या तयारीपर्यंत मित्रराष्ट्रांच्या पुनरागमनाची कहाणी
1942 च्या मध्यापर्यंत हिटलरचे लक्ष दक्षिण रशियाकडे वळले होते. कॉकसस प्रदेशातील तेलक्षेत्रांवर नियंत्रण मिळवणे आणि व्होल्गा नदीवरील वाहतूक तोडणे हा त्याचा मुख्य उद्देश होता. या योजनेत स्टॅलिनग्राड शहराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. हे शहर केवळ औद्योगिक केंद्र नव्हते, तर सोव्हिएत संघाच्या दळणवळणासाठीही अत्यंत महत्त्वाचे होते. शिवाय या शहराला तत्कालीन सोव्हिएत नेते जोसेफ स्टॅलिन यांचे नाव असल्यामुळे त्याचे प्रतीकात्मक महत्त्वही मोठे होते. त्यामुळे दोन्ही बाजूंनी कोणत्याही परिस्थितीत माघार न घेण्याचा निर्धार केला होता.
प्रत्येक रस्त्यावर, प्रत्येक इमारतीत सुरू झाले युद्ध
स्टॅलिनग्राडमध्ये पोहोचल्यावर जर्मन सैन्याला अपेक्षित वेगाने विजय मिळाला नाही. शहरातील प्रत्येक रस्ता, प्रत्येक कारखाना आणि प्रत्येक इमारत रणांगण बनली. अनेकदा एकाच इमारतीच्या वेगवेगळ्या मजल्यांवर दोन्ही बाजूंचे सैनिक लढत होते. दिवसा मिळवलेला ताबा रात्रीच्या प्रतिहल्ल्यात पुन्हा गमवावा लागत होता. या भीषण संघर्षात हजारो सैनिक काही मीटर जागेसाठी प्राण देत होते. आधुनिक इतिहासातील सर्वांत रक्तरंजित शहरी युद्ध म्हणून स्टॅलिनग्राडची लढाई आजही ओळखली जाते.
सोव्हिएत संघाचा प्रतिहल्ला
नोव्हेंबर 1942 मध्ये सोव्हिएत सैन्याने "ऑपरेशन युरेनस" सुरू केले. जर्मन सैन्याच्या दोन्ही बाजूंना तैनात असलेल्या कमकुवत तुकड्यांवर अचानक हल्ला करून त्यांनी संपूर्ण जर्मन सहाव्या सैन्याला स्टॅलिनग्राडमध्ये घेरले. काही आठवड्यांतच जर्मन सैनिक अन्न, दारूगोळा आणि औषधांच्या तुटवड्याला सामोरे जाऊ लागले. हिटलरने माघार घेण्याची परवानगी नाकारल्यामुळे हजारो सैनिक थंडी, उपासमार आणि सततच्या हल्ल्यांमध्ये अडकून पडले. अखेर फेब्रुवारी 1943 मध्ये जर्मन सैन्याने शरणागती पत्करली. हा पराभव हिटलरच्या लष्करी कारकिर्दीतील सर्वांत मोठा धक्का ठरला.
स्टॅलिनग्राडनंतर बदललेले युद्धाचे चित्र
स्टॅलिनग्राडमधील विजयामुळे सोव्हिएत सैन्याचा आत्मविश्वास प्रचंड वाढला. यानंतर जर्मनीला पूर्व आघाडीवर सतत बचावात्मक भूमिका घ्यावी लागली. युद्धाच्या सुरुवातीला ज्या वेगाने जर्मन सैन्य पुढे सरकत होते, तो वेग आता पूर्णपणे थांबला होता. लाखो सैनिक, हजारो रणगाडे आणि मोठ्या प्रमाणावर युद्धसाहित्य गमावल्यामुळे जर्मनीची लष्करी ताकद कमकुवत होऊ लागली. अनेक इतिहासकारांच्या मते, स्टॅलिनग्राड हा दुसऱ्या महायुद्धाचा सर्वांत निर्णायक टप्पा होता. Adolf Hitler
उत्तर आफ्रिकेतील संघर्ष
युरोपबरोबरच उत्तर आफ्रिकाही युद्धाचा महत्त्वाचा भाग बनली होती. भूमध्य समुद्रावरील नियंत्रण आणि सुएझ कालव्याचे संरक्षण या दोन्ही बाजूंसाठी अत्यंत आवश्यक होते. जर्मनीने आपल्या कुशल सेनानी एर्विन रोमेल यांच्या नेतृत्वाखाली आफ्रिका कोर्प्स पाठवले. रणांगणावरील चपळ हालचाली आणि धाडसी डावपेचांमुळे रोमेल यांना "डेजर्ट फॉक्स" म्हणून ओळखले जाऊ लागले. काही काळ त्यांनी मित्रराष्ट्रांना मोठे आव्हान दिले, परंतु परिस्थिती लवकरच बदलली.
एल-अलामेनची निर्णायक लढाई
ऑक्टोबर 1942 मध्ये इजिप्तमधील एल-अलामेन येथे ब्रिटिश सैन्याने जर्मन आणि इटालियन सैन्याविरुद्ध मोठा हल्ला चढवला. जनरल बर्नार्ड मॉन्टगोमेरी यांच्या नेतृत्वाखाली मित्रराष्ट्रांनी नियोजनबद्ध कारवाई केली. अनेक दिवस चाललेल्या संघर्षानंतर रोमेलच्या सैन्याला माघार घ्यावी लागली. या विजयामुळे सुएझ कालवा सुरक्षित राहिला आणि उत्तर आफ्रिकेतील युद्धाचे पारडे मित्रराष्ट्रांच्या बाजूने झुकले. ब्रिटनचे पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांनी या विजयाला युद्धातील महत्त्वाचा टप्पा असे संबोधले होते.
इटलीच्या दिशेने मित्रराष्ट्रांची वाटचाल
उत्तर आफ्रिकेतील यशानंतर मित्रराष्ट्रांनी सिसिली बेटावर मोठी मोहीम सुरू केली. जुलै 1943 मध्ये सुरू झालेल्या या कारवाईमुळे इटलीतील राजकीय परिस्थिती ढवळून निघाली. बेनिटो मुसोलिनी यांची सत्ता कोसळली आणि नवीन सरकारने मित्रराष्ट्रांशी वाटाघाटी सुरू केल्या. जरी जर्मनीने इटलीतील अनेक भागांवर ताबा कायम ठेवला, तरी अक्ष राष्ट्रांच्या एकजुटीला मोठा धक्का बसला. युरोपमध्ये मित्रराष्ट्रांचे पुनरागमन आता स्पष्टपणे दिसू लागले होते.
दुसरी आघाडी उघडण्याची तयारी
सोव्हिएत संघ अनेक महिन्यांपासून पश्चिम युरोपमध्ये दुसरी आघाडी उघडण्याची मागणी करत होता. त्यामुळे जर्मनीचे लक्ष दोन दिशांना विभागले जाईल, अशी त्यांची अपेक्षा होती. ब्रिटन आणि अमेरिकेने फ्रान्समध्ये मोठ्या लष्करी कारवाईची तयारी सुरू केली. हजारो जहाजे, लाखो सैनिक, रणगाडे, विमाने आणि प्रचंड प्रमाणातील युद्धसाहित्य इंग्लंडमध्ये जमा करण्यात आले. या मोहिमेची गुप्तता राखण्यासाठी दिशाभूल करणाऱ्या अनेक योजना राबवण्यात आल्या. इतिहासातील सर्वांत मोठ्या समुद्री आक्रमणाची तयारी अंतिम टप्प्यात पोहोचली होती. Atomic Bomb
जर्मनीवरील हवाई हल्ले तीव्र झाले
या काळात मित्रराष्ट्रांनी जर्मनीतील कारखाने, रेल्वेमार्ग, तेलसाठे आणि लष्करी केंद्रांवर सातत्याने हवाई हल्ले सुरू ठेवले. दिवसाच्या वेळी अमेरिकन हवाई दल आणि रात्री ब्रिटिश बॉम्बर कमांडने मोठ्या प्रमाणावर बॉम्बहल्ले केले. या कारवायांमुळे जर्मनीचे औद्योगिक उत्पादन कमी होऊ लागले आणि युद्धसाहित्याचा पुरवठा विस्कळीत झाला. जर्मन नागरिकांनाही सततच्या हवाई हल्ल्यांचा सामना करावा लागत होता. युद्धाचा परिणाम आता रणांगणापुरता मर्यादित राहिला नव्हता; तो सामान्य जनतेच्या जीवनावरही थेट होत होता. Battle of Stalingrad
निर्णायक संघर्षाची चाहूल
1944 च्या सुरुवातीपर्यंत परिस्थिती पूर्णपणे बदलली होती. पूर्वेकडून सोव्हिएत सैन्य जर्मनीला मागे ढकलत होते, दक्षिणेकडून इटलीमध्ये मित्रराष्ट्रांची प्रगती सुरू होती आणि पश्चिम युरोपमध्ये भव्य आक्रमणाची तयारी पूर्ण झाली होती. जर्मनी अजूनही लढत होता, पण त्याच्या विजयाच्या शक्यता दिवसेंदिवस कमी होत होत्या. काही महिन्यांतच फ्रान्सच्या किनाऱ्यावर अशी लष्करी मोहीम सुरू होणार होती, जी आधुनिक युद्धाच्या इतिहासातील सर्वांत धाडसी आणि निर्णायक कारवाई म्हणून ओळखली जाईल.
डी-डेपासून हिटलरच्या अंतापर्यंतचा अंतिम संघर्ष
1944 च्या सुरुवातीपर्यंत मित्रराष्ट्रांनी जर्मनीला चारही बाजूंनी घेरण्याची रणनीती आखली होती. पूर्वेकडून सोव्हिएत सैन्य सतत पुढे सरकत होते, तर दक्षिणेकडून इटलीच्या आघाडीवर जर्मनीला मोठा प्रतिकार सहन करावा लागत होता. आता पश्चिम युरोपमध्ये थेट प्रवेश करून फ्रान्सची मुक्तता करणे आवश्यक होते. यासाठी ब्रिटनमध्ये लाखो सैनिक, हजारो रणगाडे, युद्धनौका आणि विमाने एकत्र करण्यात आली. या मोहिमेची गुप्तता राखण्यासाठी जर्मनीची दिशाभूल करणाऱ्या अनेक योजना राबवण्यात आल्या. हिटलरला मुख्य हल्ला नेमका कुठे होणार, याचा शेवटपर्यंत अचूक अंदाज आला नाही.
डी-डे : नॉर्मंडीच्या किनाऱ्यावर उतरलेले स्वातंत्र्य
6 जून 1944 हा दिवस आधुनिक इतिहासातील सर्वात महत्त्वाच्या दिवसांपैकी एक मानला जातो. पहाटेपासूनच अमेरिकन, ब्रिटिश, कॅनेडियन आणि इतर मित्रराष्ट्रांच्या सैन्याने फ्रान्समधील नॉर्मंडी किनाऱ्यावर भव्य समुद्री आक्रमण सुरू केले. हजारो युद्धनौका आणि लँडिंग क्राफ्टच्या मदतीने सैनिक किनाऱ्यावर उतरले. जर्मन सैन्याने प्रखर प्रतिकार केला, त्यामुळे पहिल्याच दिवशी हजारो सैनिक मारले गेले किंवा जखमी झाले. तरीही मित्रराष्ट्रांनी किनाऱ्यावर मजबूत तळ उभारण्यात यश मिळवले. इतिहासात ही मोहीम "डी-डे" म्हणून अमर झाली.
फ्रान्सची मुक्तता
नॉर्मंडीमध्ये पाय रोवल्यानंतर मित्रराष्ट्रांनी वेगाने फ्रान्सच्या अंतर्गत भागात प्रगती सुरू केली. जर्मन सैन्य सतत माघार घेऊ लागले आणि फ्रेंच प्रतिकार चळवळीनेही या मोहिमेला मोठी मदत केली. 25 ऑगस्ट 1944 रोजी पॅरिसची मुक्तता झाली. जवळपास 4 वर्षे जर्मन ताब्यात असलेल्या फ्रान्समध्ये पुन्हा स्वातंत्र्याचा श्वास घेतला गेला. पॅरिसच्या रस्त्यांवर लाखो नागरिकांनी मित्रराष्ट्रांच्या सैनिकांचे जल्लोषात स्वागत केले. यामुळे संपूर्ण युरोपमध्ये जर्मनीचा पराभव आता अटळ असल्याची भावना निर्माण झाली.
जर्मनीचा शेवटचा मोठा प्रयत्न
फ्रान्स गमावल्यानंतरही हिटलरने हार मानली नाही. डिसेंबर 1944 मध्ये त्याने बेल्जियममधील आर्डेनच्या जंगलातून मोठा प्रतिहल्ला केला. या संघर्षाला "बॅटल ऑफ द बल्ज" असे म्हटले जाते. सुरुवातीला जर्मन सैन्याने मित्रराष्ट्रांना आश्चर्याचा धक्का दिला, पण इंधनाचा तुटवडा, हवाई समर्थनाचा अभाव आणि मित्रराष्ट्रांच्या संघटित प्रतिकारामुळे ही मोहीम अपयशी ठरली. जर्मनीने या लढाईत आपले उरलेले अनुभवी सैनिक आणि युद्धसाहित्य मोठ्या प्रमाणात गमावले. हा त्यांचा शेवटचा मोठा आक्रमक प्रयत्न ठरला.
पूर्वेकडून सोव्हिएत सैन्याची झपाट्याने प्रगती
दरम्यान, पूर्व आघाडीवर सोव्हिएत सैन्याने अभूतपूर्व वेगाने जर्मनीकडे कूच सुरू ठेवली होती. पोलंड, बाल्टिक प्रदेश आणि बाल्कनमधील अनेक भाग जर्मन ताब्यातून मुक्त करण्यात आले. जर्मनीची संरक्षणरेषा दिवसेंदिवस कोसळत होती. लाखो जर्मन नागरिक पश्चिमेकडे स्थलांतर करू लागले. रेड आर्मीने प्रत्येक विजयासोबत बर्लिनकडे वाटचाल वेगवान केली. आता जर्मनीची राजधानीही युद्धाच्या विळख्यात येणार, हे स्पष्ट झाले होते.
बर्लिनवरील अंतिम हल्ला
एप्रिल 1945 मध्ये सोव्हिएत सैन्याने बर्लिनला सर्व बाजूंनी घेरले. शहरात घराघरांतून संघर्ष सुरू झाला. जर्मन सैन्याबरोबरच स्वयंसेवक आणि किशोरवयीन मुलांनाही संरक्षणासाठी उभे करण्यात आले. सततच्या तोफगोळ्यांच्या माऱ्यामुळे बर्लिन उद्ध्वस्त होत होते. अन्न, पाणी आणि औषधांचा तुटवडा निर्माण झाला होता. तरीही हिटलरने शेवटच्या क्षणापर्यंत शरणागती नाकारली. राजधानीतील प्रत्येक रस्ता आणि प्रत्येक चौक शेवटच्या लढाईचा साक्षीदार बनला.
हिटलरचा अंत
30 एप्रिल 1945 रोजी बर्लिनमधील भूमिगत बंकरमध्ये अॅडॉल्फ हिटलरने आत्महत्या केली. त्याच्यासोबत त्याची पत्नी ईव्हा ब्राउन हिनेही जीवन संपवले. काही वर्षांपूर्वी संपूर्ण युरोपला आपल्या शक्तीने हादरवणाऱ्या हिटलरचा शेवट अत्यंत निराशाजनक परिस्थितीत झाला. त्याच्या मृत्यूची बातमी बाहेर आल्यानंतर जर्मन नेतृत्व पूर्णपणे विस्कळीत झाले. युद्ध सुरू ठेवण्याची क्षमता आणि इच्छाशक्ती दोन्ही संपुष्टात आल्या.
जर्मनीची बिनशर्त शरणागती
हिटलरच्या मृत्यूनंतर जर्मनीच्या नव्या नेतृत्वाने युद्ध संपवण्याचा निर्णय घेतला. 7 मे 1945 रोजी जर्मनीने बिनशर्त शरणागतीच्या करारावर स्वाक्षरी केली आणि 8 मे 1945 हा दिवस युरोपमध्ये "विजय दिन" म्हणून साजरा करण्यात आला. अनेक शहरांमध्ये जल्लोष झाला, चर्चच्या घंटा वाजल्या आणि लाखो लोक रस्त्यावर उतरले. जवळपास 6 वर्षे चाललेल्या युरोपातील युद्धाचा शेवट झाला होता. मात्र पॅसिफिक महासागरात जपानविरुद्धचा संघर्ष अजूनही सुरू होता.
युद्ध संपले नव्हते
युरोपमध्ये शांतता प्रस्थापित झाली असली तरी आशियातील परिस्थिती वेगळी होती. जपान अजूनही शरण येण्यास तयार नव्हता आणि पॅसिफिकमधील अनेक बेटांवर भीषण लढाया सुरू होत्या. अमेरिकेला जपानवर थेट आक्रमण करावे लागेल, अशी शक्यता व्यक्त केली जात होती. अशा वेळी जगाने एक असा निर्णय पाहिला, ज्याने युद्ध संपवले; पण मानवजातीसमोर नैतिकतेचे आणि विज्ञानाच्या वापराचे अत्यंत गंभीर प्रश्नही उभे केले. हिरोशिमा आणि नागासाकीवर टाकण्यात आलेल्या अणुबाँबमुळे इतिहास कायमचा बदलणार होता.
अणुबाँब, जपानची शरणागती आणि नव्या जागतिक व्यवस्थेचा उदय
मे 1945 मध्ये जर्मनीच्या शरणागतीनंतर युरोपमधील युद्ध संपले असले, तरी पॅसिफिकमध्ये संघर्ष सुरूच होता. जपानी सैन्य अनेक बेटांवर शेवटच्या सैनिकापर्यंत लढत होते. इवो जिमा आणि ओकिनावा येथील लढायांमध्ये दोन्ही बाजूंना मोठी मनुष्यहानी सहन करावी लागली. अमेरिकेच्या लष्करी नेतृत्वाला जपानच्या मुख्य भूमीवर थेट आक्रमण करावे लागल्यास लाखो सैनिकांचा बळी जाऊ शकतो, अशी भीती वाटत होती. त्यामुळे युद्ध लवकर संपवण्यासाठी वेगळ्या पर्यायांचा गंभीरपणे विचार सुरू झाला.
मॅनहॅटन प्रकल्प आणि अणुबाँबची निर्मिती
दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान अमेरिकेने अत्यंत गुप्तपणे "मॅनहॅटन प्रकल्प" सुरू केला. जगातील अनेक नामवंत शास्त्रज्ञ या संशोधनात सहभागी झाले होते. अनेक वर्षांच्या प्रयत्नांनंतर इतिहासातील पहिले अण्वस्त्र तयार करण्यात यश आले. या शस्त्राची विनाशकारी क्षमता पूर्वीच्या कोणत्याही बॉम्बपेक्षा कितीतरी पटीने अधिक होती. युद्ध संपवण्यासाठी या शस्त्राचा वापर करावा की नाही, यावर अमेरिकन नेतृत्वात मोठी चर्चा झाली. अखेर जपानला शरणागती पत्करण्यास भाग पाडण्यासाठी अणुबाँब वापरण्याचा निर्णय घेण्यात आला. Hiroshima
हिरोशिमावरचा पहिला अणुहल्ला
6 ऑगस्ट 1945 रोजी अमेरिकेच्या बी-29 बॉम्बर विमानाने हिरोशिमा शहरावर "लिटल बॉय" नावाचा अणुबाँब टाकला. काही क्षणांतच शहराचा मोठा भाग उद्ध्वस्त झाला. प्रचंड उष्णता, स्फोटाची तीव्रता आणि किरणोत्सर्गामुळे हजारो नागरिक जागीच मृत्युमुखी पडले. अनेक इमारती क्षणार्धात कोसळल्या आणि शहर धुराच्या ढगात हरवून गेले. पुढील काही आठवडे आणि महिने किरणोत्सर्गामुळे हजारो लोकांचा मृत्यू झाला. मानवाच्या इतिहासात प्रथमच अण्वस्त्राचा युद्धात वापर झाला होता.
नागासाकीवरील दुसरा अणुबाँब
हिरोशिमानंतरही जपानने तात्काळ शरणागती स्वीकारली नाही. त्यामुळे 9 ऑगस्ट 1945 रोजी नागासाकीवर दुसरा अणुबाँब टाकण्यात आला. या स्फोटानेही प्रचंड विध्वंस घडवून आणला. हजारो नागरिकांचा मृत्यू झाला आणि संपूर्ण शहर उद्ध्वस्त झाले. त्याच काळात सोव्हिएत संघानेही जपानविरुद्ध युद्ध पुकारून मंचुरियामध्ये मोठी लष्करी कारवाई सुरू केली. या दोन घटनांनंतर जपानी नेतृत्वासमोर युद्ध सुरू ठेवणे जवळपास अशक्य झाले. Nagasaki
जपानची शरणागती आणि युद्धाचा शेवट
15 ऑगस्ट 1945 रोजी जपानचे सम्राट हिरोहितो यांनी रेडिओद्वारे जनतेला संबोधित करत शरणागतीचा निर्णय जाहीर केला. त्यानंतर 2 सप्टेंबर 1945 रोजी टोकियो उपसागरात अमेरिकन युद्धनौका यूएसएस *Missouri* वर अधिकृत शरणागती करारावर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या. याच क्षणापासून दुसरे महायुद्ध अधिकृतपणे संपले. जवळपास 6 वर्षे चाललेल्या या संघर्षाने जगाचा राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक चेहरामोहरा कायमचा बदलून टाकला.
युद्धाची मानवी किंमत
दुसरे महायुद्ध हे केवळ रणांगणावरील संघर्ष नव्हते, तर सामान्य नागरिकांनाही त्याची सर्वाधिक झळ बसली. विविध अंदाजांनुसार या युद्धात सुमारे 60 दशलक्ष ते 80 दशलक्ष लोकांचा मृत्यू झाला. त्यापैकी मोठा हिस्सा सामान्य नागरिकांचा होता. लाखो लोक बेघर झाले, असंख्य शहरे उद्ध्वस्त झाली आणि अनेक देशांची अर्थव्यवस्था कोलमडली. होलोकॉस्टमध्ये सुमारे 6 दशलक्ष ज्यूंची हत्या करण्यात आली. मानवी इतिहासातील हा सर्वांत भीषण नरसंहार मानला जातो.
संयुक्त राष्ट्रसंघाची स्थापना
दोन महायुद्धांचे भयावह परिणाम पाहिल्यानंतर भविष्यात अशा संघर्षांना आळा घालण्यासाठी नव्या आंतरराष्ट्रीय संस्थेची गरज स्पष्ट झाली. 24 ऑक्टोबर 1945 रोजी संयुक्त राष्ट्रसंघाची स्थापना करण्यात आली. आंतरराष्ट्रीय शांतता टिकवणे, राष्ट्रांमधील वाद संवादातून सोडवणे आणि मानवी हक्कांचे संरक्षण करणे ही त्याची प्रमुख उद्दिष्टे ठरवण्यात आली. आजही जागतिक राजकारणात संयुक्त राष्ट्रसंघ महत्त्वाची भूमिका बजावत असला, तरी त्याच्या प्रभावीपणाबाबत वेळोवेळी चर्चा होत असते.
महासत्तांचे बदललेले समीकरण
युद्ध संपल्यानंतर ब्रिटन आणि फ्रान्ससारख्या पारंपरिक साम्राज्यांची ताकद कमी झाली. त्याउलट अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ या दोन महासत्ता म्हणून उदयास आल्या. याच काळात जग दोन गटांमध्ये विभागले गेले आणि पुढे शीतयुद्धाची सुरुवात झाली. अण्वस्त्रस्पर्धा, अंतराळ स्पर्धा आणि वैचारिक संघर्ष यामुळे पुढील अनेक दशके आंतरराष्ट्रीय राजकारणावर या दोन महासत्तांचे वर्चस्व राहिले. दुसऱ्या महायुद्धाचे हे दूरगामी परिणाम आजही जागतिक इतिहासात स्पष्टपणे दिसून येतात.
दुसरे महायुद्ध संपून अनेक दशके उलटली असली, तरी त्यातून मिळालेले धडे आजही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. आक्रमक राष्ट्रवाद, वांशिक द्वेष, हुकूमशाही आणि अंध राष्ट्राभिमान यांचे परिणाम किती विनाशकारी असू शकतात, हे या युद्धाने संपूर्ण मानवजातीला दाखवून दिले. विज्ञानाचा वापर मानवाच्या प्रगतीसाठी व्हावा की विनाशासाठी, हा प्रश्नही अणुबाँबच्या घटनेनंतर अधिक तीव्र झाला. शांतता, सहकार्य आणि लोकशाही मूल्यांचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी दुसऱ्या महायुद्धाचा इतिहास आजही प्रत्येक पिढीने अभ्यासणे आवश्यक आहे.
मानवजातीला समज
दुसरे महायुद्ध हा केवळ भूतकाळातील एक संघर्ष नव्हता, तर आधुनिक जगाच्या घडणीत निर्णायक ठरलेला ऐतिहासिक टप्पा होता. या युद्धामुळे अनेक साम्राज्यांचा अंत झाला, नव्या महासत्ता उदयास आल्या, संयुक्त राष्ट्रसंघाची स्थापना झाली आणि विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या विकासाला वेग मिळाला. त्याच वेळी लाखो निरपराध लोकांच्या मृत्यूने आणि अण्वस्त्रांच्या वापराने मानवजातीला युद्धाची खरी किंमतही समजली. म्हणूनच दुसऱ्या महायुद्धाचा इतिहास हा केवळ विजय-पराभवाचा इतिहास नसून, शांततेचे महत्त्व अधोरेखित करणारा आणि भविष्यात अशा विनाशकारी संघर्षांना रोखण्याची जबाबदारी प्रत्येक पिढीला स्मरण करून देणारा अमूल्य धडा आहे.
भारताची भूमिका, स्वातंत्र्यलढा आणि युद्धाचे दूरगामी परिणाम
1 सप्टेंबर 1939 रोजी दुसरे महायुद्ध सुरू झाल्यानंतर ब्रिटनने भारतालाही युद्धात सहभागी असल्याचे जाहीर केले. विशेष म्हणजे हा निर्णय भारतीय जनतेला किंवा तत्कालीन प्रांतिक सरकारांना विचारात न घेता घेण्यात आला. त्या काळी भारत ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली असल्याने ब्रिटिश सरकारने भारतीय संसाधने, उद्योग आणि सैन्य यांचा युद्धासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापर सुरू केला. या निर्णयामुळे भारतीय राजकारणात तीव्र नाराजी पसरली आणि स्वातंत्र्याच्या मागणीला नवे बळ मिळाले.
दुसऱ्या महायुद्धात सुमारे 2.5 दशलक्ष भारतीय सैनिकांनी ब्रिटिश भारतीय सैन्याच्या माध्यमातून सेवा बजावली. त्या काळातील हे जगातील सर्वात मोठे स्वयंसेवी सैन्य मानले जाते. उत्तर आफ्रिका, इटली, मध्यपूर्व, बर्मा, मलेशिया आणि इतर अनेक रणांगणांवर भारतीय सैनिकांनी अत्यंत धैर्याने लढा दिला. अनेकांनी सर्वोच्च शौर्यपदके मिळवली, तर हजारो सैनिक युद्धात शहीद झाले. त्यांच्या शौर्याची नोंद आजही जगभरातील लष्करी इतिहासात सन्मानाने घेतली जाते.
युद्धामुळे बदललेले भारतीय राजकारण
युद्ध सुरू झाल्यानंतर भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने ब्रिटिश सरकारकडे स्पष्ट भूमिका मांडली. भारताला स्वातंत्र्य देण्याची हमी दिल्यासच युद्धात सहकार्य करण्याची तयारी काँग्रेसने दर्शवली. मात्र ब्रिटिश सरकारने हा प्रस्ताव स्वीकारला नाही. त्यानंतर अनेक प्रांतिक काँग्रेस सरकारांनी राजीनामे दिले. यामुळे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला नवे राजकीय वळण मिळाले आणि ब्रिटिशांविरोधातील जनमत अधिक तीव्र झाले.
'भारत छोडो' आंदोलन
1942 मध्ये महात्मा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली "भारत छोडो" आंदोलन सुरू झाले. "करा किंवा मरा" हा संदेश देत ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध देशभर मोठे आंदोलन उभे राहिले. हजारो स्वातंत्र्यसैनिकांना अटक करण्यात आली, अनेक ठिकाणी हिंसक संघर्ष झाले आणि ब्रिटिशांनी कठोर दडपशाही केली. युद्ध सुरू असतानाच भारतातील स्वातंत्र्यलढा निर्णायक टप्प्यात पोहोचला. ब्रिटिश सरकारला एकाच वेळी युद्ध आणि भारतीय जनतेचा विरोध अशा दुहेरी आव्हानांचा सामना करावा लागला.
नेताजी सुभाषचंद्र बोस आणि आझाद हिंद सेना
दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी वेगळी वाट निवडली. त्यांनी आग्नेय आशियातील भारतीय युद्धकैद्यांना एकत्र करून आझाद हिंद सेनेची पुनर्रचना केली. जपानच्या मदतीने त्यांनी भारताच्या ईशान्य सीमेकडे मोहीम राबवली. "तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आज़ादी दूँगा" ही त्यांची घोषणा आजही भारतीय इतिहासातील सर्वाधिक प्रेरणादायी घोषणांपैकी एक मानली जाते. लष्करी विजय मिळाला नसला, तरी त्यांच्या कार्याने भारतीय जनतेमध्ये स्वातंत्र्याची भावना अधिक प्रखर केली.
बंगालचा भीषण दुष्काळ
1943 मध्ये बंगालमध्ये भीषण दुष्काळ पडला. अन्नधान्याचा तुटवडा, युद्धकालीन धोरणे, वाहतुकीतील अडथळे आणि प्रशासकीय त्रुटी यांमुळे लाखो लोक उपासमारीला बळी पडले. या दुष्काळामुळे ब्रिटिश प्रशासनावर तीव्र टीका झाली. अनेक इतिहासकारांच्या मते, या घटनेने भारतीय जनतेचा ब्रिटिश सत्तेवरील विश्वास पूर्णपणे ढासळला आणि स्वातंत्र्यलढ्याला आणखी गती मिळाली.
युद्धानंतर बदललेले ब्रिटिश साम्राज्य
1945 मध्ये युद्ध संपले तेव्हा ब्रिटन आर्थिकदृष्ट्या खूपच कमकुवत झाला होता. युद्धाचा प्रचंड खर्च, कर्जाचा बोजा आणि वसाहतींमधील वाढता विरोध यामुळे ब्रिटिश साम्राज्याला भारतावर दीर्घकाळ राज्य करणे कठीण झाले. भारतीय सैन्यातही स्वातंत्र्याची भावना वाढत होती. पुढील काही वर्षांत नौदल बंड, आझाद हिंद सेनेवरील खटले आणि जनतेचा वाढता दबाव यामुळे ब्रिटिश सरकारने भारताला स्वातंत्र्य देण्याचा निर्णय घेतला.
दुसऱ्या महायुद्धाचा भारतावर परिणाम
दुसऱ्या महायुद्धाने भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर, उद्योगांवर, शेतीवर आणि समाजजीवनावर खोल परिणाम केला. काही उद्योगांना चालना मिळाली, तर महागाई आणि अन्नटंचाईमुळे सामान्य नागरिकांचे जीवन कठीण झाले. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे या युद्धामुळे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला निर्णायक वेग मिळाला. अनेक इतिहासकारांचे मत आहे की, दुसरे महायुद्ध झाले नसते तर भारताला 1947 मध्ये स्वातंत्र्य मिळाले नसते किंवा त्यासाठी आणखी काही वर्षे वाट पाहावी लागली असती.
इतिहासातील भारताचे स्थान
दुसऱ्या महायुद्धाचा इतिहास लिहिताना भारताचे योगदान अनेकदा दुर्लक्षित राहते. प्रत्यक्षात लाखो भारतीय सैनिकांचे शौर्य, भारतीय जनतेने सहन केलेले आर्थिक आणि सामाजिक संकट, तसेच स्वातंत्र्यलढ्याला मिळालेली नवी दिशा यामुळे भारत या जागतिक संघर्षाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग ठरला. त्यामुळे दुसऱ्या महायुद्धाचा अभ्यास भारताच्या भूमिकेशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही.
संदर्भ -
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा