जगातील सात आश्चर्यांपैकी एक असलेला ताजमहल हा केवळ भारताची ओळख नाही, तर मुघल स्थापत्यकलेचा सर्वोत्तम नमुनाही मानला जातो. दरवर्षी लाखो देशी-विदेशी पर्यटक या अद्वितीय वास्तूचे सौंदर्य अनुभवण्यासाठी आग्रा गाठतात. मात्र गेल्या काही वर्षांत ताजमहलच्या सौंदर्यापेक्षा त्याच्या 22 बंद खोल्या अधिक चर्चेत राहिल्या आहेत. सोशल मीडियावर या खोल्यांबाबत अनेक दावे, व्हिडिओ आणि कथित ऐतिहासिक माहिती प्रसारित झाली. त्यामुळे अनेकांच्या मनात एकच प्रश्न निर्माण झाला आहे, तो म्हणजे या खोल्यांचे रहस्य नेमके काय आहे? Taj Mahal Controversy
22 बंद खोल्यांचा वाद आहे तरी काय?
ताजमहलच्या तळभागात असलेल्या 22 खोल्या अनेक वर्षांपासून सामान्य पर्यटकांसाठी बंद आहेत. याच कारणामुळे या खोल्यांभोवती विविध तर्क-वितर्क निर्माण झाले. काहींनी येथे हिंदू मंदिराचे अवशेष असल्याचा दावा केला, तर काहीजण ताजमहल हे मूळचे ‘तेजोमहालय’ नामक शिवमंदिर असल्याचे सांगत आहेत. मात्र इतिहासातील कोणताही दावा केवळ चर्चेमुळे खरा ठरत नाही; त्यासाठी दस्तऐवजी पुरावे, पुरातत्त्वीय निष्कर्ष आणि समकालीन नोंदी आवश्यक असतात. Tejo Mahalaya
न्यायालयापर्यंत पोहोचलेले प्रकरण
काही वर्षांपूर्वी ताजमहलच्या 22 खोल्या उघडण्याची मागणी करत उत्तर प्रदेशातील अलाहाबाद उच्च न्यायालयाच्या लखनौ खंडपीठात जनहित याचिका दाखल करण्यात आली. याचिकाकर्त्याने भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) या खोल्या उघडून त्यामध्ये हिंदू देवी-देवतांच्या मूर्ती किंवा मंदिराचे पुरावे आहेत का, याची चौकशी करावी, अशी मागणी केली होती. या याचिकेमुळे हा विषय पुन्हा राष्ट्रीय स्तरावर चर्चेत आला.
न्यायालयाने काय निरीक्षण नोंदवले?
प्रस्तुत याचिकेवर सुनावणी करताना न्यायालयाने अत्यंत स्पष्ट भूमिका घेतली. न्यायालयाने नमूद केले की इतिहासाचा अभ्यास करणे किंवा ऐतिहासिक सत्य शोधणे हे न्यायालयाचे काम नाही. पुरेशा संशोधनाशिवाय आणि ठोस पुराव्यांशिवाय अशा प्रकारच्या मागण्या स्वीकारता येणार नाहीत. सुनावणीदरम्यान न्यायालयाने याचिकाकर्त्याला इतिहासाचा अभ्यास करण्याचा सल्लाही दिला. या निरीक्षणामुळे न्यायालयाने कोणत्याही ऐतिहासिक दाव्यापेक्षा पुराव्याला अधिक महत्त्व दिल्याचे स्पष्ट झाले. Taj Mahal Mystery, Tejo Mahalaya,
‘तेजोमहालय’ वाद कुठून आला?
ताजमहल हे मूळचे शिवमंदिर होते, हा दावा नवीन नाही. 1964 मध्ये लेखक पुरुषोत्तम नागेश (पी. एन.) ओक यांनी आपल्या पुस्तकातून हा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते ताजमहलचे मूळ नाव ‘तेजोमहालय’ होते. नंतर त्याचे मकबऱ्यात रूपांतर करण्यात आले. वास्तूवरील काही विशिष्ट स्थापत्यांचा आधार घेत त्यांनी हा दावा केला. मात्र हा दावा पुढे अनेक इतिहासकारांनी तपासला आणि त्याविषयी गंभीर आक्षेप नोंदवले.
काय म्हणतात इतिहासकार?
अनेक संशोधक आणि इतिहासकारांच्या मते, ताजमहल मंदिर असल्याच्या दाव्याची पुष्टी करणारे समकालीन आणि विश्वासार्ह पुरावे उपलब्ध नाहीत. मुघल दरबारातील इतिहासकार अब्दुल हमीद लाहोरी यांनी लिहिलेल्या पादशाहनामामध्ये मुमताज महलच्या दफनभूमीसाठी जमीन कशी मिळाली याची माहिती आहे. तसेच भारत सरकार आणि विविध अधिकृत नोंदींमध्ये ताजमहल हा मुमताज महलचा मकबरा असल्याचेच नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे आजपर्यंत उपलब्ध असलेल्या ऐतिहासिक पुराव्यांनुसार ‘तेजोमहालय’ सिद्धांताला पुष्टी मिळालेली नाही.
दावा विरुद्ध उपलब्ध पुरावे
दावा - ताजमहल हे मूळचे शिवमंदिर होते.
उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी: आतापर्यंत उपलब्ध असलेल्या समकालीन दस्तऐवजांमध्ये किंवा अधिकृत पुरातत्त्वीय नोंदींमध्ये या दाव्याला पुष्टी देणारा ठोस पुरावा आढळलेला नाही. त्यामुळे इतिहासकार हा दावा स्वीकारत नाहीत.
22 बंद खोल्यांत आहे तरी काय?
ताजमहलच्या 22 बंद खोल्यांसंबंधी अनेक अफवा पसरवल्या गेल्या असल्या, तरी स्थापत्यशास्त्राचा अभ्यास करणारे संशोधक वेगळे चित्र मांडतात. त्यांच्या मते या खोल्यांमध्ये कोणतेही गूढ किंवा रहस्यमय स्वरूपाचे अवशेष नाहीत. उलट, या खोल्या संपूर्ण वास्तूच्या रचनेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. त्या ताजमहलच्या पायाला मजबुती देण्याबरोबरच उष्ण हवामानात थंडावा टिकवून ठेवण्याचे कामही करत होत्या.
या खोल्यांची रचना कशी आहे?
संशोधनानुसार यमुना नदीकडील बाजूस छताखाली खोल्यांची एक सलग रांग आहे. या भागात प्रवेश करण्यासाठी अरुंद मार्ग आहे. आत मोठ्या आणि लहान अशा विविध आकारांच्या खोल्या असून काही चौकोनी, तर काही अष्टकोनी स्वरूपात बांधण्यात आल्या आहेत. भिंतींमध्ये दिवे ठेवण्यासाठी कोनाडे तयार करण्यात आले होते. या रचनेवरून हा भाग धार्मिक विधींसाठी नव्हे, तर राजवाड्याच्या उपयोगासाठी नियोजनबद्ध पद्धतीने उभारण्यात आल्याचे दिसून येते.
मुघल स्थापत्यकलेतील ‘तहखाना’ म्हणजे काय?
मुघल काळात मोठ्या इमारतींमध्ये जमिनीखालील थंड खोल्या, म्हणजेच तहखाने, बांधण्याची परंपरा होती. आग्र्यासारख्या उष्ण प्रदेशात उन्हाळ्यात तापमान 45 अंश सेल्सिअसच्या पुढे जात असे. अशा परिस्थितीत जमिनीखालील दगडी खोल्या नैसर्गिकरीत्या थंड राहत. त्यामुळे बादशहा, राजघराण्यातील सदस्य आणि सेवक दुपारच्या वेळेत येथे विश्रांती घेत असत. या दृष्टीने ताजमहलच्या खोल्या त्या काळातील स्थापत्य अभियांत्रिकीचे उत्कृष्ट उदाहरण मानल्या जातात.
संशोधकांनी आत काय पाहिले?
आशियाई कलेच्या अभ्यासक प्रा. एमा कोच यांनी ताजमहलच्या भूमिगत भागाचा सखोल अभ्यास केला आहे. त्यांच्या निरीक्षणानुसार या खोल्यांच्या भिंतींवर चुन्याचा थर असून त्याखाली सुंदर रंगकाम आणि मुघल शैलीतील नक्षीकाम आहे. ही जागा पूर्वी हवेशीर आणि थंड होती. आज मात्र नैसर्गिक प्रकाशाचा प्रवेश कमी झाल्याने या खोल्या पूर्णपणे अंधारात असतात. त्यांच्या अभ्यासात मंदिराचे अवशेष किंवा धार्मिक मूर्ती असल्याचा कोणताही उल्लेख आढळत नाही.
बादशहाचा खास प्रवेशमार्ग
पुरातत्त्व अभ्यासकांच्या मते, यमुना नदीमार्गे शाही नावेतून येणाऱ्या शाहजहानसाठी या तळघरातून जाणारा स्वतंत्र मार्ग होता. नदीकाठच्या घाटावर उतरून तो थेट या मार्गाने ताजमहलमध्ये प्रवेश करत असे. यावरून या खोल्यांचा उपयोग राजघराण्याच्या हालचाली आणि वास्तूच्या दैनंदिन व्यवस्थापनासाठी होत असल्याचे दिसते.
अशा खोल्या फक्त ताजमहलमध्येच आहेत का?
नाही. मुघल स्थापत्यकलेतील अशा प्रकारचे तहखाने इतर अनेक वास्तूंमध्येही पाहायला मिळतात. पाकिस्तानातील लाहोर किल्ल्यासह अनेक मुघलकालीन इमारतींमध्ये नदीलगत अशाच प्रकारच्या भूमिगत खोल्या आढळतात. त्यामुळे ताजमहलमधील ही रचना काही अपवादात्मक किंवा रहस्यमय नसून त्या काळातील स्थापत्य परंपरेचाच एक भाग मानली जाते.
मग या खोल्या पर्यटकांसाठी बंद का करण्यात आल्या?
हा प्रश्न सर्वाधिक विचारला जातो. अनेकांना वाटते की काहीतरी गुपित लपवण्यासाठी या खोल्या बंद आहेत. परंतु इतिहासात नोंदलेले कारण वेगळे आहे. 1978 मध्ये यमुना नदीला आलेल्या मोठ्या पुरामुळे पाणी तळघरात शिरले. पूर ओसरल्यानंतर मोठ्या प्रमाणात गाळ साचला आणि काही भिंतींना तडे गेले. त्यानंतर भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या भागाच्या सुरक्षिततेचा विचार करून सामान्य पर्यटकांसाठी प्रवेश बंद केला. हा निर्णय वास्तूचे संरक्षण आणि पर्यटकांची सुरक्षितता लक्षात घेऊन घेण्यात आला.
आजही या खोल्या उघडल्या जातात का?
होय. या खोल्या कायमस्वरूपी सीलबंद नाहीत. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) संवर्धन, दुरुस्ती, रासायनिक स्वच्छता आणि तांत्रिक तपासणीसाठी वेळोवेळी त्या उघडतो. अशा कामांदरम्यान प्रसिद्ध झालेल्या अधिकृत छायाचित्रांमध्ये विटा, चुनखडी, प्लास्टर आणि मुघलकालीन बांधकामाचे घटक दिसून येतात. मंदिराचे अवशेष आढळल्याची अधिकृत नोंद उपलब्ध नाही.
जयपूर राजघराण्याच्या जमिनीचा वाद काय आहे?
ताजमहलवरील आणखी एक चर्चेचा विषय म्हणजे ही वास्तू ज्या जमिनीवर उभी आहे, त्या जमिनीची मालकी. काही वर्षांपूर्वी जयपूरच्या राजघराण्याशी संबंधित दावा पुन्हा चर्चेत आला. या दाव्यानुसार, ताजमहल उभारण्यात आलेली जमीन मूळतः राजा जयसिंग यांच्या मालकीची होती. यानंतर अनेकांनी असा प्रश्न उपस्थित केला की शाहजहानने ही जमीन बळकावली होती का?
इतिहासातील उपलब्ध दस्तऐवज मात्र याचे वेगळे चित्र मांडतात. संशोधकांच्या मते, ती जमीन राजा जयसिंग यांच्या मालकीची होती हे खरे असले, तरी ती बळजबरीने घेतल्याचा कोणताही विश्वसनीय पुरावा उपलब्ध नाही.
शाही फर्मान नेमके काय सांगते?
इतिहासकारांच्या मते, शाहजहानने मुमताज महलच्या स्मारकासाठी राजा जयसिंग यांच्याकडे जमीन मागितली होती. त्याच्या बदल्यात आग्रा शहरातील चार मौल्यवान हवेल्या जयसिंग यांना देण्यात आल्याची नोंद शाही फर्मानात आढळते. त्यामुळे हा व्यवहार परस्पर संमतीने झालेल्या जमिनीच्या अदलाबदलीचा होता, असे अनेक संशोधक मानतात.
यामुळे "जमीन बळकावली" हा दावा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक दस्तऐवज यांच्यात फरक असल्याचे दिसून येते. इतिहासाचा अभ्यास करताना मूळ दस्तऐवजांना सर्वाधिक महत्त्व दिले जाते.
सूरजमल यांच्या काळातील एक ऐतिहासिक उल्लेख
१७६१ मध्ये जाट शासक सूरजमल यांनी आग्रा जिंकल्यानंतर त्यांच्या दरबारातील एका पुजाऱ्याने ताजमहलचे मंदिरात रूपांतर करण्याचा सल्ला दिल्याचा उल्लेख काही ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळतो. मात्र सूरजमल यांनी असा कोणताही निर्णय घेतल्याची नोंद नाही. यावरून त्या काळातही या वास्तूची स्वतंत्र ओळख मान्य होती, असे काही इतिहासकारांचे मत आहे.
दावा आणि पुरावा यामधील फरक समजून घेण्याची गरज
इतिहासात अनेक दावे केले जातात. काही लोकपरंपरेतून पुढे येतात, तर काही राजकीय किंवा सामाजिक चर्चांमुळे लोकप्रिय होतात. मात्र इतिहासकार कोणताही निष्कर्ष काढताना समकालीन दस्तऐवज, पुरातत्त्वीय पुरावे, शिलालेख, अधिकृत नोंदी आणि वैज्ञानिक संशोधन यांचा आधार घेतात.
ताजमहलच्या बाबतीतही हेच लागू होते. आजपर्यंत उपलब्ध असलेल्या पुराव्यांनुसार ताजमहल हे मुमताज महलचे मकबरा असल्याचेच ऐतिहासिक नोंदी दर्शवतात. त्याउलट, 'तेजोमहालय' सिद्धांताला पुष्टी देणारे समकालीन आणि सर्वमान्य पुरावे उपलब्ध नाहीत.
अफवांपेक्षा पुराव्यांवर विश्वास ठेवा
ताजमहलच्या 22 बंद खोल्यांभोवतीचे रहस्य अनेक वर्षांपासून चर्चेचा विषय आहे. मात्र उपलब्ध माहितीचा अभ्यास केल्यास असे दिसून येते की या वादात भावनिक दावे आणि सोशल मीडियावरील अफवा अधिक आहेत; तर ऐतिहासिक निष्कर्ष दस्तऐवज, न्यायालयीन निरीक्षणे आणि पुरातत्त्वीय संशोधनावर आधारित आहेत.
याचा अर्थ इतिहासावरील चर्चा थांबली पाहिजे, असा नाही. नवीन पुरावे मिळाल्यास संशोधन नेहमीच पुढे जाऊ शकते. परंतु तोपर्यंत उपलब्ध आणि पडताळता येणाऱ्या पुराव्यांच्या आधारेच निष्कर्ष स्वीकारणे हीच वैज्ञानिक आणि ऐतिहासिक दृष्टी ठरते. Taj Mahal 22 Closed Rooms
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
1. ताजमहलच्या 22 खोल्या कायमच्या बंद आहेत का?
नाही. त्या सामान्य पर्यटकांसाठी बंद आहेत. मात्र संवर्धन, तपासणी आणि दुरुस्तीच्या कामांसाठी ASI वेळोवेळी त्या उघडते.
2. ताजमहल पूर्वी शिवमंदिर होते का?
आजपर्यंत उपलब्ध असलेल्या समकालीन ऐतिहासिक आणि पुरातत्त्वीय पुराव्यांनुसार या दाव्याला पुष्टी मिळालेली नाही.
3. 22 खोल्यांमध्ये मंदिराचे अवशेष सापडले आहेत का?
अधिकृतरीत्या असा कोणताही पुरावा जाहीर करण्यात आलेला नाही.
4. या खोल्या बंद करण्यामागचे मुख्य कारण काय?
1978 मधील यमुना नदीच्या पुरामुळे झालेल्या नुकसानीनंतर सुरक्षिततेच्या कारणास्तव त्या पर्यटकांसाठी बंद करण्यात आल्या.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा