18 ऑगस्ट 1945. तैहोकू, फॉर्मोसा.
दुसरे महायुद्ध संपण्याच्या मार्गावर होते. जपान पराभूत झाला होता. ब्रिटिश साम्राज्य अजूनही भारतावर राज्य करत होते. याचवेळी एक बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. भारतीय स्वातंत्र्यासाठी ब्रिटिशांविरोधात सशस्त्र लढा देणारे नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचा विमान अपघातात मृत्यू झाला.
बातमी धक्कादायक होती. पण त्याहून मोठे रहस्य भविष्यात उदरात दडले होते. नेताजींचे पार्थिव भारतात आले नाही. त्यांच्या मृत्यूचे पुरावे सर्वमान्य होतील अशा पद्धतीने केव्हाच समोर आले नाही. त्यामुळे काही वर्षांनी नेताजी जिवंत असल्याच्या कथा सुरू झाल्या. त्यामुळे आजही नेताजींचा मृत्यू नेमका कसा झाला? हा प्रश्न उपस्थित केला जातो. Netaji Subhas Chandra Bose, Netaji Plane Crash,
नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे शेवटचे दिवस
सुभाषचंद्र बोस यांचा शेवटचे दिवस समजून घेतल्याशिवाय त्यांच्या मृत्यूचे रहस्य समजणे कठीण आहे. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात त्यांनी जर्मनी व जपानच्या मदतीने ब्रिटिशांविरोधात सशस्त्र लढा उभा केला होता. आझाद हिंद सेनेच्या माध्यमातून भारतीय सैनिकांना एकजूट केले होते. त्यांचे उद्दीष्ट स्पष्ट होते. ते म्हणाले, भारताला ब्रिटिशांच्या तावडीतून मुक्त करणे. मात्र 1945 पर्यंत युद्धाचे चित्र पूर्णतः बदलले. जर्मनीचा पराभव झाला होता. जपानही शरणागतीच्या उंबरठ्यावर होता. त्यामुळे नेताजींपुढे पुढे काय करावे हा यक्षप्रश्न उभा राहिला होता.
जपानचा पराभव, नेताजींची पुढील योजना
आझाद हिंद सेनेची लष्करी मोहीम अपेक्षेनुसार यशस्वी झाली नव्हती. जपानची लष्करी ताकद कमी होत होती. ब्रिटिश सैन्याने ईशान्य भारतातील आघाडीवर पुन्हा नियंत्रण मिळवले होते. त्यानंतर नेताजींनी मागे हटण्याची तयारी दाखवली नव्हती. जपानचा पराभव निश्चित झाल्यानंतर त्यांनी पुढील मार्ग शोधण्यास सुरुवात केली. त्यांचा सोव्हियत यूनियनकडे जाण्याचा विचार होता, अशा अनेक ऐतिहासिक नोंदी आहेत तसेच नंतरच्या चर्चेतही ते प्रकर्षाने स्पष्ट झाले. त्यानुसार, ऑगस्ट 1945 मधील त्यांच्या हालचाली अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात. कारण काही दिवसांतच नेताजींच्या आयुष्याभोवतीचे सर्वात मोठे रहस्य निर्माण झाले होते. Netaji Plane Crash Mystery, Gumnami Baba, Gumnami Baba Netaji,
18 ऑगस्ट 1945 चा विमान अपघात
18 ऑगस्ट 1945 रोजी नेताजी जपानी विमानातून प्रवास करत होते. विमान तैहोकू येथे, म्हणजेच आजच्या तैपेई परिसरात उतरल्याचे व त्यानंतर पुन्हा उड्डाण घेतल्यानंतर अपघातग्रस्त झाल्याचे अधिकृतपणे सांगितले जाते. या दुर्घटनेत विमानातील काही व्यक्तींचा मृत्यू झाला. नेताजी सुभाषचंद्र बोसही या घटनेत गंभीरपणे भाजल्याचा दावा केला जातो. त्यांना लगतच्या रुग्णालयात ादखल करण्यात आले. पण काही तासांनी त्यांचा मृत्यू झाल्याची घोषणा जपानी अधिकाऱ्यांनी केली.
हीच घटना पुढे नेताजी विमान अपघात या नावाने इतिहासात प्रसिद्ध झाली. पण या घटनेनंतर काही प्रश्न असे उभे राहिले की, त्यांची चर्चा पुढील अनेक दशकांपर्यंत अथक सुरू राहिली. Indian Freedom Fighter, Azad Hind Sena, Subhas Chandra Bose Biography,
नेताजींचा मृत्यू झाला, पण पार्थिव कुठेय?
नेताजींच्या मृत्यूची बातमी खरी असेल तर त्यांचे पार्थिवक कुठे गेले, हा प्रश्न सुरुवातीपासूनच अनेकांना पडला होता. कारण, युद्धकाळातील परिस्थिती अत्यंत गोंधळाची होती. जपान पराभूत झाला होता. आशियातील अनेक भागांत राजकीय परिस्थिती वेगाने बदलत होती. त्यामुळे मृतदेह भारतात आणणे शक्य झाले नाही, असे विमान अपघाताच्या सिद्धांताचे समर्थक सांगातत. नेताजींच्या कथित अंत्यसंस्कारानंतर त्यांच्या अस्थी जपानच्या रेंकोजी मंदिरात ठेवण्यात आल्याचे मानले जाते.
पण त्या अस्थी खरोखर नेताजींच्याच आहेत का, हा प्रश्न नंतरच्या चौकशीत स्पष्ट झाला नाही. याच एका मुद्यामुळे नेताजींच्या मृत्यूचे रहस्य आणखी गडद झाले.
रेंकोजी मंदिरातील अस्थी कुणाच्या?
टोकियोतील रेंकोजी मंदिरात जतन केलेल्या अस्थींना नेताजींच्या अस्थी मानले जाते. विमान अपघातात त्यांचा मृत्यू झाल्याच्या सिद्धांतासाठी या अस्थी महत्त्वाचा पुरावा मानल्या जातात. पण त्यांची वैज्ञानिक व निर्विवाद ओळख निश्चित झाली आहे का, यावर दीर्घकाळ चर्चा झाली. नेताजींच्या कुटुंबातील काही सदस्य आणि संशोधकांनीही या प्रश्नावर वेगवेगळ्या भूमिका घेतल्या. त्यामुळे रेंकोजी मंदिरातील अस्थी नेताजींच्याच आहेत का, हा प्रश्न या संपूर्ण प्रकरणाचा महत्त्वाचा भाग बनला.
पुढे न्यायमूर्ती मनोज कुमार मुखर्जी यांच्या नेतृत्वातील आयोगानेही या अस्थींचा मुद्दा तपासला. पण त्यांचा निष्कर्ष त्यापूर्वीच्या चौकशीपेक्षा फार वेगळा होता.
शाहनवाज खान समितीचा काय दावा?
भारत सरकारने नेताजींच्या मृत्यूची चौकशी करण्यासाठी शाहनवाज खान यांच्या नेतृत्वात एक समिती नियुक्त केली. या समितीने उपलब्ध साक्षी व दस्तऐवजांचा अभ्यास केला. त्यानुसार, त्यांनी विमान अपघाताचा सिद्धांत ग्राह्य धरून नेताजींचा मृत्यू 18 ऑगस्ट 1945 रोजी झाल्याचे मान्य केले. या निष्कर्षाला अनेकांनी विरोध केला असला तरी या समितीचा निष्कर्ष भारत सरकारने मान्य केला. नेताजींच्या मृत्यूविषयी पुढील चर्चेत ही समिती एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली. पण त्यानंतरही यासंबंधीचे सर्व प्रश्न संपले नव्हते. उलट नेताजींचे कुटुंबीय व समर्थक यांच्या मनातील संशय अधिकच गडद होत गेला.
खोसला आयोगानेही विमान अपघाताची केली पुष्टी
त्यानंतर न्यायमूर्ती जी. डी. खोसला यांच्या नेतृत्वात नेताजींच्या अपघाती मृत्यूची चौकशी झाली. या आयोगानेही उपलब्ध साक्षी व पुराव्यांच्या आधारावर नेताजींचा मृत्यू विमान अपघातातच झाल्याचा निष्कर्ष काढला. म्हणजे दोन वेगवेगळ्या अधिकृत चौकशांनी मूलतः एकाच दिशेने बोट दाखवले. त्यामुळे भारत सरकारची भूमिका अधिक ठाम झाली. पण नेताजींच्या मृत्यूचा सार्वजनिक संशय संपला नाही. कारण, या प्रकरणात काही साक्षी, कागदपत्रे व परिस्थितीजन्य प्रश्न अजूनही चर्चेत होते. पुढे 1999 मध्ये स्थापन झालेल्या मुखर्जी आयोगामुळे हे प्रकरण पुन्हा राष्ट्रीय चर्चेत आले.
मुखर्जी आयोगाचा वेगळाच निष्कर्ष
भारत सरकारने 1999 साली न्यायमूर्ती मनोज कुमार मुखर्जी यांच्या नेतृत्वात एक आयोग स्थापन केला. या आयोगाने नेताजींच्या मृत्यूशी संबंधित अनेक पुरावे तपासले. विविध साक्षीदारांची माहिती, कागदपत्रे व उपलब्ध नोदींचा अभ्यास केला. त्यानंतर 2005 मध्ये आयोगाने आपला अहवाल सादर केला. आयोगाच्या निष्कर्षानुसार, नेताजींचा मृत्यू झाला होता, पण तो विमान अपघातात झाला नव्हता. तसेच रेंकोजी मंदिरातील अस्थी नेताजींच्या नसल्याचा महत्त्वाचा निष्कर्षही आयोगाने काढला. त्यामुळे नेताजींच्या मृत्यूचे रहस सुटण्याऐवजी अधिकच वाढले.
सरकारने मुखर्जी आयोगाचा निष्कर्ष नाकारला
केंद्र सरकारने मुखर्जी आयोगाच्या अहवालातील निष्कर्ष फेटाळले. उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारावर आयोगाचा निष्कर्ष पुरेसा सिद्ध झाला नाही असे सरकारने या प्रकरणी नमूद केले. अधिकृत सरकारी भूमिकेनुसार, नेताजींचा मृत्यू 18 ऑगस्ट 1945 रोजी विमान अपघातानंतर झाला. इथेच या प्रकरणातील सर्वात मोठा विरोधाभास दिसतो.
एका अधिकृत आयोगाने विमान अपघाताचा सिद्धांत नाकारला, पण सरकारने तो स्वीकारला नाही. त्यामुळे नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचा मृत्यू कसा झाला? हा प्रश्न आजही इतिहासाच्या चर्चेत राहिला.
नेताजी जिवंत असल्याच्या कथा कशा सुरू झाल्या?
नेताजींच्या मृत्यूची बातमी समोर आल्यानंतरही त्यांच्या समर्थकांनी ती मान्य केली नाही. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभावच एवढा होता की, अनेकांना ते पुन्हा भारतात परततील अशी आशा वाटत होती. त्यामुळे पुढे विविध ठिकाणी नेताजी दिसल्याच्या कथा सुरू झाल्या. कुठे ते साधूच्या वेशात दिसल्याचे सांगितले गेले, तर कुठे ते परदेशात असल्याच्या बातम्या पसरल्या. काही कथांमध्ये सोव्हियत संघाचाही उल्लेख झाला. या सर्व कथांना समान दर्जाचा पुरावा नव्हता. तरीही नेताजींच्या रहस्यमय गायब होण्यामुळे या कथा लोकांच्या कल्पनाशक्तीला सतत आकर्षित करत राहिल्या.
नेताजी रशियात गेले होते का?
नेताजींच्या मृत्यूशी संबंधित सर्वात चर्चेत असलेल्या सिद्धांतांपैकी एक म्हणजे रशियन सिद्धांत. या सिद्धांतानुसार विमान अपघाताच्या कथेनंतर नेताजी सोव्हियत संघाच्या दिशेने गेले असावेत. त्या काळात रशिया व जपान यांच्यातील संबंध झपाट्याने बदलले होते. नेताजींना ब्रिटिशांविरोधात पुढील राजकीय किंवा लष्करी पर्याय शोधण्याचा असू शकतो असा तर्क मांडला जातो. मात्र नेताजी रशियात पोहोचले आणि तिथे त्यांचे पुढे काय झाले, याचा सर्वमान्य व निर्णायक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे हा सिद्धांत इतिहासातील केवळ एक चर्चेचा विषय आहे. त्यातील तथ्य अंतिम सत्य म्हणून स्वीकारता येत नाहीत.
गुमनामी बाबांचे रहस्य
नेताजींच्या मृत्यूविषयी सर्वाधिक लोकप्रिय झालेली कथा म्हणजे उत्तर प्रदेशातील गुमनामी बाबा. फैजाबादमध्ये अनेक वर्षे अत्यंत गुप्त पद्धतीने राहणारे हे साधूच नेताजी असल्याचा दावा करण्यात आला. त्यांच्या वापरातील काही वस्तू, लेखनशैली व साहित्य नेताजींशी संबंधित असल्याचे सांगण्यात आले. त्यामुळे या चर्चेला अधिक वाव मिळाला. काही लोकांनी त्यांच्या आवाजात व सवयींत नेताजींचे साम्य असल्याचाही दावा केला. पण साम्य व संशय हे पुराव्याच्या बरोबरीचे नसतात. त्यामुळे गुमनामी बाबा म्हणजेच नेताजी सुभाषचंद्र बोस हा दावा आजही सिद्ध झाला नाही.
नेताजींच्या गुप्त फाइल्समध्ये काय होते?
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा