सद्यस्थितीत भारतात हिंदी व हिंदुत्वाच्या मुद्यावरून मोठा वाद निर्माण झाला आहे. यावर अनेकजण आक्षेप घेतात. त्यातून काही टोकाचे वादही होतात. पण या भारतासाठी ही काही नवी बाब नाही. आपल्या पूर्वजांनी याहून अधिक कठोर काळ पाहिला आहे. त्यांनी कट्टर उजव्या विचारांना विशेषतः त्याच्या मुळाशी असणाऱ्या जातीय - धार्मिक वर्चस्वाला आपल्या आपल्या तर्कशुद्ध विचारांनी कणखरपणे आव्हान दिले. त्यांच्या मते, बेगडी हिंदुत्त्व हे समतेचा संदेश नव्हे तर शोषणाचे साधन होते. त्यामुळे त्यांनी त्याला आपल्या विचारांच्या जोरावर आंदोलनाच्या मैदानात ललकारले. Periyar
पेरियार ई. व्ही. रामासामी असेच आपले एक पूर्वज होते. त्यांनी द्रविड अस्मितेचा प्रखर पुरस्कार करत अंधकारमय धार्मिक अधःपतनाविरोधात प्रकाशाच्या किरणांचे काम केले. त्यांनी विविध मुद्यांवर निर्भिडपणे मत मांडून समाज प्रबोधनाचे काम केले. चला तर मग आज पाहूया भारताला सत्य व स्वातंत्र्याचा मार्ग दाखवणाऱ्या पेरियार यांची कथा... E. V. Ramasamy
प्रथम पाहू पेरियार यांची कौटुंबिक पार्श्वभूमी (Periyar Family Background, Early Life)
पेरियार ई. व्ही. रामासामी यांचा जन्म 17 सप्टेंबर 1879 रोजी तत्कालीन मद्रास प्रेसिडेन्सीमधील (आताचे तामिळनाडू) इरोड येथे एका मध्यमवर्गीय, परंतु आर्थिकदृष्ट्या सधन कुटुंबात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव इरोड व्यंकटप्पा रामासामी असे होते, परंतु पुढे ते ‘पेरियार’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यांचे वडील व्यंकटप्पा नायकर हे एक व्यापारी होते. ते कापड आणि किराणा मालाचा व्यवसाय करत असत. त्यांच्या व्यवसायामुळे कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य लाभले होते. व्यंकटप्पा हे धार्मिक स्वभावाचे होते. त्यांच्या या धार्मिक वृत्तीचा पेरियारांवर खोलवर प्रभाव पडला, परंतु नंतर त्यांनी याच धार्मिकतेविरोधात प्रश्न विचारण्यास सुरुवात केली. Periyar Biography
पेरियारांची आई चिन्नथायम्माळ (काही ठिकाणी ‘मुथम्माळ’ असेही नमूद केले जाते) या गृहिणी होत्या. त्याही धार्मिक वातावरणात वाढलेल्या होत्या. पेरियार यांनी अनेक ठिकाणी आपल्या आईच्या प्रेमळ स्वभावाचा उल्लेख केला आहे, परंतु तिच्या धार्मिक विचारांशी ते सहमत नव्हते. पेरियार यांना दोन भाऊ व एक बहीण होती. बहीण कन्नम्माळ ही त्यांच्यापेक्षा लहान होती. थोडक्यात पेरियार यांचे कुटुंब पारंपरिक आणि धार्मिक रूढींना मानणारे होते, ज्यामुळे त्यांचे बालपण धार्मिक विधी आणि सामाजिक नियमांच्या चौकटीत गेले. Indian Social Reformers
पेरियार यांचे औपचारिक शिक्षण फारसे झाले नाही. त्यांनी वयाच्या 10 व्या वर्षापर्यंतच शालेय शिक्षण घेतले आणि नंतर कौटुंबिक व्यवसायात सहभागी झाले. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना व्यापार उदीमाचे धडे दिले. पण नंतर त्यांचे मन धार्मिक आणि सामाजिक प्रश्नांवर विचार करण्यात अधिक रमले. कुटुंबातील धार्मिक वातावरण व वडिलांचा मंदिरांशी असलेला संबंध यामुळे पेरियारांना लहानपणीच धार्मिक रूढी व परंपरांचे जवळून निरीक्षण करण्याची संधी मिळाली. याच अनुभवांनी पुढे त्यांच्या नास्तिकतेचा आणि तर्कवादी विचारांचा पाया घातला.
विवाह आणि वैयक्तिक जीवन (Periyar Marriage and Personal Life) पेरियार यांचा पहिला विवाह वयाच्या 19 व्या वर्षी (1898) नागम्माळ (नागम्मई) यांच्याशी झाला. हा विवाह पारंपरिक पद्धतीने आणि कुटुंबाच्या संमतीने झाला होता. नागम्मई या पेरियारांपेक्षा 6 वर्षांनी लहान होत्या. या दाम्पत्याला एक मुलगीही झाली. पण लहानपणीच ती दगावली. त्यांना दुसरे अपत्य झाले नाही. नागम्मई या पेरियारांच्या सामाजिक कार्यात हिरिरीने सहभागी होत. त्यांनी स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement)ीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांचा 1933 मध्ये मृत्यू झाला. त्यानंतर 1948 साली पेरियारांनी आपली सहाय्यक मणियम्मई हिच्याशी स्वाभिमानी पद्धतीने दुसरे लग्न केले. मणियम्मई या पेरियारांपेक्षा 37 वर्षांनी लहान होत्या. त्यामुळे हा विवाह चांगलाच वादग्रस्त ठरला. Dravidian Movement पेरियार यांनी स्वतःची पत्नी नागम्मई व बहीण बालाम्बल हिलाही राजकारणात येण्यासाठी प्रेरित केले. त्यानंतर या दोन्ही महिला ताडीच्या दुकानांच्या विरोधात अग्रस्थानी राहिल्या. ताडीविरोधी चळवळीशी एकजूटता दाखवण्यासाठी त्यांनी स्वेच्छेने स्वतःच्या नारळाच्या बागा नष्ट केल्या. Rationalism गरिबांना आत्मसन्मानाची जाणीव करून दिली (Social Justice, Self-Respect Movement) पेरियार ई व्ही रामासामी हे एक तेजस्वी पुरुष होते. त्यांनी आपल्या निर्भय विचारांनी व अथक लढ्याने दक्षिण भारतातील सामाजिक परिदृश्याला एक नवी दिशा दिली. एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्मलेल्या या माणसाने अंधश्रद्धेच्या काळोखाला तर्काच्या प्रकाशाने भेदले आणि जातिव्यवस्था, धार्मिक दांभिकता आणि पितृसत्ताक शोषणाला सडेतोड आव्हान दिले. त्यांनी समाजाच्या तळागाळातील माणसाला आत्मसन्मानाची जाणीव करून दिली. त्यांचे शब्द आणि कृती आजही लाखो लोकांच्या मनात स्वातंत्र्य आणि समानतेची ज्योत पेटवतात. Atheism पेरियारांनी सामाजिक सुधारणा, अंधश्रद्धेचा नाश आणि स्त्रीमुक्तीच्या पवित्र त्रिसूत्रीने दक्षिण भारताच्या सांस्कृतिक मातीला नवचैतन्य बहाल केले. त्यांनी आपल्या जीवनातील प्रत्येक क्षण अन्यायाच्या विरोधात आणि समतेसाठी समर्पित केला. अंधश्रद्धेच्या काळ्याकुट्ट अंधाराला तर्काच्या प्रकाशाने उजळून टाकत धर्माच्या नावाखाली सुरू असणाऱ्या दांभिकतेला उघडे पाडले. सामाजिक सुधारणांचा अग्रदूत म्हणून त्यांनी जातिव्यवस्थेच्या भिंती पाडल्या आणि प्रत्येक माणसाच्या मनात आत्मसन्मानाची ठिणगी पेटवली. Anti Caste Movement
अवघ्या 15 व्या वर्षी घर सोडले (Periyar Early Life, Kashi Experience) पेरियार 15 वर्षांचे होते. त्यावेळी वडिलांसोबत न पटल्याने त्यांनी घर सोडले. ते काशीला गेले. पण धर्माच्या नावाखाली तिथे जे काही सुरू होते, ते पाहून ते नास्तिककडे वळले. ते पुन्हा मायभूमीत परत आले. कालांतराने ते आपल्या शहरातील पालिकेचे प्रमुख झाले. केरळमध्ये तेव्हा काँग्रेसचे वैकोम आंदोलन सुरू होते. त्यावेळी दलिलांना मंदिराच्या दिशेने जाणाऱ्या रस्त्यांवरून चालण्यासही बंदी होते. हे आंदोलन त्याविरोधात होते. या आंदोलनाचे नेतृत्व पेरियार यांनी केले. पेरियार यांनी चक्रवर्ती राजगोपालचारी यांच्या नेतृत्वात 1919 साली काँग्रेसचे सदस्यत्व स्वीकरले. असहकार चळवळीतही भाग घेतला. त्यात त्यांना अटकही झाली. 1922 मध्ये ते मद्रास प्रेसिडेन्सी काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष बनले. त्यांनी सरकारी नोकऱ्या, तसेच शिक्षण क्षेत्रातील आरक्षणाचा प्रस्ताव मांडला. तो काँग्रेसने मान्य केला नाही. त्यामुळे 1925 साली त्यांनी काँग्रेसला सोडचिठ्ठी दिली. काँग्रेस मनापासून दलितांसोबत नाही याची जाणीव त्यांना झाली. त्यानंतर त्यांनी दलितांच्या उद्धारासाठी आंदोलन सुरू केले. पेरियार यांनी आयुष्यभर दलित व स्त्रियांच्या उद्धारासाठी कार्य केले. Sachi Ramayan हिंदी भाषा थोपवण्याचा कडाडून विरोध (Anti-Hindi Agitation, Tamil Language Movement) सी. राजगोपालचारी यांनी 1937 साली मद्रास प्रेसीडेन्सीचे मुख्यमंत्री झाले. तेव्हा त्यांनी शाळेत हिंदी अनिवार्य केली. त्याचा पेरियार यांनी विरोध केला. त्यांनी या प्रकरणी उग्र आंदोलनाला प्रोत्साहन दिले. हिंदी लागू झाली तर तमिळ संस्कृती धोक्यात येईल. तमिळ नागरीक उत्तर भारतीयांच्या अधीन होतील, असा विचार त्यांनी मांडला. यामुळे 1938 साली त्यांना अटक झाली. त्याचवर्षी त्यांनी हिंदीविरोधात 'तामिळनाडू तमिळींसाठी' ही लोकप्रिय घोषणा दिली.
'सच्ची रामायण' पुस्तकावर मोठा वाद (Sachi Ramayan Controversy, Periyar and Ramayana) पेरियार यांचे 'सच्ची रामायण' हे पुस्तक सर्वात वादग्रस्त ठरले. या पुस्तकाद्वारे त्यांनी रामायण व त्यातील पात्रांचे परखड विश्लेषण केले होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर अनेक वर्षांनी 2007 मध्ये उत्तर प्रदेशात या पुस्तकाविरोधात उग्र आंदोलन झाले. तेव्हा तेथील सत्ताधारी बसपने या वादापासून स्वतःला दूर ठेवण्याचा प्रयत्न केला. यावरून भाजप व बसमध्ये जोरदार वाक्युद्ध रंगले. प्रमोद रंजन यांनी आपल्या 'धर्म व विश्वदृष्टि' या पुस्तकात याविषयी एक रंजक किस्सा सांगितला आहे. ते म्हणतात, पत्रकार अलका पांडेय यांनी 7 नोव्हेंबर 2007 रोजी 'इंडियन एक्सप्रेस'मधील आपल्या रिपोर्टमध्ये म्हटले की, 'ज्या सच्ची रामायणाच्या मुद्यावरून भाजप व बसप एकमेकांवर राजकीय चिखलफेक करत आहेत, त्याची एकही प्रत भाजप किंवा बसपकडे उपलब्ध नव्हती. बसपचे संपूर्ण साहित्य विक्री करणाऱ्या 'बहुजन चेतना मंडप'कडेही हे पुस्तक उपलब्ध नाही. भाजपने या काळात अनेक ठिकाणी सच्ची रामायण दहनाचे कार्यक्रम आयोजित केले होते. पण जाळण्यासाठीही त्यांच्याकडे हे पुस्तक उपलब्ध नव्हते. त्यांनी ज्या पुस्तकाचे दहन केले, ते त्या पुस्तकातील कथित आक्षेपार्ह सामग्रीची झेरॉक्स होती.' वृत्तपत्राला आपल्या चौकशीत आढळले की, 'केवळ बसपशी संबंधित स्टॉलच नव्हे तर संपूर्ण लखनऊत कोणत्याही दुकानावर सच्ची रामायण पुस्तक उपलब्ध नव्हते. लखनऊचे सर्वात मोठे पुस्तक विक्रेते यूनिव्हर्सल बुक सेलरनेही वृत्तपत्राला सांगितले की, सच्ची रामायण केव्हाच विक्रीसाठी उपलब्ध नव्हते.' त्यामुळे भाजपवर पुस्तक दहनाच्या नावाखाली या पुस्तकाची केवळ झेरॉक्सच जाळण्याची वेळ आली.' पेरियार यांच्या योगदानाचे आजही वेगवेगळ्या मंचावर स्मरण केले जाते. त्यांचे विचार भारतातील सामाजिक सुधारणा आंदोलन व राजकीय विचारधारांना सदैव प्रेरित करते. ते एक थोर वैचारिक क्रांतिकारक होते. त्यांनी आपले संपूर्ण जिवन सामाजिक समता व न्यायासाठी समर्पित केले. यामुळे त्यांना 'पेरियार' ही उपाधी मिळाली, ज्याचा अर्थ महान व्यक्ती असा होतो. Anti Hindi Agitation काँग्रेसमधील अस्पृश्यता विरोधी आंदोलन (Anti-Untouchability Movement, Caste Discrimination) पेरियारांनी 1920 च्या दशकात काँग्रेस पक्षात असताना अस्पृश्यतेविरुद्ध जोरदार मोहीम उघडली. त्यांनी काँग्रेसमध्ये अस्पृश्यांना (दलितांना) समान हक्क मिळावेत यासाठी प्रयत्न केले. 1925 मध्ये त्यांनी चेरनमहादेवी येथील गुरुकुलात ब्राह्मण आणि ब्राह्मणेतर विद्यार्थ्यांमध्ये भेदभाव होत असल्याचा मुद्दा उपस्थित केला. काँग्रेस पक्षाने यावर ठोस भूमिका घेतली नाही. त्यामुळे त्यांनी काँग्रेसला सोडचिठ्ठी देत स्वतंत्रपणे सामाजिक सुधारणांचा मार्ग स्वीकारला. Indian History पेरियार यांनी शिक्षण संस्थांमधील जातीय भेदभावावरही हल्ला चढवला. त्यांनी शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये सर्व जातींना समान संधी मिळावी यासाठी आंदोलने केली. एवढेच नाही तर ब्राह्मणेतर विद्यार्थ्यांना शिक्षणात प्राधान्य मिळावे म्हणून आरक्षणाचीही मागणी केली. यातून तमिळनाडूमधील आरक्षणाच्या धोरणाचा पाया रचला गेला.
स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement) पेरियार यांनी 1925 साली सेल्फ- रेस्पेक्ट मूव्हमेंट अर्थात ‘स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement)’ सुरू केली. या चळवळीचा मुख्य उद्देश ब्राह्मणेतर समाजाला आत्मसन्मान आणि स्वावलंबन शिकवण्याचा होता. त्यांनी जातीवर आधारित भेदभाव आणि धार्मिक अंधश्रद्धांचा कडाडून विरोध केला. या चळवळींतर्गत त्यांनी अनेक परिषदा घेतल्या आणि ‘कुडी अरासु’ नावाचे साप्ताहिक सुरू केले. त्यातून त्यांनी आपले विचार तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवले. या चळवळीने तमिळनाडूमध्ये मोठे रान पेटवले होते. स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement) ही फक्त एक आंदोलन नव्हती, तर एक विचारधारा होती. त्यातून तमिळनाडूमधील सामाजिक संरचनेला नवीन दिशा मिळाली. पेरियारांनी या चळवळीद्वारे आत्मसन्मान, समानता आणि तर्कशुद्धतेचा पुरस्कार केला, ज्याचा प्रभाव आजही दिसतो. ही चळवळ द्रविड चळवळीचा आत्मा बनली आणि तमिळ समाजाला नवीन ओळख मिळाली. स्वाभिमानी विवाह (Self-Respect Marriage, Marriage Reform) पेरियार यांनी पारंपरिक हिंदू विवाह पद्धतींना विरोध केला. कारण त्यात ब्राह्मण पुरोहित आणि धार्मिक विधींचे वर्चस्व होते. त्यांनी ‘स्वाभिमानी विवाह (Self-Respect Marriage, Marriage Reform)’ ही संकल्पना मांडली, ज्यात वर व वधू केवळ परस्पर संमतीने लग्न करतात आणि कोणतेही धार्मिक विधी किंवा पुरोहितांची गरज नसते. अशा विवाहांना कायदेशीर मान्यता मिळावी म्हणून त्यांनी आंदोलन केले आणि 1967 मध्ये तमिळनाडू सरकारने त्याला मान्यता दिली. या आंदोलनाने स्त्रियांच्या स्वातंत्र्याला आणि समानतेला प्रोत्साहन दिले. स्वाभिमानी विवाह (Self-Respect Marriage, Marriage Reform) हे पेरियारांच्या तर्कशुद्ध आणि समतावादी विचारांचे मूर्त स्वरूप होते. या पद्धतीने विवाहाला धार्मिक बंधनातून मुक्त करून सामाजिक कराराचे स्वरूप दिले. तमिळनाडूमध्ये आजही अनेक जोडपी ही पद्धत स्वीकारतात. पेरियारांच्या सामाजिक क्रांतीचा हा एक महत्त्वाचा वारसा मानला जातो. स्वाभिमानी विवाहाने (Self-Respect Marriage, Marriage Reform) धार्मिक विधींना नकार दिल्याने धर्मनिरपेक्ष विवाह पद्धतीला प्रोत्साहन मिळाले. यामुळे वेगवेगळ्या धर्मातील जोडप्यांना एकत्र येणे सोपे झाले. त्यातून धार्मिक अंधश्रद्धांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होऊन तर्कशुद्ध विचारांना प्राधान्य मिळाले. विशेषतः ब्राह्मणवाद आणि संस्कृत आधारित विधींना नाकारल्याने तमिळ संस्कृती आणि द्रविड अस्मिता अधिक मजबूत झाली. त्यातून लोकांनी ‘विवाह का आहे?’ आणि ‘तो कसा असावा?’ यावर विचार करण्यास सुरुवात केली. यामुळे अनेक ठिकाणी साधेपणा आणि समानतेला प्राधान्य देणाऱ्या नव्या प्रथा सुरू झाल्या.
धर्मविरोधी आणि अंधश्रद्धाविरोधी आंदोलने (Atheism, Rationalist Movement, Anti-Superstition) पेरियार यांच्या मते, धर्म हा सामाजिक अन्यायाचे मूळ आहे. त्यांनी अनेकदा मूर्तिपूजा आणि धार्मिक विधींची थट्टा उडवली. 1953 मध्ये त्यांनी तमिळनाडूमध्ये गणेश मूर्ती तोडण्याचे आंदोलन केले. यामुळे मोठा वाद निर्माण झाला. त्यांचे म्हणणे असे होते की, मूर्ती ही मातीची असते आणि तिच्यात कोणतीही दैवी शक्ती नसते. त्यांनी अंधश्रद्धा आणि जादूटोण्याविरुद्धही मोहिमा राबवल्या. त्याद्वारे त्यांनी लोकांना तर्कशुद्ध विचार करण्यास प्रोत्साहित केले. स्त्री मुक्ती आंदोलन (Women's Rights, Women's Liberation Movement) पेरियार हे स्त्री हक्कांचे कट्टर समर्थक होते. त्यांनी स्त्रियांना शिक्षण, संपत्तीवर अधिकार आणि स्वातंत्र्य मिळावे यासाठी आंदोलने केली. पितृसत्ताक समाजावर टीका करत ते म्हणाले, “स्त्रियांना गुलाम बनवणारा धर्म आणि संस्कृती नष्ट झाली पाहिजे.” त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि स्त्रियांना पुरुषांप्रमाणेच समान हक्क मिळावेत यासाठी लढा दिला. त्यांच्या स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement)ीचा एक मोठा भाग स्त्री मुक्तीवर केंद्रित होता. स्वतंत्र 'द्रविडनाडू'ची मागणी (Dravidian Nadu, Dravidian Politics) पेरियार यांनी 'द्रविडनाडू' या स्वतंत्र देशाची मागणी केली होती. त्यात तमिळनाडू, केरळ, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटक या द्रविड भाषिक राज्यांचा समावेश होता. त्यांचे म्हणणे होते की, उत्तर भारतातील आर्य संस्कृती दक्षिणेतील द्रविड संस्कृतीवर वर्चस्व गाजवते आणि हिंदीच्या सक्तीमुळे द्रविड भाषांचे नुकसान होते. 1944 मध्ये त्यांनी द्रविड कझगम संघटनेची (DK) स्थापन करत द्रविडनाडूचा पुरस्कार केला. नंतर त्यांचे अनुयायी द्रविड मुन्नेत्र कझगम (DMK) मध्ये सामील झाले. कालांतराने त्यांच्या या मागणीला सोडचिठ्ठी दिली. पेरियार यांची आंदोलने केवळ तमिळनाडूपुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यांचा प्रभाव संपूर्ण दक्षिण भारतात आणि देशभरात होता. त्यांनी द्रविड चळवळीला एक नवीन दिशा दिली आणि सामाजिक न्यायाचा पाया रचला. त्यांच्या आंदोलनांमुळे तमिळनाडूमध्ये जातिव्यवस्था कमकुवत झाली, शिक्षणाचा प्रसार झाला आणि स्त्रियांना अधिक स्वातंत्र्य मिळाले. आजही त्यांचे विचार आणि आंदोलने अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहेत. महिलांनी केवळ मुले जन्माला घालण्यासाठी लग्न न करता शिक्षणाचा मार्ग पत्करावा (Women's Education, Gender Equality) पेरियार यांनी एकदा रशियाला भेट दिली. तिथे त्यांच्यावर कम्युनिस्ट विचारांचा प्रभाव पडला. मायदेशी परतल्यानंतर त्यांनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या जाहीरनाम्याचे पहिले तमिळ भाषांतर प्रकाशित केले. स्त्री स्वातंत्र्याविषयी त्यांची मते एवढी भक्कम होती की, आजच्या निकषांनुसारही ती कट्टरपंथीच मानली जातील. त्यांनी बालविवाह निर्मुलन, विधवा विवाह, जोडीदार निवडणे किंवा सोडणे, विवाहाला त्यात अंतर्भूत पावित्र्य न मानता भागीदारी मानणे आदींसाठी मोहीम चालवली. त्यांनी महिलांना केवळ मुले जन्माला घालण्यासाठी लग्न करण्याऐवजी शिक्षणाचा मार्ग पत्करण्याचा सल्ला दिला. कट्टर नास्तिक होते पेरियार (Periyar Atheism, Rationalist Philosophy) पेरियार यांच्या अनुयायांनी वैवाहिक विधींना आव्हान दिले. त्यांनी लग्नाची ओळख म्हणून मंगळसूत्र घालण्यास विरोध केला. त्यांना एका महिला परिषदेतच पेरियार ही उपाधी देण्यात आली. समाजातील अंधश्रद्धा व भेदभावाचे मूळ ब्राह्मणांना सर्वात वरचे स्थान देणाऱ्या व जातीच्या आधारावर विविध वर्गांमध्ये विभागणी करणाऱ्या वैदिक हिंदू धर्मात आहे असा त्यांचा विश्वास होता. त्यामुळे त्यांना वैदिक धर्माचे नियम व ब्राह्मणांचे वर्चस्व मोडीत काढायचे होते. कट्टर नास्तिक म्हणून त्यांनी देवांच्या अस्तित्वाच्या कल्पनेविरोधात उपदेश दिला. पेरियार व बाबासाहेबांची भेट (Periyar and Dr. B. R. Ambedkar, World Buddhist Conference)
पेरियार व डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांची 1954 साली म्यानमारमधील (तत्कालीन बर्मा) रंगून येथे झाली होती. विश्व बौद्ध परिषदेच्या निमित्ताने झालेली ही भेट ऐतिहासिक आणि वैचारिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. या दोन्ही महापुरुषांनी भारतीय समाजातील जातिव्यवस्था, धार्मिक रुढी आणि सामाजिक अन्याय यांच्या विरोधात आयुष्यभर लढा दिला. या परिषदेत पेरियार आणि आंबेडकरांनी बौद्ध धर्माच्या तत्त्वज्ञानावर चर्चा केली. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्माला सामाजिक समता आणि तर्कशुद्ध विचारांचा आधार मानले होते, तर पेरियार यांनीही धर्माच्या नावाखालील अंधश्रद्धा आणि शोषणाला विरोध केला होता. या भेटीत त्यांनी जातिव्यवस्थेच्या उन्मूलनासाठी बौद्ध धर्माच्या संभाव्य भूमिकेवर विचारविनिमय केला असावा, असे मानले जाते. पेरियार यांचे काही ठळक रंजक किस्से (Interesting Facts About Periyar, Periyar Life Story) पेरियार हे एक थोर समाजसुधारक, तर्कवादी व द्रविड चळवळीचे जनक होते. त्यांचे जीवन अनेक रंजक व प्रेरणादायी प्रसंगांनी भरलेले आहे, ज्यांनी त्यांच्या विचारांना आकार दिला व त्यांना जनमाणसांत स्थान मिळवून दिले. खाली त्यांचे काही रंजक किस्से दिले आहेत. त्यातून त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटना व व्यक्तिमत्त्वाची झलक दिसून येते. 1. काशीतील भूक आणि नास्तिकतेची सुरुवात पेरियार यांनी ऐन तारुण्यात संन्यास घेऊन काशीला (वाराणसी) जाण्याचा निर्णय घेतला होता. धार्मिक ठिकाण असलेल्या काशीत एखाद्या धर्मशाळेत मोफत अन्नपाणी मिळेल अशी त्यांची अपेक्षा होती. पण तिथे गेल्यानंतर त्यांना कळले की मोफत जेवण फक्त ब्राह्मणांसाठीच आहे. भुकेने व्याकूळ झालेल्या पेरियारांनी ब्राह्मणाचा वेष धारण करत जेवण मिळवण्याचा प्रयत्न केला. ते जानवे घालून धर्मशाळेत गेले. पण त्यांच्या मिश्यांमुळे त्यांची ओळख पटली. त्यांना बाहेर हकलण्यात आले. भुकेने तडफडत असताना त्यांच्यावर रस्त्यावर फेकलेल्या पत्रावळींवरील अन्न खाण्याची वेळ आली. हे अन्न त्यांच्यासोबत कुत्रेही खात होते. या अपमानकारक अनुभवाने त्यांच्या मनात धर्म व जातिव्यवस्थेविरुद्ध तीव्र संताप निर्माण झाला आणि ते नास्तिक बनले. 2. 69 व्या वर्षी 37 वर्षांनी लहान मुलीशी विवाह
पेरियार यांचे वैयक्तिक आयुष्यही तेवढेच रंजक होते. 1949 साली वयाच्या 69 व्या वर्षी त्यांनी आपल्या 32 वर्षीय सहाय्यक मणियम्मई हिच्याशी विवाह केला. हे लग्न त्यांच्या द्रविड कझगम पक्षातही वादाचे कारण ठरले. पेरियार यांच्या मते, मणियम्मई त्यांची काळजी घेते. त्यामुळे त्यांच्या विचारांना पुढे नेण्यासाठी त्याच योग्य वारस आहेत. या लग्नाला समाज व पक्षातून प्रचंड विरोध झाला. पण पेरियार यांनी आपला निर्णय बदलला नाही. या घटनेमुळे त्यांच्या निर्भय व स्वतंत्र विचारसरणीचे दर्शन घडते. 3. रामायणावर टीका आणि ‘सच्ची रामायण’ पेरियार यांनी हिंदू धर्मग्रंथांवर सडकून टीका केली. त्यांचे ‘सच्ची रामायण’ हे पुस्तक चांगलेच वादग्रस्त ठरले. त्यांच्या मते, रामायण हे धार्मिक पुस्तक नसून ब्राह्मणांनी दक्षिणेतील अनार्यांवर उत्तरेकडील आर्यांचा विजय आणि वर्चस्व दाखवण्यासाठी लिहिलेली एक राजकीय कथा आहे. त्यांनी रामाला खलनायक आणि रावणाला नायक म्हणून चित्रित केले. या पुस्तकामुळे त्यांच्यावर चौफेर टीका झाली. काही ठिकाणी या पुस्तकाचे दहनही करण्यात आले. पण पेरियार आपल्या मतावर ठाम राहिले. 4. हरिजनांना मंदिरातील प्रवेशासाठी आंदोलन पेरियार यांनी 1924 साली केरळमधील वैकोम येथील मंदिरात दलितांना प्रवेश मिळावा म्हणून सत्याग्रह केला. त्यावेळी मंदिरात फक्त उच्चवर्णीयांना प्रवेश होता. या आंदोलनामुळे त्यांना अटक झाली, पण त्यांनी हार मानली नाही. हा सत्याग्रह यशस्वी झाला आणि मंदिराचे दरवाजे सर्वांसाठी खुले झाले. या घटनेने त्यांना ‘वैकोम वीर’ ही उपाधी मिळाली. 5. हिंदीविरोधी आंदोलन आणि तमिळ अस्मिता पेरियार यांचा हिंदीच्या सक्तीला ठाम विरोध होता. त्यांचे म्हणणे होते की, हिंदी लादणे हा तमिळ संस्कृती आणि भाषेवरील आक्रमण आहे. 1930 च्या दशकात त्यांनी हिंदी विरोधी आंदोलन तीव्र केले आणि ‘तमिळनाडू तमिळांसाठी’ हा नारा दिला. त्यांनी हिंदी शिकण्यास नकार देत आयुष्यभर तमिळ भाषेच्या संवर्धनासाठी लढा दिला. 6. मनुस्मृतीचे दहन पेरियार यांनी हिंदू धर्मातील जातिव्यवस्था आणि स्त्रियांचे दमन यासाठी मनुस्मृतीला जबाबदार धरले. त्यांनी मनुस्मृतीचे जाहीर दहन करून ब्राह्मणेतर समाजाला आत्मसन्मानाचा संदेश दिला. या कृतीमुळे त्यांच्यावर प्रचंड टीका झाली, पण त्यांनी आपले विचार मांडणे कधीच थांबवले नाही. 7. धर्म आणि ईश्वरावर कटाक्ष पेरियार रामास्वामी यांचे तर्कवादी विचार त्यांच्या वक्तव्यातून दिसून येतात. ते एकेठिकाणी म्हणाले, “विदेशी लोक दुसऱ्या ग्रहांवर अंतराळ यान पाठवत आहेत, आणि आपण ब्राह्मणांमार्फत आपल्या मृत पूर्वजांना भात आणि खीर पाठवतो. हे किती शहाणपणाचे आहे?” अशा विविध विचारांद्वारे त्यांनी अंधश्रद्धेवर जोरदार हल्ला चढवला. Periyar Legacy, Social Reform in India पेरियार यांच्या जीवनातून एका सामान्य माणसापासून क्रांतिकारी विचारवंतापर्यंतच्या प्रवासाचे दर्शन घडते. त्यांचे किस्से त्यांच्या धैर्याचे, तर्कशुद्धतेचे व सामाजिक न्यायासाठीच्या अथक लढ्याचे प्रतीक आहेत. त्यांनी धर्म, जात व लिंगभेद याविरोधात आवाज उठवून दक्षिण भारतातील सामाजिक व राजकीय परिदृश्य बदलले. आजही त्यांचे विचार अनेकांना प्रेरणा देतात. अंत्यसंस्कारातून शेवटचा संदेश (Periyar Death, Final Rites, Atheist Philosophy) पेरियार ई. व्ही. रामासामी यांचे 24 डिसेंबर 1973 रोजी निधन झाले. त्यांच्या पार्थिवावर त्यांच्या नास्तिक आणि तर्कवादी विचारसरणीनुसार अत्यंत साधेपणाने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. पेरियार यांनी आयुष्यभर धार्मिक विधी आणि अंधश्रद्धांचा विरोध केला होता. त्यामुळे त्यांच्या अंत्यसंस्कारात कोणतेही पारंपरिक हिंदू विधी किंवा मंत्रोच्चार केले गेले नाही. त्यांच्या इच्छेनुसार, त्यांचे पार्थिव अग्नीत न देता दफन करण्यात आले. हा सर्व संस्कार धार्मिक प्रथांपासून मुक्त आणि त्यांच्या स्वयं-सन्मान तत्त्वांनुसार पार पाडला गेला. या घटनेतून त्यांच्या विचारांचे आणि जीवनशैलीचे शेवटचे प्रतिबिंब दिसले. हा त्यांनी समाजाला दिलेला शेवटचा संदेश मानला जातो.
अखेरीस पाहू पेरियार यांचे काही कथित वादग्रस्त विचार (Periyar Quotes, Controversial Statements) 1- मी सर्वकाही केले. मी गणपती आदी सर्व देव-देवतांच्या मूर्ती फोडल्या. राम आदींचेही फोटो जाळले. पण त्यानंतरही माझी भाषणे ऐकण्यासाठी हजारो लोक येत असतील, तर ते जनतेमध्ये 'स्वाभिमान आणि बुद्धिमत्ता' जागृत झाल्याचे द्योतक आहे. 2- मी जगातील सर्व संघटित धर्मांचा तीव्र तिरस्कार करतो. 3- धर्मग्रंथ, पुराण आणि त्यात सांगितलेल्या देवी-देवतांवर माझा अजिबात विश्वास नाही, कारण ते सर्व दोषी आहेत. मी जनतेला त्यांना जाळून नष्ट करण्याचे आवाहन करतो. 4- ब्राह्मण आपल्याला अंधश्रद्धेवर विश्वास ठेवण्यास तयार करतात. पण ते स्वतः आरामदायी जीवन जगतात. ते तुमची अस्पृश्य म्हणवून निंदा करतात. मी तुम्हाला सावध करतो की, त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नका. 5- ब्राह्मणांनी धर्मग्रंथ व पुराणांच्या माध्यमातून आपल्याला गुलाम बनवले आहे. आपले स्थान मजबूत करण्यासाठी त्यांनी मंदिरे व देवदेवतांची निर्मिती केली. 6- सर्व मानव जन्मतः समान आहेत, मग एकट्या ब्राह्मणांना श्रेष्ठ आणि इतरांना कनिष्ठ कसे मानता येईल? 7- ग्रामीण जनतेने देव, अनीति, जात, अंधश्रद्धा यापासून मुक्ती मिळवली, तरच आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळाले असे मानले पाहिजे. 8- आज परदेशी लोक इतर ग्रहांवर संदेश आणि अंतराळयान पाठवत आहेत. पण आपण पुजाऱ्यांच्या माध्यमातून इहलोकातील आपल्या पूर्वजांना भात व खीर पाठवतो. ही हुशारी आहे का? 9- ईश्वरी सत्ता स्वीकारण्यासाठी कोणत्याही बुद्धिमत्तेची गरज लागत नाही. पण नास्तिकतेसाठी मोठे धैर्य आणि दृढ विश्वासाची गरज लागते. हे केवळ तर्कशक्ती आणि बुद्धी असलेल्यांनाच शक्य आहे. 10- तुम्हाला शुद्र म्हणणारे देव नष्ट करा, देवांना शक्ती देणारे पुराणे व इतिहास यांचा नाश करा. त्या देवाची उपासना करा, जो खरोखर दयाळू व समजूतदार आहे.
विवाह आणि वैयक्तिक जीवन (Periyar Marriage and Personal Life) पेरियार यांचा पहिला विवाह वयाच्या 19 व्या वर्षी (1898) नागम्माळ (नागम्मई) यांच्याशी झाला. हा विवाह पारंपरिक पद्धतीने आणि कुटुंबाच्या संमतीने झाला होता. नागम्मई या पेरियारांपेक्षा 6 वर्षांनी लहान होत्या. या दाम्पत्याला एक मुलगीही झाली. पण लहानपणीच ती दगावली. त्यांना दुसरे अपत्य झाले नाही. नागम्मई या पेरियारांच्या सामाजिक कार्यात हिरिरीने सहभागी होत. त्यांनी स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement)ीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांचा 1933 मध्ये मृत्यू झाला. त्यानंतर 1948 साली पेरियारांनी आपली सहाय्यक मणियम्मई हिच्याशी स्वाभिमानी पद्धतीने दुसरे लग्न केले. मणियम्मई या पेरियारांपेक्षा 37 वर्षांनी लहान होत्या. त्यामुळे हा विवाह चांगलाच वादग्रस्त ठरला. Dravidian Movement पेरियार यांनी स्वतःची पत्नी नागम्मई व बहीण बालाम्बल हिलाही राजकारणात येण्यासाठी प्रेरित केले. त्यानंतर या दोन्ही महिला ताडीच्या दुकानांच्या विरोधात अग्रस्थानी राहिल्या. ताडीविरोधी चळवळीशी एकजूटता दाखवण्यासाठी त्यांनी स्वेच्छेने स्वतःच्या नारळाच्या बागा नष्ट केल्या. Rationalism गरिबांना आत्मसन्मानाची जाणीव करून दिली (Social Justice, Self-Respect Movement) पेरियार ई व्ही रामासामी हे एक तेजस्वी पुरुष होते. त्यांनी आपल्या निर्भय विचारांनी व अथक लढ्याने दक्षिण भारतातील सामाजिक परिदृश्याला एक नवी दिशा दिली. एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्मलेल्या या माणसाने अंधश्रद्धेच्या काळोखाला तर्काच्या प्रकाशाने भेदले आणि जातिव्यवस्था, धार्मिक दांभिकता आणि पितृसत्ताक शोषणाला सडेतोड आव्हान दिले. त्यांनी समाजाच्या तळागाळातील माणसाला आत्मसन्मानाची जाणीव करून दिली. त्यांचे शब्द आणि कृती आजही लाखो लोकांच्या मनात स्वातंत्र्य आणि समानतेची ज्योत पेटवतात. Atheism पेरियारांनी सामाजिक सुधारणा, अंधश्रद्धेचा नाश आणि स्त्रीमुक्तीच्या पवित्र त्रिसूत्रीने दक्षिण भारताच्या सांस्कृतिक मातीला नवचैतन्य बहाल केले. त्यांनी आपल्या जीवनातील प्रत्येक क्षण अन्यायाच्या विरोधात आणि समतेसाठी समर्पित केला. अंधश्रद्धेच्या काळ्याकुट्ट अंधाराला तर्काच्या प्रकाशाने उजळून टाकत धर्माच्या नावाखाली सुरू असणाऱ्या दांभिकतेला उघडे पाडले. सामाजिक सुधारणांचा अग्रदूत म्हणून त्यांनी जातिव्यवस्थेच्या भिंती पाडल्या आणि प्रत्येक माणसाच्या मनात आत्मसन्मानाची ठिणगी पेटवली. Anti Caste Movement
अवघ्या 15 व्या वर्षी घर सोडले (Periyar Early Life, Kashi Experience) पेरियार 15 वर्षांचे होते. त्यावेळी वडिलांसोबत न पटल्याने त्यांनी घर सोडले. ते काशीला गेले. पण धर्माच्या नावाखाली तिथे जे काही सुरू होते, ते पाहून ते नास्तिककडे वळले. ते पुन्हा मायभूमीत परत आले. कालांतराने ते आपल्या शहरातील पालिकेचे प्रमुख झाले. केरळमध्ये तेव्हा काँग्रेसचे वैकोम आंदोलन सुरू होते. त्यावेळी दलिलांना मंदिराच्या दिशेने जाणाऱ्या रस्त्यांवरून चालण्यासही बंदी होते. हे आंदोलन त्याविरोधात होते. या आंदोलनाचे नेतृत्व पेरियार यांनी केले. पेरियार यांनी चक्रवर्ती राजगोपालचारी यांच्या नेतृत्वात 1919 साली काँग्रेसचे सदस्यत्व स्वीकरले. असहकार चळवळीतही भाग घेतला. त्यात त्यांना अटकही झाली. 1922 मध्ये ते मद्रास प्रेसिडेन्सी काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष बनले. त्यांनी सरकारी नोकऱ्या, तसेच शिक्षण क्षेत्रातील आरक्षणाचा प्रस्ताव मांडला. तो काँग्रेसने मान्य केला नाही. त्यामुळे 1925 साली त्यांनी काँग्रेसला सोडचिठ्ठी दिली. काँग्रेस मनापासून दलितांसोबत नाही याची जाणीव त्यांना झाली. त्यानंतर त्यांनी दलितांच्या उद्धारासाठी आंदोलन सुरू केले. पेरियार यांनी आयुष्यभर दलित व स्त्रियांच्या उद्धारासाठी कार्य केले. Sachi Ramayan हिंदी भाषा थोपवण्याचा कडाडून विरोध (Anti-Hindi Agitation, Tamil Language Movement) सी. राजगोपालचारी यांनी 1937 साली मद्रास प्रेसीडेन्सीचे मुख्यमंत्री झाले. तेव्हा त्यांनी शाळेत हिंदी अनिवार्य केली. त्याचा पेरियार यांनी विरोध केला. त्यांनी या प्रकरणी उग्र आंदोलनाला प्रोत्साहन दिले. हिंदी लागू झाली तर तमिळ संस्कृती धोक्यात येईल. तमिळ नागरीक उत्तर भारतीयांच्या अधीन होतील, असा विचार त्यांनी मांडला. यामुळे 1938 साली त्यांना अटक झाली. त्याचवर्षी त्यांनी हिंदीविरोधात 'तामिळनाडू तमिळींसाठी' ही लोकप्रिय घोषणा दिली.
'सच्ची रामायण' पुस्तकावर मोठा वाद (Sachi Ramayan Controversy, Periyar and Ramayana) पेरियार यांचे 'सच्ची रामायण' हे पुस्तक सर्वात वादग्रस्त ठरले. या पुस्तकाद्वारे त्यांनी रामायण व त्यातील पात्रांचे परखड विश्लेषण केले होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर अनेक वर्षांनी 2007 मध्ये उत्तर प्रदेशात या पुस्तकाविरोधात उग्र आंदोलन झाले. तेव्हा तेथील सत्ताधारी बसपने या वादापासून स्वतःला दूर ठेवण्याचा प्रयत्न केला. यावरून भाजप व बसमध्ये जोरदार वाक्युद्ध रंगले. प्रमोद रंजन यांनी आपल्या 'धर्म व विश्वदृष्टि' या पुस्तकात याविषयी एक रंजक किस्सा सांगितला आहे. ते म्हणतात, पत्रकार अलका पांडेय यांनी 7 नोव्हेंबर 2007 रोजी 'इंडियन एक्सप्रेस'मधील आपल्या रिपोर्टमध्ये म्हटले की, 'ज्या सच्ची रामायणाच्या मुद्यावरून भाजप व बसप एकमेकांवर राजकीय चिखलफेक करत आहेत, त्याची एकही प्रत भाजप किंवा बसपकडे उपलब्ध नव्हती. बसपचे संपूर्ण साहित्य विक्री करणाऱ्या 'बहुजन चेतना मंडप'कडेही हे पुस्तक उपलब्ध नाही. भाजपने या काळात अनेक ठिकाणी सच्ची रामायण दहनाचे कार्यक्रम आयोजित केले होते. पण जाळण्यासाठीही त्यांच्याकडे हे पुस्तक उपलब्ध नव्हते. त्यांनी ज्या पुस्तकाचे दहन केले, ते त्या पुस्तकातील कथित आक्षेपार्ह सामग्रीची झेरॉक्स होती.' वृत्तपत्राला आपल्या चौकशीत आढळले की, 'केवळ बसपशी संबंधित स्टॉलच नव्हे तर संपूर्ण लखनऊत कोणत्याही दुकानावर सच्ची रामायण पुस्तक उपलब्ध नव्हते. लखनऊचे सर्वात मोठे पुस्तक विक्रेते यूनिव्हर्सल बुक सेलरनेही वृत्तपत्राला सांगितले की, सच्ची रामायण केव्हाच विक्रीसाठी उपलब्ध नव्हते.' त्यामुळे भाजपवर पुस्तक दहनाच्या नावाखाली या पुस्तकाची केवळ झेरॉक्सच जाळण्याची वेळ आली.' पेरियार यांच्या योगदानाचे आजही वेगवेगळ्या मंचावर स्मरण केले जाते. त्यांचे विचार भारतातील सामाजिक सुधारणा आंदोलन व राजकीय विचारधारांना सदैव प्रेरित करते. ते एक थोर वैचारिक क्रांतिकारक होते. त्यांनी आपले संपूर्ण जिवन सामाजिक समता व न्यायासाठी समर्पित केले. यामुळे त्यांना 'पेरियार' ही उपाधी मिळाली, ज्याचा अर्थ महान व्यक्ती असा होतो. Anti Hindi Agitation काँग्रेसमधील अस्पृश्यता विरोधी आंदोलन (Anti-Untouchability Movement, Caste Discrimination) पेरियारांनी 1920 च्या दशकात काँग्रेस पक्षात असताना अस्पृश्यतेविरुद्ध जोरदार मोहीम उघडली. त्यांनी काँग्रेसमध्ये अस्पृश्यांना (दलितांना) समान हक्क मिळावेत यासाठी प्रयत्न केले. 1925 मध्ये त्यांनी चेरनमहादेवी येथील गुरुकुलात ब्राह्मण आणि ब्राह्मणेतर विद्यार्थ्यांमध्ये भेदभाव होत असल्याचा मुद्दा उपस्थित केला. काँग्रेस पक्षाने यावर ठोस भूमिका घेतली नाही. त्यामुळे त्यांनी काँग्रेसला सोडचिठ्ठी देत स्वतंत्रपणे सामाजिक सुधारणांचा मार्ग स्वीकारला. Indian History पेरियार यांनी शिक्षण संस्थांमधील जातीय भेदभावावरही हल्ला चढवला. त्यांनी शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये सर्व जातींना समान संधी मिळावी यासाठी आंदोलने केली. एवढेच नाही तर ब्राह्मणेतर विद्यार्थ्यांना शिक्षणात प्राधान्य मिळावे म्हणून आरक्षणाचीही मागणी केली. यातून तमिळनाडूमधील आरक्षणाच्या धोरणाचा पाया रचला गेला.
स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement) पेरियार यांनी 1925 साली सेल्फ- रेस्पेक्ट मूव्हमेंट अर्थात ‘स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement)’ सुरू केली. या चळवळीचा मुख्य उद्देश ब्राह्मणेतर समाजाला आत्मसन्मान आणि स्वावलंबन शिकवण्याचा होता. त्यांनी जातीवर आधारित भेदभाव आणि धार्मिक अंधश्रद्धांचा कडाडून विरोध केला. या चळवळींतर्गत त्यांनी अनेक परिषदा घेतल्या आणि ‘कुडी अरासु’ नावाचे साप्ताहिक सुरू केले. त्यातून त्यांनी आपले विचार तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवले. या चळवळीने तमिळनाडूमध्ये मोठे रान पेटवले होते. स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement) ही फक्त एक आंदोलन नव्हती, तर एक विचारधारा होती. त्यातून तमिळनाडूमधील सामाजिक संरचनेला नवीन दिशा मिळाली. पेरियारांनी या चळवळीद्वारे आत्मसन्मान, समानता आणि तर्कशुद्धतेचा पुरस्कार केला, ज्याचा प्रभाव आजही दिसतो. ही चळवळ द्रविड चळवळीचा आत्मा बनली आणि तमिळ समाजाला नवीन ओळख मिळाली. स्वाभिमानी विवाह (Self-Respect Marriage, Marriage Reform) पेरियार यांनी पारंपरिक हिंदू विवाह पद्धतींना विरोध केला. कारण त्यात ब्राह्मण पुरोहित आणि धार्मिक विधींचे वर्चस्व होते. त्यांनी ‘स्वाभिमानी विवाह (Self-Respect Marriage, Marriage Reform)’ ही संकल्पना मांडली, ज्यात वर व वधू केवळ परस्पर संमतीने लग्न करतात आणि कोणतेही धार्मिक विधी किंवा पुरोहितांची गरज नसते. अशा विवाहांना कायदेशीर मान्यता मिळावी म्हणून त्यांनी आंदोलन केले आणि 1967 मध्ये तमिळनाडू सरकारने त्याला मान्यता दिली. या आंदोलनाने स्त्रियांच्या स्वातंत्र्याला आणि समानतेला प्रोत्साहन दिले. स्वाभिमानी विवाह (Self-Respect Marriage, Marriage Reform) हे पेरियारांच्या तर्कशुद्ध आणि समतावादी विचारांचे मूर्त स्वरूप होते. या पद्धतीने विवाहाला धार्मिक बंधनातून मुक्त करून सामाजिक कराराचे स्वरूप दिले. तमिळनाडूमध्ये आजही अनेक जोडपी ही पद्धत स्वीकारतात. पेरियारांच्या सामाजिक क्रांतीचा हा एक महत्त्वाचा वारसा मानला जातो. स्वाभिमानी विवाहाने (Self-Respect Marriage, Marriage Reform) धार्मिक विधींना नकार दिल्याने धर्मनिरपेक्ष विवाह पद्धतीला प्रोत्साहन मिळाले. यामुळे वेगवेगळ्या धर्मातील जोडप्यांना एकत्र येणे सोपे झाले. त्यातून धार्मिक अंधश्रद्धांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होऊन तर्कशुद्ध विचारांना प्राधान्य मिळाले. विशेषतः ब्राह्मणवाद आणि संस्कृत आधारित विधींना नाकारल्याने तमिळ संस्कृती आणि द्रविड अस्मिता अधिक मजबूत झाली. त्यातून लोकांनी ‘विवाह का आहे?’ आणि ‘तो कसा असावा?’ यावर विचार करण्यास सुरुवात केली. यामुळे अनेक ठिकाणी साधेपणा आणि समानतेला प्राधान्य देणाऱ्या नव्या प्रथा सुरू झाल्या.
धर्मविरोधी आणि अंधश्रद्धाविरोधी आंदोलने (Atheism, Rationalist Movement, Anti-Superstition) पेरियार यांच्या मते, धर्म हा सामाजिक अन्यायाचे मूळ आहे. त्यांनी अनेकदा मूर्तिपूजा आणि धार्मिक विधींची थट्टा उडवली. 1953 मध्ये त्यांनी तमिळनाडूमध्ये गणेश मूर्ती तोडण्याचे आंदोलन केले. यामुळे मोठा वाद निर्माण झाला. त्यांचे म्हणणे असे होते की, मूर्ती ही मातीची असते आणि तिच्यात कोणतीही दैवी शक्ती नसते. त्यांनी अंधश्रद्धा आणि जादूटोण्याविरुद्धही मोहिमा राबवल्या. त्याद्वारे त्यांनी लोकांना तर्कशुद्ध विचार करण्यास प्रोत्साहित केले. स्त्री मुक्ती आंदोलन (Women's Rights, Women's Liberation Movement) पेरियार हे स्त्री हक्कांचे कट्टर समर्थक होते. त्यांनी स्त्रियांना शिक्षण, संपत्तीवर अधिकार आणि स्वातंत्र्य मिळावे यासाठी आंदोलने केली. पितृसत्ताक समाजावर टीका करत ते म्हणाले, “स्त्रियांना गुलाम बनवणारा धर्म आणि संस्कृती नष्ट झाली पाहिजे.” त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि स्त्रियांना पुरुषांप्रमाणेच समान हक्क मिळावेत यासाठी लढा दिला. त्यांच्या स्वाभिमान चळवळ (Self-Respect Movement, Dravidian Movement)ीचा एक मोठा भाग स्त्री मुक्तीवर केंद्रित होता. स्वतंत्र 'द्रविडनाडू'ची मागणी (Dravidian Nadu, Dravidian Politics) पेरियार यांनी 'द्रविडनाडू' या स्वतंत्र देशाची मागणी केली होती. त्यात तमिळनाडू, केरळ, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटक या द्रविड भाषिक राज्यांचा समावेश होता. त्यांचे म्हणणे होते की, उत्तर भारतातील आर्य संस्कृती दक्षिणेतील द्रविड संस्कृतीवर वर्चस्व गाजवते आणि हिंदीच्या सक्तीमुळे द्रविड भाषांचे नुकसान होते. 1944 मध्ये त्यांनी द्रविड कझगम संघटनेची (DK) स्थापन करत द्रविडनाडूचा पुरस्कार केला. नंतर त्यांचे अनुयायी द्रविड मुन्नेत्र कझगम (DMK) मध्ये सामील झाले. कालांतराने त्यांच्या या मागणीला सोडचिठ्ठी दिली. पेरियार यांची आंदोलने केवळ तमिळनाडूपुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यांचा प्रभाव संपूर्ण दक्षिण भारतात आणि देशभरात होता. त्यांनी द्रविड चळवळीला एक नवीन दिशा दिली आणि सामाजिक न्यायाचा पाया रचला. त्यांच्या आंदोलनांमुळे तमिळनाडूमध्ये जातिव्यवस्था कमकुवत झाली, शिक्षणाचा प्रसार झाला आणि स्त्रियांना अधिक स्वातंत्र्य मिळाले. आजही त्यांचे विचार आणि आंदोलने अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहेत. महिलांनी केवळ मुले जन्माला घालण्यासाठी लग्न न करता शिक्षणाचा मार्ग पत्करावा (Women's Education, Gender Equality) पेरियार यांनी एकदा रशियाला भेट दिली. तिथे त्यांच्यावर कम्युनिस्ट विचारांचा प्रभाव पडला. मायदेशी परतल्यानंतर त्यांनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या जाहीरनाम्याचे पहिले तमिळ भाषांतर प्रकाशित केले. स्त्री स्वातंत्र्याविषयी त्यांची मते एवढी भक्कम होती की, आजच्या निकषांनुसारही ती कट्टरपंथीच मानली जातील. त्यांनी बालविवाह निर्मुलन, विधवा विवाह, जोडीदार निवडणे किंवा सोडणे, विवाहाला त्यात अंतर्भूत पावित्र्य न मानता भागीदारी मानणे आदींसाठी मोहीम चालवली. त्यांनी महिलांना केवळ मुले जन्माला घालण्यासाठी लग्न करण्याऐवजी शिक्षणाचा मार्ग पत्करण्याचा सल्ला दिला. कट्टर नास्तिक होते पेरियार (Periyar Atheism, Rationalist Philosophy) पेरियार यांच्या अनुयायांनी वैवाहिक विधींना आव्हान दिले. त्यांनी लग्नाची ओळख म्हणून मंगळसूत्र घालण्यास विरोध केला. त्यांना एका महिला परिषदेतच पेरियार ही उपाधी देण्यात आली. समाजातील अंधश्रद्धा व भेदभावाचे मूळ ब्राह्मणांना सर्वात वरचे स्थान देणाऱ्या व जातीच्या आधारावर विविध वर्गांमध्ये विभागणी करणाऱ्या वैदिक हिंदू धर्मात आहे असा त्यांचा विश्वास होता. त्यामुळे त्यांना वैदिक धर्माचे नियम व ब्राह्मणांचे वर्चस्व मोडीत काढायचे होते. कट्टर नास्तिक म्हणून त्यांनी देवांच्या अस्तित्वाच्या कल्पनेविरोधात उपदेश दिला. पेरियार व बाबासाहेबांची भेट (Periyar and Dr. B. R. Ambedkar, World Buddhist Conference)
पेरियार व डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांची 1954 साली म्यानमारमधील (तत्कालीन बर्मा) रंगून येथे झाली होती. विश्व बौद्ध परिषदेच्या निमित्ताने झालेली ही भेट ऐतिहासिक आणि वैचारिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. या दोन्ही महापुरुषांनी भारतीय समाजातील जातिव्यवस्था, धार्मिक रुढी आणि सामाजिक अन्याय यांच्या विरोधात आयुष्यभर लढा दिला. या परिषदेत पेरियार आणि आंबेडकरांनी बौद्ध धर्माच्या तत्त्वज्ञानावर चर्चा केली. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्माला सामाजिक समता आणि तर्कशुद्ध विचारांचा आधार मानले होते, तर पेरियार यांनीही धर्माच्या नावाखालील अंधश्रद्धा आणि शोषणाला विरोध केला होता. या भेटीत त्यांनी जातिव्यवस्थेच्या उन्मूलनासाठी बौद्ध धर्माच्या संभाव्य भूमिकेवर विचारविनिमय केला असावा, असे मानले जाते. पेरियार यांचे काही ठळक रंजक किस्से (Interesting Facts About Periyar, Periyar Life Story) पेरियार हे एक थोर समाजसुधारक, तर्कवादी व द्रविड चळवळीचे जनक होते. त्यांचे जीवन अनेक रंजक व प्रेरणादायी प्रसंगांनी भरलेले आहे, ज्यांनी त्यांच्या विचारांना आकार दिला व त्यांना जनमाणसांत स्थान मिळवून दिले. खाली त्यांचे काही रंजक किस्से दिले आहेत. त्यातून त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटना व व्यक्तिमत्त्वाची झलक दिसून येते. 1. काशीतील भूक आणि नास्तिकतेची सुरुवात पेरियार यांनी ऐन तारुण्यात संन्यास घेऊन काशीला (वाराणसी) जाण्याचा निर्णय घेतला होता. धार्मिक ठिकाण असलेल्या काशीत एखाद्या धर्मशाळेत मोफत अन्नपाणी मिळेल अशी त्यांची अपेक्षा होती. पण तिथे गेल्यानंतर त्यांना कळले की मोफत जेवण फक्त ब्राह्मणांसाठीच आहे. भुकेने व्याकूळ झालेल्या पेरियारांनी ब्राह्मणाचा वेष धारण करत जेवण मिळवण्याचा प्रयत्न केला. ते जानवे घालून धर्मशाळेत गेले. पण त्यांच्या मिश्यांमुळे त्यांची ओळख पटली. त्यांना बाहेर हकलण्यात आले. भुकेने तडफडत असताना त्यांच्यावर रस्त्यावर फेकलेल्या पत्रावळींवरील अन्न खाण्याची वेळ आली. हे अन्न त्यांच्यासोबत कुत्रेही खात होते. या अपमानकारक अनुभवाने त्यांच्या मनात धर्म व जातिव्यवस्थेविरुद्ध तीव्र संताप निर्माण झाला आणि ते नास्तिक बनले. 2. 69 व्या वर्षी 37 वर्षांनी लहान मुलीशी विवाह
पेरियार यांचे वैयक्तिक आयुष्यही तेवढेच रंजक होते. 1949 साली वयाच्या 69 व्या वर्षी त्यांनी आपल्या 32 वर्षीय सहाय्यक मणियम्मई हिच्याशी विवाह केला. हे लग्न त्यांच्या द्रविड कझगम पक्षातही वादाचे कारण ठरले. पेरियार यांच्या मते, मणियम्मई त्यांची काळजी घेते. त्यामुळे त्यांच्या विचारांना पुढे नेण्यासाठी त्याच योग्य वारस आहेत. या लग्नाला समाज व पक्षातून प्रचंड विरोध झाला. पण पेरियार यांनी आपला निर्णय बदलला नाही. या घटनेमुळे त्यांच्या निर्भय व स्वतंत्र विचारसरणीचे दर्शन घडते. 3. रामायणावर टीका आणि ‘सच्ची रामायण’ पेरियार यांनी हिंदू धर्मग्रंथांवर सडकून टीका केली. त्यांचे ‘सच्ची रामायण’ हे पुस्तक चांगलेच वादग्रस्त ठरले. त्यांच्या मते, रामायण हे धार्मिक पुस्तक नसून ब्राह्मणांनी दक्षिणेतील अनार्यांवर उत्तरेकडील आर्यांचा विजय आणि वर्चस्व दाखवण्यासाठी लिहिलेली एक राजकीय कथा आहे. त्यांनी रामाला खलनायक आणि रावणाला नायक म्हणून चित्रित केले. या पुस्तकामुळे त्यांच्यावर चौफेर टीका झाली. काही ठिकाणी या पुस्तकाचे दहनही करण्यात आले. पण पेरियार आपल्या मतावर ठाम राहिले. 4. हरिजनांना मंदिरातील प्रवेशासाठी आंदोलन पेरियार यांनी 1924 साली केरळमधील वैकोम येथील मंदिरात दलितांना प्रवेश मिळावा म्हणून सत्याग्रह केला. त्यावेळी मंदिरात फक्त उच्चवर्णीयांना प्रवेश होता. या आंदोलनामुळे त्यांना अटक झाली, पण त्यांनी हार मानली नाही. हा सत्याग्रह यशस्वी झाला आणि मंदिराचे दरवाजे सर्वांसाठी खुले झाले. या घटनेने त्यांना ‘वैकोम वीर’ ही उपाधी मिळाली. 5. हिंदीविरोधी आंदोलन आणि तमिळ अस्मिता पेरियार यांचा हिंदीच्या सक्तीला ठाम विरोध होता. त्यांचे म्हणणे होते की, हिंदी लादणे हा तमिळ संस्कृती आणि भाषेवरील आक्रमण आहे. 1930 च्या दशकात त्यांनी हिंदी विरोधी आंदोलन तीव्र केले आणि ‘तमिळनाडू तमिळांसाठी’ हा नारा दिला. त्यांनी हिंदी शिकण्यास नकार देत आयुष्यभर तमिळ भाषेच्या संवर्धनासाठी लढा दिला. 6. मनुस्मृतीचे दहन पेरियार यांनी हिंदू धर्मातील जातिव्यवस्था आणि स्त्रियांचे दमन यासाठी मनुस्मृतीला जबाबदार धरले. त्यांनी मनुस्मृतीचे जाहीर दहन करून ब्राह्मणेतर समाजाला आत्मसन्मानाचा संदेश दिला. या कृतीमुळे त्यांच्यावर प्रचंड टीका झाली, पण त्यांनी आपले विचार मांडणे कधीच थांबवले नाही. 7. धर्म आणि ईश्वरावर कटाक्ष पेरियार रामास्वामी यांचे तर्कवादी विचार त्यांच्या वक्तव्यातून दिसून येतात. ते एकेठिकाणी म्हणाले, “विदेशी लोक दुसऱ्या ग्रहांवर अंतराळ यान पाठवत आहेत, आणि आपण ब्राह्मणांमार्फत आपल्या मृत पूर्वजांना भात आणि खीर पाठवतो. हे किती शहाणपणाचे आहे?” अशा विविध विचारांद्वारे त्यांनी अंधश्रद्धेवर जोरदार हल्ला चढवला. Periyar Legacy, Social Reform in India पेरियार यांच्या जीवनातून एका सामान्य माणसापासून क्रांतिकारी विचारवंतापर्यंतच्या प्रवासाचे दर्शन घडते. त्यांचे किस्से त्यांच्या धैर्याचे, तर्कशुद्धतेचे व सामाजिक न्यायासाठीच्या अथक लढ्याचे प्रतीक आहेत. त्यांनी धर्म, जात व लिंगभेद याविरोधात आवाज उठवून दक्षिण भारतातील सामाजिक व राजकीय परिदृश्य बदलले. आजही त्यांचे विचार अनेकांना प्रेरणा देतात. अंत्यसंस्कारातून शेवटचा संदेश (Periyar Death, Final Rites, Atheist Philosophy) पेरियार ई. व्ही. रामासामी यांचे 24 डिसेंबर 1973 रोजी निधन झाले. त्यांच्या पार्थिवावर त्यांच्या नास्तिक आणि तर्कवादी विचारसरणीनुसार अत्यंत साधेपणाने अंत्यसंस्कार करण्यात आले. पेरियार यांनी आयुष्यभर धार्मिक विधी आणि अंधश्रद्धांचा विरोध केला होता. त्यामुळे त्यांच्या अंत्यसंस्कारात कोणतेही पारंपरिक हिंदू विधी किंवा मंत्रोच्चार केले गेले नाही. त्यांच्या इच्छेनुसार, त्यांचे पार्थिव अग्नीत न देता दफन करण्यात आले. हा सर्व संस्कार धार्मिक प्रथांपासून मुक्त आणि त्यांच्या स्वयं-सन्मान तत्त्वांनुसार पार पाडला गेला. या घटनेतून त्यांच्या विचारांचे आणि जीवनशैलीचे शेवटचे प्रतिबिंब दिसले. हा त्यांनी समाजाला दिलेला शेवटचा संदेश मानला जातो.
अखेरीस पाहू पेरियार यांचे काही कथित वादग्रस्त विचार (Periyar Quotes, Controversial Statements) 1- मी सर्वकाही केले. मी गणपती आदी सर्व देव-देवतांच्या मूर्ती फोडल्या. राम आदींचेही फोटो जाळले. पण त्यानंतरही माझी भाषणे ऐकण्यासाठी हजारो लोक येत असतील, तर ते जनतेमध्ये 'स्वाभिमान आणि बुद्धिमत्ता' जागृत झाल्याचे द्योतक आहे. 2- मी जगातील सर्व संघटित धर्मांचा तीव्र तिरस्कार करतो. 3- धर्मग्रंथ, पुराण आणि त्यात सांगितलेल्या देवी-देवतांवर माझा अजिबात विश्वास नाही, कारण ते सर्व दोषी आहेत. मी जनतेला त्यांना जाळून नष्ट करण्याचे आवाहन करतो. 4- ब्राह्मण आपल्याला अंधश्रद्धेवर विश्वास ठेवण्यास तयार करतात. पण ते स्वतः आरामदायी जीवन जगतात. ते तुमची अस्पृश्य म्हणवून निंदा करतात. मी तुम्हाला सावध करतो की, त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नका. 5- ब्राह्मणांनी धर्मग्रंथ व पुराणांच्या माध्यमातून आपल्याला गुलाम बनवले आहे. आपले स्थान मजबूत करण्यासाठी त्यांनी मंदिरे व देवदेवतांची निर्मिती केली. 6- सर्व मानव जन्मतः समान आहेत, मग एकट्या ब्राह्मणांना श्रेष्ठ आणि इतरांना कनिष्ठ कसे मानता येईल? 7- ग्रामीण जनतेने देव, अनीति, जात, अंधश्रद्धा यापासून मुक्ती मिळवली, तरच आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळाले असे मानले पाहिजे. 8- आज परदेशी लोक इतर ग्रहांवर संदेश आणि अंतराळयान पाठवत आहेत. पण आपण पुजाऱ्यांच्या माध्यमातून इहलोकातील आपल्या पूर्वजांना भात व खीर पाठवतो. ही हुशारी आहे का? 9- ईश्वरी सत्ता स्वीकारण्यासाठी कोणत्याही बुद्धिमत्तेची गरज लागत नाही. पण नास्तिकतेसाठी मोठे धैर्य आणि दृढ विश्वासाची गरज लागते. हे केवळ तर्कशक्ती आणि बुद्धी असलेल्यांनाच शक्य आहे. 10- तुम्हाला शुद्र म्हणणारे देव नष्ट करा, देवांना शक्ती देणारे पुराणे व इतिहास यांचा नाश करा. त्या देवाची उपासना करा, जो खरोखर दयाळू व समजूतदार आहे.
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा