जगभरात हेरगिरीच्या (Spy Stories) अनेक थरारक कथा प्रसिद्ध आहेत. काही गुप्तहेर शत्रूराष्ट्रात नवी ओळख धारण करून प्रवेश करतात. काही वर्षानुवर्षे आपली खरी ओळख लपवून काम करतात. तर काहींच्या आयुष्यावर चित्रपटही तयार होतात. मात्र, चीनचा ऑपेरा कलाकार आणि गुप्तहेर शी पेई पु (Shi Pei Pu) आणि फ्रान्सच्या बर्नार्ड बर्सिको (Bernard Boursicot) यांची कहाणी या सगळ्यांपेक्षा वेगळी आहे.
या प्रकरणात एका व्यक्तीने जवळपास दोन दशके स्वतःची ओळख लपवून ठेवली. त्याने फ्रान्सच्या दूतावासात काम करणाऱ्या बर्नार्डशी प्रेमसंबंध निर्माण केले. बर्नार्डला आपण एका महिलेशी प्रेमसंबंधात आहोत, असे वाटत होते. त्याने त्या व्यक्तीला आपली पत्नी मानले. त्यांना एक मुलगाही असल्याचे त्याला सांगण्यात आले. मात्र, पुढे उघड झालेल्या सत्याने त्याचे आयुष्यच बदलून गेले.
या प्रकरणाचा संबंध केवळ प्रेमसंबंधांशी नव्हता. त्यामध्ये आंतरराष्ट्रीय हेरगिरी (International Espionage), गुप्त सरकारी कागदपत्रे, चीन आणि फ्रान्समधील राजनैतिक संबंध आणि एका व्यक्तीच्या विश्वासाचा वापर करून माहिती मिळवण्याचा आरोप अशा अनेक गोष्टी होत्या.
या विचित्र प्रकरणावर आधारित M. Butterfly हे नाटक आणि 1993 मध्ये प्रदर्शित झालेला त्याच नावाचा चित्रपटही प्रसिद्ध झाला. त्यामुळे Shi Pei Pu Spy Story ही आधुनिक काळातील सर्वाधिक चर्चिल्या गेलेल्या गुप्तहेर कथांपैकी एक बनली.
ख्रिसमस पार्टीत झाली पहिली भेट
या कहाणीची सुरुवात 1964 मध्ये चीनची राजधानी बीजिंग येथे झाली. बर्नार्ड बर्सिको हा फ्रान्सच्या दूतावासात काम करणारा तरुण कर्मचारी होता. त्याची बीजिंगमधील नियुक्ती झाली होती. त्याचे दैनंदिन जीवन कार्यालय आणि निवासस्थान यापुरते मर्यादित होते. चीनमधील स्थानिक नागरिकांशी त्याचा फारसा संपर्क नव्हता.
त्याच वर्षी फ्रान्सच्या दूतावासातील एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने ख्रिसमसच्या निमित्ताने पार्टी आयोजित केली. बर्नार्डलाही या कार्यक्रमासाठी आमंत्रित करण्यात आले होते. याच पार्टीत त्याची शी पेई पु याच्याशी पहिली भेट झाली.
शी पेई पु हा बीजिंग ऑपेराशी संबंधित कलाकार होता. तो गायन आणि अभिनयासोबतच फ्रेंच नागरिकांच्या कुटुंबांना चिनी भाषेचे शिक्षण देत असे. त्याचे व्यक्तिमत्त्व, बोलण्याची पद्धत आणि कलात्मक आवड यांमुळे बर्नार्ड त्याच्याकडे आकर्षित झाला.
सुरुवातीला दोघांमध्ये मैत्री झाली. त्यानंतर त्यांची भेट वाढू लागली. काही काळाने बर्नार्डने शी पेई पु याच्याकडून मंदारिन भाषा शिकण्यास सुरुवात केली. या भाषा शिक्षणाच्या निमित्ताने दोघांचा संपर्क अधिक वाढला.
शी पेई पुने सांगितले वेगळेच सत्य
शी पेई पु हा बर्नार्डच्या घरी येत असे. दोघे एकत्र वेळ घालवत असत. त्यांच्यातील मैत्री हळूहळू जवळच्या नात्यात बदलली. पुढे बर्नार्डला शी पेई पु याने स्वतःच्या आयुष्याविषयी एक वेगळी कहाणी सांगितली.
शी पेई पु याने आपण प्रत्यक्षात महिला असल्याचे आणि कौटुंबिक परिस्थितीमुळे पुरुष म्हणून वावरत असल्याचे बर्नार्डला सांगितले. या कथनानुसार, कुटुंबातील काही कारणांमुळे त्याला लहानपणापासून पुरुषाची ओळख स्वीकारावी लागली होती.
बर्नार्डने या दाव्यावर विश्वास ठेवला. पुढे त्याने शी पेई पु याच्याशी प्रेमसंबंध निर्माण केले. या नात्याचे खरे स्वरूप आणि त्यामागील हेतू यांविषयी मात्र बर्नार्डला पूर्ण माहिती नव्हती.
शी पेई पु याचे जीवन बीजिंग ऑपेरा, भाषा शिक्षण आणि राजनैतिक अधिकाऱ्यांच्या संपर्काशी जोडलेले होते. या संपर्कांचा पुढे कथित हेरगिरीच्या प्रकरणात महत्त्वाचा संबंध असल्याचे फ्रान्समधील तपासात समोर आले.
प्रेमसंबंध आणि लग्नासारखे नाते
बर्नार्ड आणि शी पेई पु यांचे संबंध अनेक वर्षे सुरू राहिले. बर्नार्डच्या मते, तो शी पेई पु याला आपली प्रेयसी आणि पुढे पत्नी मानत होता. त्याला हे नाते खरे वाटत होते. मात्र, या नात्याची वास्तविकता त्याच्या समजुतीपेक्षा पूर्णपणे वेगळी होती.
बर्नार्ड आणि शी पेई पु यांनी पुढे विवाह केला. बर्नार्डने शी पेई पु याला पत्नी मानले. त्यांच्यात प्रेमसंबंध असल्याचा त्याचा ठाम विश्वास होता. या नात्यातील ओळखीचे रहस्यच पुढे या प्रकरणाचे केंद्र बनले.
Shi Pei Pu and Bernard Boursicot Affair या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रकरणात विश्वास, प्रेम, फसवणूक आणि गुप्त माहिती मिळवण्याचे प्रयत्न यांची गुंतागुंत होती.
मुलगा झाल्याची बातमी आणि बर्नार्डचा विश्वास
या नात्यातील सर्वांत अनपेक्षित भाग म्हणजे मुलाच्या जन्माची कहाणी. शी पेई पु याने बर्नार्डला आपण गरोदर असल्याचे आणि पुढे मुलाला जन्म दिल्याचे सांगितले. बर्नार्डला आपण त्या मुलाचा जैविक पिता असल्याचा विश्वास वाटत होता.
मात्र, या कथित मुलाची वास्तविकता पुढे उघड झाली. तपास आणि न्यायालयीन सुनावणीत समोर आलेल्या माहितीनुसार, सदर मुलगा बर्नार्डचा जैविक मुलगा नव्हता. शी पेई पु याने त्या मुलाला दत्तक घेतले होते, असे सांगितले जाते.
बर्नार्डला मात्र बराच काळ हे सत्य माहीत नव्हते. मुलाच्या छायाचित्रांद्वारे आणि त्याच्याविषयी दिल्या जाणाऱ्या माहितीच्या आधारे त्याला आपल्या कुटुंबाविषयी विश्वास वाटत राहिला.
या घटनेमुळे प्रकरणाला आणखी गुंतागुंतीचे स्वरूप आले. प्रेमसंबंधांमधील गुपिते आणि मुलाच्या जन्माविषयीचा दावा यांचा वापर बर्नार्डला या नात्यात बांधून ठेवण्यासाठी झाला का, हा तपास आणि खटल्यातील महत्त्वाचा मुद्दा ठरला.
चीनच्या बाहेर नियुक्ती, पण संपर्क कायम
बर्नार्डची चीनमधील नियुक्ती संपल्यानंतर त्याला मंगोलियासह अन्य ठिकाणी काम करण्याची संधी मिळाली. त्याची पोस्टिंग बदलली, तरी शी पेई पु याच्याशी त्याचा संपर्क कायम राहिला.
बर्नार्डला शी पेई पु आणि मुलासोबत राहायचे होते. त्यासाठी तो वेगवेगळ्या मार्गांनी प्रयत्न करत राहिला. शी पेई पु याने मुलाविषयी दिलेल्या माहितीवर तो विश्वास ठेवत होता.
याच काळात बर्नार्डकडून गुप्त सरकारी कागदपत्रे मिळवली गेल्याचा आरोप पुढे समोर आला. फ्रान्सच्या परराष्ट्र मंत्रालयाशी संबंधित कागदपत्रे आणि राजनैतिक माहिती चीनपर्यंत पोहोचवण्याच्या प्रकरणात त्याचे नाव आले.
तपासातील आरोपांनुसार, शी पेई पु याचा संपर्क 'कांग' या नावाने उल्लेखल्या गेलेल्या व्यक्तीशी होता. बर्नार्डकडून मिळालेली माहिती पुढे चिनी अधिकाऱ्यांपर्यंत पोहोचवल्याचे न्यायालयीन वृत्तांतांत नमूद आहे.
या प्रकरणात प्रेमसंबंधांचा वापर गुप्त माहिती मिळवण्यासाठी झाला, असा फ्रेंच तपास यंत्रणांचा आरोप होता. मात्र, या संबंधांमागील हेतू, दबाव आणि संबंधित व्यक्तींची भूमिका याबाबत त्या काळातील न्यायालयीन सुनावणीत विविध बाजू मांडण्यात आल्या.
पॅरिसमध्ये एकत्र राहण्याचे स्वप्न
पुढे बर्नार्डची नियुक्ती फ्रान्समध्ये झाली. त्याला शी पेई पु आणि मुलाला आपल्यासोबत ठेवायचे होते. अनेक वर्षांच्या नात्यानंतर हे स्वप्न पूर्ण होईल, अशी त्याला आशा होती.
अखेर शी पेई पु आणि मुलाला फ्रान्समध्ये येण्याची संधी मिळाली. बर्नार्डने त्यांच्यासोबत राहण्याची व्यवस्था केली. त्याच्या दृष्टीने हे अनेक वर्षांपासून पाहिलेल्या स्वप्नाची पूर्तता होती.
मात्र, फ्रान्सच्या प्रतिगुप्तचर यंत्रणांचे (French Counterintelligence) लक्ष या नात्याकडे गेले होते. एका परदेशी नागरिकाचा फ्रेंच दूतावासातील कर्मचाऱ्याशी असलेला जवळचा संबंध आणि गुप्त माहितीच्या देवाणघेवाणीबाबत संशय निर्माण झाला.
फ्रान्सच्या सुरक्षा यंत्रणांनी या प्रकरणाची चौकशी सुरू केली. पुढे ही चौकशी एका मोठ्या आंतरराष्ट्रीय हेरगिरी प्रकरणात बदलली.
1983 मध्ये गुपित उघड
1983 मध्ये फ्रान्सच्या अधिकाऱ्यांनी बर्नार्ड बर्सिको आणि शी पेई पु यांच्याविषयी तपास सुरू केला. त्यांचे संबंध, शी पेई पु याची खरी ओळख आणि गुप्त कागदपत्रांच्या देवाणघेवाणीचे आरोप यांचा शोध घेण्यात आला.
चौकशीदरम्यान वैद्यकीय तपासणी करण्यात आली. त्यातून शी पेई पु हा जैविकदृष्ट्या पुरुष असल्याचे स्पष्ट झाले. बर्नार्डला आपण अनेक वर्षे ज्या व्यक्तीला महिला समजत होतो, ती प्रत्यक्षात पुरुष असल्याचे समजले.
हे सत्य समोर आल्यानंतर बर्नार्डला मोठा धक्का बसला. त्याच्या वैयक्तिक आयुष्याविषयीच्या समजुती कोलमडल्या. मुलाच्या जन्माबाबतही त्याला सांगितलेली कहाणी खरी नसल्याचे उघड झाले.
या प्रकरणाची बातमी फ्रान्ससह जगभर पसरली. प्रेमसंबंधांच्या आडून गुप्त माहिती मिळवली गेल्याच्या आरोपामुळे हे प्रकरण आंतरराष्ट्रीय चर्चेचा विषय बनले.
500 गुप्त कागदपत्रांचा दावा
या प्रकरणातील सर्वांत गंभीर भाग म्हणजे फ्रान्सच्या सरकारी आणि राजनैतिक कागदपत्रांची देवाणघेवाण. काही वृत्तांमध्ये 500 हून अधिक कागदपत्रांचा उल्लेख आढळतो. मात्र, वेगवेगळ्या ऐतिहासिक वृत्तांतांमध्ये कागदपत्रांची संख्या आणि त्यांचे स्वरूप याबाबत फरक आहे.
1986 मधील न्यायालयीन खटल्याविषयीच्या वृत्तांनुसार, बर्नार्डने 1977 ते 1979 या कालावधीत चीनला संवेदनशील माहिती दिल्याचा आरोप होता. त्या विशिष्ट कालावधीतील आरोपांमध्ये 30 फ्रेंच कागदपत्रे दिल्याचा उल्लेखही आढळतो. यापूर्वीच्या काळातील माहितीची देवाणघेवाण स्वतंत्रपणे चर्चिली गेली होती.
या प्रकरणात शी पेई पु याने बर्नार्डकडून मिळालेली माहिती पुढे चिनी संपर्कांपर्यंत पोहोचवल्याचा आरोप होता. त्यामुळे हा प्रकार केवळ वैयक्तिक फसवणुकीपुरता मर्यादित राहिला नाही. तो फ्रान्सच्या राष्ट्रीय सुरक्षेशी आणि आंतरराष्ट्रीय गुप्तहेरगिरीशी संबंधित गुन्हा बनला.
न्यायालयीन खटला आणि तुरुंगवास
1986 मध्ये पॅरिसमध्ये या प्रकरणाचा खटला चालला. बर्नार्ड बर्सिको आणि शी पेई पु या दोघांनाही हेरगिरीशी संबंधित गुन्ह्यांमध्ये दोषी ठरवण्यात आले. दोघांना सहा वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.
बर्नार्डने आपण प्रेमामुळे आणि शी पेई पु याच्याशी असलेले नाते टिकवण्यासाठी माहिती दिल्याचे सांगितले. त्याच्या मते, हे नाते त्याच्यासाठी खरे होते. मात्र, न्यायालयाने गुप्त कागदपत्रांच्या देवाणघेवाणीला गंभीर स्वरूपाचा गुन्हा मानले.
शी पेई पु याच्यावरील आरोपांमध्ये बर्नार्डकडून माहिती मिळवून ती पुढे पोहोचवण्याचा मुद्दा महत्त्वाचा होता. त्यामुळे या प्रकरणाला Spy Scandal, French Espionage Case आणि Chinese Spy Affair अशा नावांनीही प्रसिद्धी मिळाली.
पुढे फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष फ्राँस्वा मितराँ यांनी शी पेई पु याला 1987 मध्ये माफी दिली. बर्नार्डलाही त्याच वर्षी माफी मिळाली. त्यामुळे दोघांची तुरुंगातून सुटका झाली.
M. Butterfly नामक चित्रपट तयार
या घटनेने साहित्य आणि चित्रपटसृष्टीचेही लक्ष वेधून घेतले. लेखक डेव्हिड हेन्री ह्वांग यांनी या प्रकरणापासून प्रेरणा घेऊन 1988 मध्ये M. Butterfly हे नाटक लिहिले. पुढे 1993 मध्ये याच नावाचा चित्रपट प्रदर्शित झाला.
या चित्रपटाचे दिग्दर्शन डेव्हिड क्रोननबर्ग यांनी केले. जेरेमी आयर्न्स आणि जॉन लोन यांच्या प्रमुख भूमिका असलेल्या या चित्रपटात प्रेम, भ्रम, ओळख, सांस्कृतिक गैरसमज आणि राजकीय हेरगिरी या विषयांचा वेध घेण्यात आला.
M. Butterfly हा प्रत्यक्ष घटनेचा तंतोतंत माहितीपट नाही. तो वास्तविक प्रकरणापासून प्रेरित असलेला नाट्यमय चित्रपट आहे. त्यामुळे चित्रपटातील प्रसंग आणि वास्तविक व्यक्तींच्या जीवनातील घटना यांची सरमिसळ करू नये.
या प्रकरणामुळे Bernard Boursicot, Shi Pei Pu आणि M. Butterfly ही नावे जगभरात प्रसिद्ध झाली. आजही ही घटना आंतरराष्ट्रीय गुप्तहेरगिरीच्या इतिहासातील अनोख्या प्रकरणांपैकी एक मानली जाते.
शी पेई पु यांचे निधन आणि बर्नार्डचे पुढील आयुष्य
शी पेई पु यांचे निधन 30 जून 2009 रोजी पॅरिस येथे झाले. ते चिनी ऑपेरा कलाकार आणि या गाजलेल्या गुप्तहेर प्रकरणातील प्रमुख व्यक्ती होते.
बर्नार्ड बर्सिको यांचे पुढील आयुष्य मात्र या घटनेच्या सावटाखाली गेले. अनेक वर्षे ज्या नात्यावर त्याने विश्वास ठेवला होता, त्यातील सत्य उघड झाल्याने त्याला वैयक्तिक आणि सामाजिक पातळीवर मोठा धक्का बसला.
या घटनेने जगासमोर एक प्रश्न उभा केला: एखाद्या व्यक्तीवरील भावनिक विश्वासाचा वापर राष्ट्रीय सुरक्षेशी संबंधित माहिती मिळवण्यासाठी केला जाऊ शकतो का? या प्रकरणातून प्रेमसंबंध, वैयक्तिक ओळख, विश्वास आणि गुप्तहेरगिरी यांच्यातील गुंतागुंत दिसून येते.
हेरगिरीच्या इतिहासातील एक अनोखी कहाणी
शी पेई पु आणि बर्नार्ड बर्सिको यांची कहाणी केवळ धक्कादायक वैयक्तिक नात्याची कथा नाही. ती शीतयुद्धाच्या काळातील आंतरराष्ट्रीय राजकारण, प्रतिगुप्तचर यंत्रणा आणि राजनैतिक गोपनीयतेशी संबंधित एक महत्त्वाचे प्रकरण आहे.
या घटनेत प्रेम आणि विश्वास यांचा वापर गुप्त माहिती मिळवण्यासाठी झाल्याचा आरोप होता. एका व्यक्तीची खरी ओळख अनेक वर्षे लपून राहिली. मुलाच्या जन्माबाबतही चुकीची माहिती देण्यात आली. अखेर तपास आणि न्यायालयीन खटल्यामुळे संपूर्ण प्रकरण जगासमोर आले.
आजही Shi Pei Pu Biography, Bernard Boursicot Spy Case, Chinese Spy Story, International Espionage आणि M. Butterfly True Story यांसारख्या विषयांमध्ये या घटनेचा उल्लेख केला जातो.
या कहाणीतील सर्वांत महत्त्वाचा धडा म्हणजे गुप्तहेरगिरी ही केवळ शस्त्रे, कोडवर्ड किंवा गुप्त मोहिमांपुरती मर्यादित नसते. कधी कधी मानवी नाती, भावनिक गुंतवणूक आणि विश्वास यांचाही वापर गुप्त माहिती मिळवण्यासाठी केला जाऊ शकतो. म्हणूनच ही घटना आधुनिक गुप्तहेरगिरीच्या इतिहासातील एक असामान्य आणि कायम लक्षात राहणारे प्रकरण ठरली आहे.
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा