जगाच्या इतिहासात अनेक Revolutionaries होऊन गेले. त्यांनी आपल्या धाडसी कृती, प्रखर विचार आणि संघर्षातून स्वातंत्र्य, समता आणि सामाजिक न्यायाची मशाल पेटवली. काही देशांसाठी हे क्रांतिकारक नायक ठरले, तर त्यांच्या विरोधकांसाठी ते शत्रू आणि हिंसक व्यक्ती ठरले. त्यामुळेच इतिहासातील काही व्यक्तिमत्त्वे काळाच्या पुढे जाऊनही वादग्रस्त राहतात. Che Guevara हे अशाच विरोधाभासांनी भरलेल्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते.
काहींसाठी चे गेव्हारा म्हणजे Revolution, Social Justice, Equality आणि Resistance यांचे प्रतीक आहेत. तर त्यांच्या टीकाकारांसाठी ते सशस्त्र हिंसा आणि कठोर राजकारणाचे प्रतीक आहेत. मात्र एवढे निश्चित की, 20व्या शतकातील क्रांतीचा इतिहास चे गेव्हारा यांच्याशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही.
अस्थम्याने त्रस्त असलेला अर्जेंटिनातील एक मुलगा पुढे क्युबाच्या क्रांतीचा प्रमुख चेहरा कसा बनला? गरिबी, सामाजिक विषमता आणि साम्राज्यवादाने त्याच्या विचारांना कसे आकार दिले? आणि मृत्यूनंतर त्याचा चेहरा जगभरातील Revolutionary Icon कसा बनला? चला पाहूया Ernesto Che Guevara यांची ही रोमांचक आणि तितकीच वादग्रस्त कहाणी...
सर्वात आधी पाहूया चे गेव्हारा यांच्या प्रसिद्ध फोटोची कहाणी
आज जगातील लाखो T-Shirts, पोस्टर्स, बॅग्ज, कपडे आणि विविध वस्तूंवर दिसणारा चे गेव्हारा यांचा प्रसिद्ध फोटो हा जगातील सर्वाधिक ओळखल्या जाणाऱ्या छायाचित्रांपैकी एक आहे. डोक्यावर गोल चपटी टोपी, किंचित झुकलेला चेहरा आणि क्षितिजाकडे रोखलेली नजर अशी त्यांची प्रतिमा आज Che Guevara T-Shirt आणि Che Guevara Poster यांची ओळख बनली आहे. या फोटोमुळे चे गेव्हारा यांचा चेहरा स्वतःच एका क्रांतीचे प्रतीक बनला. हा प्रसिद्ध फोटो मात्र योगायोगाने निर्माण झाला.
1960 साली क्युबाच्या क्रांतीला एक वर्ष पूर्ण झाले होते. त्याच काळात 4 मार्च रोजी हवाना बंदरात उभ्या असलेल्या फ्रेंच मालवाहू जहाज La Coubre मध्ये मोठा स्फोट झाला. या दुर्घटनेत सुमारे 100 लोकांचा मृत्यू झाला. क्युबाचे सरकार आणि फिडेल कॅस्ट्रो यांनी या घटनेमागे अमेरिकन गुप्तचर संस्था CIAचा हात असल्याचा आरोप केला. त्यावेळी चे गेव्हारा क्युबाचे उद्योगमंत्री होते. स्फोटानंतर ते तातडीने घटनास्थळी पोहोचले आणि परिस्थितीचा आढावा घेतला.
दुसऱ्या दिवशी, 5 मार्च 1960 रोजी फिडेल कॅस्ट्रो यांनी हवानामध्ये मोठी शोकसभा घेतली. मृतांना श्रद्धांजली देताना त्यांनी प्रसिद्ध “Patria o Muerte” म्हणजेच “मातृभूमी किंवा मृत्यू” ही घोषणा केली.
याच कार्यक्रमात फोटोग्राफर Alberto Korda उपस्थित होते. मान्यवरांचे फोटो घेत असताना त्यांची नजर अचानक चे गेव्हारा यांच्यावर पडली. काही सेकंदांसाठी त्यांच्या चेहऱ्यावर आलेले गंभीर भाव पाहून कोर्दा यांनी कॅमेऱ्याचे बटण दाबले.
त्यांनी दोन फोटो काढले. पहिल्या फोटोमध्ये चे यांच्या शेजारी एक व्यक्ती आणि एका बाजूला झाड दिसत होते. दुसऱ्या फोटोमध्ये त्यांच्या मागे आणखी एक व्यक्ती होती. कोर्दा यांच्या लक्षात आले की त्यांनी एक असामान्य क्षण कॅमेऱ्यात टिपला आहे. त्यांनी पहिल्या फोटोतील अनावश्यक व्यक्ती आणि झाड काढून टाकले. फोटो किंचित तिरका केला आणि तो आपल्या स्टुडिओमध्ये लावला.
पुढे हाच फोटो Guerrillero Heroico या नावाने जगभर प्रसिद्ध झाला. आज तो Che Guevara Iconic Photo म्हणून ओळखला जातो आणि क्रांतीचे सर्वात प्रसिद्ध दृश्य प्रतीक मानले जाते.
आईनेच पाजले सामाजिक न्यायाचे बाळकडू
चे गेव्हारा यांचे पूर्ण नाव Ernesto Rafael Guevara de la Serna होते. त्यांचा जन्म 14 जून 1928 रोजी अर्जेंटिनातील रोसारियो येथे झाला. त्यांचे कुटुंब मध्यमवर्गीय होते. त्यांच्या कुटुंबावर आयरिश आणि स्पॅनिश वंशाचा प्रभाव होता. त्यांचे वडील Ernest Guevara Lynch अभियंता होते, तर आई Celia de la Serna या प्रगत विचारांच्या महिला होत्या. चे यांच्या वैचारिक विकासात त्यांच्या आईचा मोठा प्रभाव होता. सामाजिक न्याय, समानता आणि वंचितांविषयी संवेदनशीलता यांची बीजे त्यांच्या मनात बालपणापासूनच रुजली.
चे यांचे बालपण अर्जेंटिनातील Alta Gracia आणि Córdoba येथे गेले. लहानपणापासूनच त्यांना वाचनाची मोठी आवड होती. त्यांच्या घरात मोठे पुस्तकांचे संग्रहालयच असल्यासारखे वातावरण होते. त्यांनी इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि राजकारणाचा अभ्यास केला. मार्क्स आणि लेनिन यांच्या विचारांचाही त्यांनी अभ्यास केला.
1947 मध्ये त्यांनी University of Buenos Aires येथे वैद्यकीय शिक्षणासाठी प्रवेश घेतला. 1953 मध्ये त्यांनी वैद्यकीय पदवी पूर्ण केली. डॉक्टर होऊन सुखाचे जीवन जगण्याची संधी त्यांच्यासमोर होती. पण त्यांच्या आयुष्याला वेगळेच वळण मिळणार होते.
मोटारसायकलवरील प्रवासाने बदलले आयुष्य
वैद्यकीय शिक्षण घेत असतानाच चे गेव्हारा यांनी लॅटिन अमेरिकेतील अनेक भागांचा प्रवास केला. मित्र Alberto Granado यांच्यासोबत त्यांनी मोटारसायकलवरून मोठा प्रवास केला. या प्रवासात त्यांनी चिली, पेरू, इक्वेडोर, कोलंबिया आणि व्हेनेझुएला यांसह अनेक भाग पाहिले. शहरांपेक्षा ग्रामीण भागात दिसणारी गरिबी, कामगारांची परिस्थिती, आदिवासी समाजाचे प्रश्न आणि सामाजिक विषमता यांनी त्यांना हादरवून सोडले.
चिलीतील Chuquicamata Copper Mine येथे काम करणाऱ्या कामगारांची परिस्थिती पाहून ते अस्वस्थ झाले. अटाकामा वाळवंटात त्यांची भेट एका गरीब कम्युनिस्ट जोडप्याशी झाली. त्यांच्याकडे स्वतःची गोधडीसुद्धा नव्हती. माचू पिच्चूच्या प्रवासात त्यांनी ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांची परिस्थिती पाहिली. श्रीमंत जमीनदारांच्या मालकीच्या जमिनीवर छोट्या तुकड्यांमध्ये जगणाऱ्या शेतकऱ्यांचे जीवन त्यांच्या मनावर खोलवर परिणाम करून गेले.
पेरूमधील Leprosy Colony मध्ये त्यांनी कुष्ठरोग्यांच्या वसाहतीत काही काळ घालवला. तिथल्या लोकांमधील आपुलकी आणि एकजूट पाहून ते प्रभावित झाले.
या संपूर्ण प्रवासाने चे यांच्या मनात एक विचार अधिकाधिक मजबूत झाला. जगातील समाजव्यवस्था गरीब आणि श्रीमंत अशा दोन गटांमध्ये विभागली गेली आहे आणि गरीब लोकांचे शोषण होत आहे, असे त्यांना वाटू लागले.
याच प्रवासावर आधारित त्यांनी नंतर The Motorcycle Diaries हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकामुळे त्यांच्या तरुणपणातील प्रवासाची आणि विचारांमध्ये झालेल्या बदलाची जगाला ओळख झाली.
जिथे क्रांतीची ज्योत, तिथे चे गेव्हारा
चे गेव्हारा यांचा चेहरा पुढे जगभरातील Student Movements, Political Protests आणि Revolutionary Movements मध्ये दिसू लागला. 1968 मध्ये फ्रान्समध्ये झालेल्या विद्यार्थी आंदोलनातही चे यांची प्रतिमा वापरण्यात आली. डॅनियाल मार्क या विद्यार्थी नेत्याने Bolivian Diary वरील चे गेव्हारा यांच्या प्रतिमेचा वापर करून तत्कालीन सरकारविरोधातील आंदोलनाला वेगळे प्रतीक दिले.
त्यानंतर जगभरातील अनेक चळवळी, मोर्चे आणि आंदोलनांमध्ये चे गेव्हारा यांचा फोटो झळकू लागला. त्यामुळे चे यांचा चेहरा एखाद्या व्यक्तीपुरता मर्यादित राहिला नाही. तो Revolutionary Symbol बनला.
“आई, हे जग तर्क आणि विवेकाने चालत नाही”
चे गेव्हारा यांची जन्मभूमी अर्जेंटिना असली तरी त्यांच्या राजकीय विचारांना निर्णायक वळण मिळाले ते Guatemalaमध्ये. 1954 मध्ये ते ग्वाटेमालात होते. त्या वेळी देशात मोठे राजकीय बदल सुरू होते. अमेरिकेच्या हस्तक्षेपामुळे ग्वाटेमालाचे राष्ट्राध्यक्ष Jacobo Árbenz यांचे सरकार सत्तेतून हटवण्यात आले. या घटनांचा चे गेव्हारा यांच्या विचारांवर मोठा परिणाम झाला. त्यांनी आपल्या आईला लिहिलेल्या पत्रात जग तर्क आणि विवेकाने चालत नसल्याची भावना व्यक्त केली.
अमेरिकेने ग्वाटेमालाचे सरकार पाडल्याचा आरोप
ग्वाटेमालाचे राष्ट्राध्यक्ष हाकोबो अरबेन्झ यांनी भूमी सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला होता. या सुधारणांमुळे मोठ्या जमीनमालकांच्या आणि United Fruit Companyच्या हितसंबंधांना धक्का बसत होता. United Fruit Company ही अमेरिकन कंपनी लॅटिन अमेरिकेतील केळीच्या व्यापारात मोठी ताकद बनली होती. कंपनीने विविध देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर जमीन आणि आर्थिक प्रभाव मिळवला होता.
अरबेन्झ यांच्या भूमी सुधारणा धोरणामुळे कंपनीचे हित धोक्यात आले. त्यानंतर अमेरिकेच्या मदतीने CIA ने ग्वाटेमालातील सरकार उलथवून टाकण्यासाठी गुप्त मोहीम राबवली, असा इतिहासातील महत्त्वाचा दावा आहे. या घटनेने चे गेव्हारा यांच्यावर खोल परिणाम झाला. अमेरिकन साम्राज्यवाद आणि भांडवलशाहीविरोधातील त्यांची भूमिका अधिक कठोर झाली.
चे गेव्हारा यांच्या मनात क्रांतीचे बीज कसे रुजले?
चे लहान असताना त्यांच्या परिसरात गरीब लोक राहत होते. त्यांच्यामध्ये एक लंगडा व्यक्ती होता. तो कुत्र्यांनी ओढली जाणारी गाडी चालवत असे. एकदा काही मुले त्या व्यक्तीला दगड मारून त्रास देत होती. चे यांनी त्या मुलांना हुसकावून लावले. मात्र ज्याला त्यांनी वाचवले, त्याच व्यक्तीने उलट चे यांनाच शिवीगाळ केली. या घटनेतून चे यांना वर्गव्यवस्थेची एक वेगळी बाजू जाणवली. ते स्वतः सधन कुटुंबातून आले होते. पण त्यांच्या आसपासचे गरीब लोक वेगळ्या सामाजिक वास्तवात जगत होते. याच अनुभवांमुळे त्यांच्या मनात Class Struggle, Poverty, Inequality आणि Social Justice या प्रश्नांविषयी विचार अधिक खोल होत गेले.
शस्त्रांशिवायची क्रांती त्यांना मान्य नव्हती
चे गेव्हारा यांना क्रांतीची विलक्षण ओढ होती. पण त्यांना केवळ आंदोलन किंवा निषेध पुरेसा वाटत नव्हता. त्यांना सशस्त्र संघर्ष हा परिवर्तनाचा प्रभावी मार्ग वाटत होता. महाविद्यालयीन काळात काही मित्रांनी त्यांना आंदोलनात सहभागी होण्याचे आवाहन केले. मात्र केवळ मार खाण्यासाठी मोर्चात जाण्याची आपली इच्छा नसल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
त्यांच्या विचारसरणीतून एक गोष्ट स्पष्ट होत गेली—अन्यायाविरुद्ध केवळ बोलण्यापेक्षा त्याच्याशी थेट संघर्ष करणे आवश्यक आहे.
गरीबी आणि गरिबांच्या वेदनांविरोधात लढा
चे डॉक्टर होते. त्यांना हवे असते तर त्यांनी आरामदायी वैद्यकीय जीवन निवडले असते. मात्र लॅटिन अमेरिकेतील गरिबी, सामाजिक विषमता आणि शोषण पाहिल्यानंतर त्यांनी वेगळा मार्ग निवडला. त्यांच्या Motorcycle Journey मध्ये त्यांनी सामान्य लोकांचे जीवन जवळून पाहिले. चिलीतील खाणकामगार, पेरूमधील गरीब शेतकरी, कुष्ठरोग्यांच्या वसाहतीतील लोक आणि आदिवासी समाज यांच्या समस्या त्यांच्या मनावर कोरल्या गेल्या. या अनुभवांमुळे दक्षिण अमेरिकेतील समस्या केवळ सुधारणा करून सुटणार नाहीत, तर मोठ्या राजकीय बदलाची आवश्यकता आहे, असा त्यांचा विश्वास अधिक दृढ झाला.
फिडेल कॅस्ट्रो यांची भेट आणि सशस्त्र क्रांती
ग्वाटेमालातील घटनांनंतर चे गेव्हारा मेक्सिकोमध्ये गेले. तिथे त्यांची भेट काही क्युबन निर्वासितांशी झाली. त्यांच्यामार्फत त्यांचा परिचय Fidel Castro यांच्याशी झाला. ही भेट चे यांच्या आयुष्यातील निर्णायक घटना ठरली. फिडेल कॅस्ट्रो यांना क्युबातील हुकूमशहा Fulgencio Batista यांची सत्ता उलथवून टाकायची होती. बतिस्ता सरकारला अमेरिकेचा पाठिंबा असल्याचे मानले जात होते.
चे आणि फिडेल यांच्या स्वभावात मोठा फरक होता. चे आक्रमक आणि धगधगते होते, तर फिडेल अधिक राजकीय आणि संघटनात्मक नेतृत्व करणारे होते. पण दोघांचे ध्येय एकच होते—क्युबात मोठा राजकीय बदल घडवून आणणे. 1956 मध्ये चे, फिडेल आणि इतर क्रांतिकारक Granma नावाच्या छोट्या जहाजातून क्युबात पोहोचले. बतिस्ताच्या सैन्याने त्यांच्यावर हल्ला केला. अनेक क्रांतिकारक मारले गेले. काही मोजकेच जिवंत राहिले. चे आणि फिडेल यांनी Sierra Maestra पर्वतरांगांमध्ये गनिमी काव्याच्या माध्यमातून संघर्ष सुरू ठेवला. हळूहळू त्यांची चळवळ वाढत गेली आणि अखेर 1959 मध्ये फुलजेन्सियो बतिस्ता यांना देश सोडून पळावे लागले. क्युबन क्रांती यशस्वी झाली.
ला कबाना किल्ला आणि मृत्युदंडाचा वाद
क्रांतीनंतर फिडेल कॅस्ट्रो यांनी चे गेव्हारा यांच्यावर बतिस्ता समर्थकांविरुद्ध कारवाईची जबाबदारी सोपवली. La Cabaña Fortress या तुरुंगाच्या कमांडरपदी चे यांची नियुक्ती करण्यात आली. तिथे युद्ध लवाद स्थापन करण्यात आला. या लवादाने बतिस्ता समर्थकांपैकी अनेकांना मृत्युदंड सुनावला. चे गेव्हारा स्वतः अनेक प्रकरणांच्या पुनर्विचारात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले जाते. त्यामुळे त्यांच्या टीकाकारांनी त्यांच्यावर कठोर कारवाई आणि मोठ्या प्रमाणावर मृत्यूदंड देण्याचे आरोप केले.
क्युबातून अमेरिकेत गेलेल्या त्यांच्या विरोधकांनी चे यांच्यावर अत्याचार आणि हत्यांचे आरोप केले. दुसरीकडे क्युबन सरकारने या कारवायांना क्रांतीविरोधी शक्तींवर केलेली न्यायिक कारवाई असल्याचे समर्थन केले. त्यामुळे Che Guevara Controversy आजही इतिहासातील एक महत्त्वाचा आणि वादग्रस्त विषय आहे.
क्युबाच्या सरकारमध्ये उद्योगमंत्री ते बँक अध्यक्ष
क्युबन क्रांतीनंतर चे गेव्हारा यांनी सरकारमध्ये महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या स्वीकारल्या. फिडेल कॅस्ट्रो यांनी त्यांची Minister of Industries म्हणून नियुक्ती केली. त्याचबरोबर ते Central Bank of Cuba चे अध्यक्षही झाले. 1959 मध्ये त्यांना परदेश दौऱ्यावर पाठवण्यात आले. या दौऱ्यात ते भारतात आले आणि तत्कालीन पंतप्रधान Jawaharlal Nehru यांची भेट घेतली. या भेटीशी संबंधित कथेनुसार नेहरूंनी चे गेव्हारा यांना एक खुकरी भेट दिली.
या दौऱ्यानंतर ते जपानला गेले. तेथील अधिकाऱ्यांनी त्यांना एका युद्ध स्मारकाला भेट देण्याचा आग्रह केला. मात्र चे यांनी हिरोशिमाला जाण्याची इच्छा व्यक्त केली. अमेरिकेने अणुबॉम्ब टाकलेल्या हिरोशिमातील मानवी हानीने ते प्रभावित झाले होते.
क्युबात भूमी सुधारणा आणि समाजवादी व्यवस्था
क्युबात परतल्यानंतर चे यांनी भूमी सुधारणा आणि औद्योगिक विकासावर भर दिला. मोठ्या जमीनमालकांच्या जमिनींचे पुनर्वाटप करून छोट्या शेतकऱ्यांना जमीन देण्याचा प्रयत्न झाला. शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रालाही महत्त्व देण्यात आले. मात्र क्युबाची अर्थव्यवस्था अपेक्षेप्रमाणे सुधारली नाही. या परिस्थितीसाठी काही इतिहासकार क्युबन सरकारच्या आर्थिक धोरणांना जबाबदार धरतात, तर क्युबन सरकार आणि त्याचे समर्थक अमेरिकेच्या आर्थिक निर्बंधांना मोठे कारण मानतात.
क्युबा आणि सोव्हिएत संघ
तो काळ Cold War चा होता. अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ यांच्यातील संघर्ष जगभर पसरला होता. क्युबा समाजवादी व्यवस्थेकडे झुकल्यानंतर त्याचे सोव्हिएत संघाशी संबंध अधिक दृढ झाले. सोव्हिएत संघाने क्युबात क्षेपणास्त्रे तैनात केल्यानंतर अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ यांच्यात Cuban Missile Crisis निर्माण झाले. अमेरिकेने क्युबावर आर्थिक निर्बंध लादले. या संघर्षाचा क्युबाच्या अर्थव्यवस्थेवर दीर्घकालीन परिणाम झाला.
चे गेव्हारा क्युबा सोडून कांगोला गेले
क्युबाच्या सरकारमध्ये महत्त्वाच्या पदांवर काम केल्यानंतर चे गेव्हारा पुन्हा सशस्त्र क्रांतीच्या मार्गाकडे वळले. त्यांनी क्युबा सोडून Congoमध्ये जाण्याचा निर्णय घेतला. तिथे क्रांती उभी करण्याचा प्रयत्न केला. मात्र हा प्रयत्न यशस्वी झाला नाही. या काळात चे काही काळ जगाच्या नजरेपासून जवळजवळ गायब झाले. त्यांनी दाढी आणि केस कापले आणि आपला चेहरा बदलला. अमेरिकन गुप्तचर यंत्रणेला चकवण्यासाठी त्यांनी आपले रूप बदलल्याचे सांगितले जाते. Revolutionary Leaders
बोलिव्हियात अखेरचा संघर्ष
कांगोतील अपयशानंतर चे गेव्हारा बोलिव्हियाला गेले. बोलिव्हियात क्रांती घडवून आणल्यानंतर तिचा प्रभाव आसपासच्या देशांमध्ये पसरवण्याची त्यांची कल्पना होती. मात्र अपेक्षेप्रमाणे त्यांना स्थानिक जनतेचा आणि कामगार वर्गाचा पाठिंबा मिळाला नाही. बोलिव्हियातील साम्यवादी राजकीय शक्तींनीही त्यांना अपेक्षित साथ दिली नाही. तरीही त्यांनी सशस्त्र गट तयार करून लष्कराविरोधात संघर्ष सुरू ठेवला. दरम्यान, CIA ला चे गेव्हारा बोलिव्हियात असल्याची माहिती मिळाली. अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी बोलिव्हियन लष्कराला मदत केली.
8 ऑक्टोबर 1967 रोजी बोलिव्हियन सैनिकांनी चे गेव्हारा यांना घेरले. त्यांच्याकडील दारुगोळा जवळजवळ संपला होता आणि त्यांच्या पायाला गोळ्या लागल्या होत्या. जॉन ली अँडरसन यांच्या पुस्तकात नमूद माहितीनुसार, सैनिक जवळ येताच चे यांनी स्वतःची ओळख सांगत गोळीबार थांबवण्यास सांगितले. त्यांना अटक करण्यात आली.
“घाबरू नकोस, गोळी घाल…”
चे गेव्हारा यांना बोलिव्हियातील एका शाळेच्या इमारतीत ठेवण्यात आले. त्यांना जिवंत सोडण्याचा निर्णय घेण्यात आला नाही. त्यांना गोळ्या घालण्याची जबाबदारी Mario Terán नावाच्या सैनिकाने स्वीकारली. त्याचे काही सहकारी चे यांच्या नेतृत्वाखालील गटाशी झालेल्या संघर्षात मारले गेले होते. टेरानने दारूचे काही घोट घेतले आणि चे यांच्या दिशेने बंदूक रोखली. त्याचे हात थरथरत होते. यावेळी चे गेव्हारा यांनी त्याला धीर देत सांगितल्याचे प्रसिद्ध आहे—
“घाबरू नकोस. गोळी घाल. तू केवळ एका माणसाला ठार मारत आहेस.”
9 ऑक्टोबर 1967 रोजी चे गेव्हारा यांची गोळ्या घालून हत्या करण्यात आली. Che Guevara Death
मृत्यूनंतरही संपली नाही चे गेव्हारा यांची कहाणी
चे गेव्हारा यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे शरीर गुप्तपणे दफन करण्यात आले. त्यांच्या हातांना कापून क्युबाला पाठवण्यात आल्याचेही ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नमूद केले जाते. त्यांच्या मृत्यूनंतर मात्र त्यांची लोकप्रियता कमी झाली नाही. उलट चे गेव्हारा यांचा चेहरा जगभरातील Revolutionary Symbol बनला. क्युबामध्ये त्यांना राष्ट्रीय नायकाचा दर्जा मिळाला. लॅटिन अमेरिकेतील अनेक ठिकाणी ते क्रांतीचे प्रतीक बनले. जगभरातील डाव्या विचारसरणीच्या आणि सामाजिक न्यायाच्या चळवळींमध्ये त्यांची प्रतिमा वापरली जाऊ लागली.
पण त्यांच्या विरोधकांसाठी हीच व्यक्ती क्रूर आणि हिंसक क्रांतिकारक होती. म्हणूनच चे गेव्हारा यांचे व्यक्तिमत्त्व आजही दोन टोकांच्या मतांमध्ये विभागलेले दिसते.
चे गेव्हारा आणि The Motorcycle Diaries
चे गेव्हारा यांच्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाच्या घटनांपैकी एक म्हणजे त्यांचा लॅटिन अमेरिकेतील मोटारसायकल प्रवास. 1952 मध्ये त्यांनी अल्बेर्तो ग्रानाडो यांच्यासोबत सुमारे 8 हजार किलोमीटरचा प्रवास केला. वयाच्या 23व्या वर्षी केलेल्या या प्रवासात त्यांनी अर्जेंटिना, चिली, पेरू, कोलंबिया आणि व्हेनेझुएला यांसह अनेक भाग पाहिले. या प्रवासात त्यांनी सामान्य लोकांची गरिबी, सामाजिक विषमता आणि अन्याय जवळून पाहिला.
पेरूमधील कुष्ठरोग्यांच्या वसाहतीतील अनुभवाने त्यांच्यावर विशेष परिणाम झाला. या सर्व अनुभवांवर आधारित The Motorcycle Diaries हे पुस्तक पुढे प्रसिद्ध झाले. या पुस्तकावर आधारित चित्रपटही तयार करण्यात आला. त्यामुळे चे गेव्हारा यांच्या तरुणपणातील प्रवासाची कहाणी जगभर पोहोचली. The Motorcycle Diaries
क्युबाच्या जंगलातील गनिमी युद्ध
1956 मध्ये चे आणि फिडेल कॅस्ट्रो आपल्या 82 सहकाऱ्यांसह Granma या छोट्या जहाजातून क्युबात पोहोचले. बतिस्ताच्या सैन्याने त्यांच्यावर हल्ला केला. अनेक क्रांतिकारक मारले गेले आणि केवळ काही मोजकेच जिवंत राहिले. चे आणि फिडेल यांनी Sierra Maestraच्या जंगलात आश्रय घेतला. त्यांनी गनिमी युद्ध सुरू ठेवले. युद्धात चे यांच्या पायाला गोळी लागली होती. तरीही त्यांनी स्वतःची जखम बांधून संघर्ष सुरू ठेवला. त्यांच्या जिद्दीचा परिणाम त्यांच्या सहकाऱ्यांवर झाला. अखेर दोन वर्षांच्या संघर्षानंतर 1959 मध्ये बतिस्ता यांची सत्ता कोसळली.
डॉक्टर ते क्रांतिकारक
चे गेव्हारा हे वैद्यकीय शिक्षण घेतलेले डॉक्टर होते. त्यांच्या जीवनातील ही बाब अनेकदा त्यांच्या क्रांतिकारक प्रतिमेच्या मागे झाकोळली जाते. त्यांनी गरीब आणि आदिवासी लोकांवर उपचार केले होते. क्युबन क्रांतीच्या काळातही ते सैनिकांसोबत युद्धात सहभागी झाले आणि जखमी सैनिकांवर उपचार करत राहिले. एकदा जंगलातील संघर्षादरम्यान त्यांना दम्याचा तीव्र त्रास झाला. तरीही त्यांनी स्वतःच्या प्रकृतीपेक्षा जखमी सहकाऱ्यांना प्राधान्य दिल्याचे सांगितले जाते. यामुळे त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या नजरेत ते केवळ कमांडर नव्हते, तर स्वतः उदाहरण घालून देणारे नेते होते.
चे गेव्हारा- क्रांतिकारकाबरोबरच लेखक आणि विचारवंत
चे गेव्हारा हे केवळ सशस्त्र क्रांतिकारक नव्हते. ते लेखक आणि विचारवंतही होते. त्यांनी आपल्या अनुभवांवर, राजकीय विचारांवर आणि क्रांतीच्या तत्त्वज्ञानावर अनेक लेख, डायऱ्या आणि पुस्तके लिहिली. त्यांच्या लेखनात Marxism, Social Justice, Revolution, Humanism आणि Guerrilla Warfare या विषयांचा प्रभाव दिसतो. त्यांच्या लेखनातून सामान्य माणसाच्या वेदनांविषयीची संवेदनशीलता, क्रांतीविषयीची तळमळ आणि समाजव्यवस्थेतील विषमतेविषयीची अस्वस्थता दिसून येते.
“मी मृत्यूचा नव्हे, क्रांतीच्या अमरत्वाचा विचार करतोय”
क्युबन क्रांतीनंतरही चे गेव्हारा शांत बसले नाहीत. जगातील इतर देशांमध्येही क्रांती घडवून आणण्याचे त्यांचे स्वप्न होते. बोलिव्हियातील शेवटच्या संघर्षात त्यांना पकडण्यात आले. एका शाळेत त्यांना ठेवण्यात आले होते. तेथे त्यांच्या मृत्यूबद्दल विचारले असता त्यांनी क्रांतीच्या अमरत्वाचा विचार करत असल्याचे उत्तर दिल्याची कथा प्रसिद्ध आहे. दुसऱ्याच दिवशी त्यांची हत्या करण्यात आली. त्यांचा मृत्यू झाला; पण त्यांची प्रतिमा मात्र जगभर पसरत गेली.
मारियो टेरान आणि चे गेव्हारा यांचा शेवटचा किस्सा
चे गेव्हारा यांना गोळ्या घालणारे Mario Terán त्यानंतर जवळपास 30 वर्षे सैन्यात नोकरी करत राहिले. पुढे ते निवृत्त झाले. 2007 मध्ये त्यांचे नाव पुन्हा चर्चेत आले. वृद्धापकाळामुळे त्यांना डोळ्यांचा त्रास झाला होता. उपचारासाठी ते व्हेनेझुएलात गेले. विशेष म्हणजे त्यांच्यावर उपचार करणारे डॉक्टर क्युबाशी संबंधित होते. क्युबाची आरोग्य व्यवस्था अनेक देशांमध्ये वैद्यकीय मदत देण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. इतिहासातील हा विरोधाभास विशेष लक्षवेधी आहे. ज्या व्यक्तीने क्युबाच्या क्रांतीतील सर्वात प्रसिद्ध चेहरा असलेल्या चे गेव्हारा यांना गोळ्या घातल्या, त्यांच्यावर पुढे क्युबाशी संबंधित डॉक्टरांनी उपचार केले.
टी-शर्टवरील चे गेव्हारा नेमके काय सांगतात?
आज एखाद्या तरुणाच्या T-Shirt वर चे गेव्हारा यांचा फोटो दिसतो. कदाचित त्या व्यक्तीला चे यांच्या संपूर्ण राजकीय इतिहासाची माहितीही नसेल. पण त्या एका फोटोमागे गरिबी, सामाजिक विषमता, मार्क्सवाद, साम्राज्यवादविरोध, क्युबन क्रांती, सशस्त्र संघर्ष, हिंसा, राजकीय आदर्श आणि प्रचंड वाद असा मोठा इतिहास दडलेला आहे. म्हणूनच Che Guevara T-Shirt हा केवळ फॅशनचा भाग नाही. अनेकांसाठी तो Rebellion, Revolution आणि Resistance चे प्रतीक आहे. तर दुसऱ्या बाजूला, त्यांच्या टीकाकारांसाठी तो एका कठोर आणि हिंसक क्रांतिकारकाची प्रतिमा आहे.
शेवटी…
चे गेव्हारा यांचे आयुष्य केवळ 39 वर्षांचे होते. या छोट्याशा आयुष्यात त्यांनी डॉक्टर, प्रवासी, लेखक, विचारवंत, गनिमी योद्धा, मंत्री आणि क्रांतिकारक अशा अनेक भूमिका निभावल्या. त्यांनी जग बदलण्याचे स्वप्न पाहिले. त्या स्वप्नासाठी त्यांनी आरामदायी जीवन सोडले आणि संघर्षाचा मार्ग स्वीकारला. त्यांच्या विचारांशी सहमत असो किंवा असहमत, पण इतिहासावर त्यांचा प्रभाव नाकारता येत नाही. त्यांच्या आयुष्याने जगासमोर एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा केला—अन्याय दिसत असताना आपण त्याविरोधात कितपत लढायला तयार आहोत?
म्हणूनच चे गेव्हारा आजही केवळ एका देशाचा क्रांतिकारक राहिलेला नाही. तो जगभरातील Revolution, Resistance आणि Rebellionचा चेहरा बनला आहे. एका छोट्या देशातील गरिबी आणि विषमता पाहून अस्वस्थ झालेला अर्जेंटिनाचा डॉक्टर पुढे जगाच्या इतिहासातील सर्वाधिक ओळखल्या जाणाऱ्या Revolutionary Iconsपैकी एक बनला. त्यांचा चेहरा आजही टी-शर्टवर दिसतो, पोस्टरवर झळकतो आणि आंदोलनांमध्ये दिसतो.
चे गेव्हारा यांचा मृत्यू झाला, पण “क्रांती” हे नाव त्यांच्या मृत्यूनंतर अधिकच अमर झाले.
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा