नागासाकी- दुसऱ्या अणुबॉम्बची कहाणी

6 ऑगस्ट 1945 रोजी हिरोशिमा शहरावर अणुबॉम्ब टाकल्यानंतर संपूर्ण जग हादरले होते. एका क्षणात हजारो लोकांचा मृत्यू झाला, शहर उद्ध्वस्त झाले आणि अणुयुद्धाची भीषणता जगासमोर आली. मात्र, हिरोशिमाच्या विध्वंसानंतर अवघ्या तीन दिवसांनी, 9 ऑगस्ट 1945 रोजी अमेरिकेने जपानमधील आणखी एका शहरावर अणुबॉम्ब टाकला. या शहराचे नाव होते नागासाकी (Nagasaki). 

हिरोशिमावर टाकलेल्या पहिल्या अणुबॉम्बचे नाव Little Boy होते, तर नागासाकीवर टाकण्यात आलेल्या दुसऱ्या अणुबॉम्बचे नाव Fat Man होते. पहिला बॉम्ब युरेनियमवर आधारित होता, तर दुसरा प्लुटोनियमवर आधारित होता. या दोन्ही हल्ल्यांनी मानवी इतिहासाला वेगळे वळण दिले. नागासाकीची कहाणी केवळ दुसऱ्या अणुबॉम्बच्या स्फोटाची नाही, तर युद्ध, राजकारण, विज्ञान, मानवी वेदना आणि अण्वस्त्रांच्या धोक्याची कहाणी आहे.

9 ऑगस्ट 1945 : सकाळी 11 वाजून 2 मिनिटांनी...

9 ऑगस्ट 1945 रोजी जपानमधील नागासाकी शहरात नेहमीप्रमाणे सकाळ सुरू झाली होती. शहरातील कारखाने, रस्ते, शाळा आणि घरे यांमध्ये माणसे आपापल्या कामात गुंतली होती. हिरोशिमावर अणुबॉम्ब टाकल्याची बातमी जपानमध्ये पोहोचली होती; त्यामुळे लोकांमध्ये भीतीचे वातावरण होते. मात्र, नागासाकीवरही असाच हल्ला होईल, याची कल्पना बहुतेक नागरिकांना नव्हती. त्या सकाळी आकाशात अमेरिकेचे B-29 बॉम्बर विमान दिसले आणि काही मिनिटांतच शहराचे भविष्य कायमचे बदलले.

अमेरिकेच्या या मोहिमेचे लक्ष्य सुरुवातीला नागासाकी नव्हते. विमानाचे प्राथमिक लक्ष्य होते कोकुरा (Kokura) हे जपानमधील महत्त्वाचे औद्योगिक आणि लष्करी केंद्र. पण कोकुराच्या आकाशात धूर आणि ढगांचे आवरण असल्यामुळे वैमानिकांना लक्ष्य स्पष्ट दिसत नव्हते. त्यामुळे विमानाने दुसऱ्या लक्ष्याकडे, म्हणजे नागासाकीकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. अशा प्रकारे नागासाकी हे दुसऱ्या अणुबॉम्बचे लक्ष्य बनले.

‘बॉक्‍सकार’ विमान आणि ‘फॅट मॅन’ बॉम्ब

या मोहिमेसाठी अमेरिकेने B-29 Superfortress प्रकारचे बॉम्बर विमान वापरले होते. त्याचे नाव होते Bockscar. विमानाचे नेतृत्व मेजर चार्ल्स स्वीनी (Charles Sweeney) यांच्याकडे होते. या विमानातून टाकण्यात येणाऱ्या अणुबॉम्बचे नाव होते Fat Man. हिरोशिमावर टाकलेल्या Little Boy बॉम्बपेक्षा त्याची रचना वेगळी होती. Fat Man हा प्लुटोनियमवर आधारित अणुबॉम्ब होता आणि त्याची स्फोटक क्षमता सुमारे 21 किलोटन TNT इतकी होती.

विमानाने टिनियन बेटावरील अमेरिकन तळावरून पहाटे उड्डाण केले होते. प्राथमिक लक्ष्य कोकुरा गाठल्यानंतर वैमानिकांनी अनेक प्रयत्न केले; मात्र धूर आणि ढगांमुळे लक्ष्य स्पष्ट दिसत नव्हते. विमानातील इंधनाचीही समस्या निर्माण झाली होती. त्यामुळे अधिक वेळ थांबणे धोकादायक होते. अखेर वैमानिकांनी पर्यायी लक्ष्य नागासाकीकडे जाण्याचा निर्णय घेतला. नागासाकीवर पोहोचल्यानंतरही आकाशात ढग होते; मात्र ढगांमध्ये काही काळासाठी फट निर्माण झाली आणि बॉम्ब टाकण्याचा मार्ग मोकळा झाला.

11:02 : नागासाकीवर अणुबॉम्बचा स्फोट

9 ऑगस्ट 1945 रोजी सकाळी 11 वाजून 2 मिनिटांनी Fat Man अणुबॉम्बचा नागासाकीच्या आकाशात स्फोट झाला. हा स्फोट जमिनीपासून सुमारे 500 मीटर उंचीवर झाला. क्षणार्धात आकाशात प्रचंड प्रकाश पसरला. त्यानंतर उष्णतेची लाट आणि प्रचंड दाबाची लाट शहरावर आदळली. स्फोटाच्या केंद्राजवळील घरे, इमारती, कारखाने आणि इतर बांधकामे उद्ध्वस्त झाली. आकाशात पुन्हा एकदा भयानक मशरूम क्लाउड तयार झाला.

नागासाकीचा भूगोल हिरोशिमापेक्षा वेगळा होता. हिरोशिमा सपाट भूभागावर वसलेले होते, तर नागासाकी अनेक टेकड्या आणि दऱ्यांनी वेढलेले होते. अणुबॉम्बचा स्फोट शहरातील उराकामी (Urakami) परिसराच्या वर झाला. आजूबाजूच्या टेकड्यांमुळे स्फोटाची लाट काही भागांमध्ये मर्यादित राहिली. त्यामुळे हिरोशिमाच्या तुलनेत नागासाकीतील एकूण विध्वंसाचा विस्तार कमी होता. मात्र, याचा अर्थ नागासाकीवरील हल्ला कमी भयानक होता, असा अजिबात नाही.

एका क्षणात उद्ध्वस्त झाले शहर

स्फोटानंतर नागासाकीतील अनेक भागांमध्ये आग लागली. घरांचे छप्पर उडाले, भिंती कोसळल्या आणि रस्त्यांवर ढिगाऱ्यांचे साम्राज्य पसरले. कारखान्यांमध्ये काम करणारे कामगार, शाळांमधील विद्यार्थी, रुग्णालयांतील रुग्ण आणि घरांमध्ये असलेले नागरिक या सगळ्यांवर संकट कोसळले. अनेक लोकांचा जागीच मृत्यू झाला, तर हजारो जण गंभीर जखमी झाले. काहींना भाजल्यामुळे, काहींना ढिगाऱ्याखाली अडकल्यामुळे, तर काहींना किरणोत्सर्गामुळे प्राण गमवावे लागले.

नागासाकीमध्ये वैद्यकीय सुविधा मोठ्या प्रमाणावर उद्ध्वस्त झाल्या होत्या. डॉक्टर, परिचारिका आणि औषधसाठा यांची कमतरता निर्माण झाली. जखमींची संख्या प्रचंड होती; पण त्यांच्यावर उपचार करण्यासाठी पुरेशी साधने उपलब्ध नव्हती. अनेक रुग्णांना तात्पुरत्या मदत केंद्रांमध्ये ठेवण्यात आले. शरीरावर गंभीर भाजलेल्या जखमा, रक्तस्राव, उलट्या, अशक्तपणा आणि इतर लक्षणांनी लोक त्रस्त होते. सुरुवातीला या आजारांचे नेमके कारण अनेकांना समजत नव्हते.

अणुबॉम्बच्या किरणोत्सर्गाचा अदृश्य परिणाम

अणुस्फोटानंतर लगेच मृत्यू न झालेल्या अनेक नागरिकांनाही पुढील काही दिवसांत गंभीर त्रास सुरू झाला. उलट्या होणे, ताप येणे, केस गळणे, रक्तातील पांढऱ्या पेशी कमी होणे आणि शरीरावर अनपेक्षित रक्तस्राव होणे अशी लक्षणे दिसू लागली. यामागे अणुबॉम्बमधून बाहेर पडलेला Nuclear Radiation (किरणोत्सर्ग) हा महत्त्वाचा घटक होता. स्फोटाच्या उष्णतेपासून वाचलेले काही लोकही किरणोत्सर्गाच्या परिणामांमुळे आजारी पडले. या घटनेने अण्वस्त्रांचा धोका केवळ स्फोटापुरता मर्यादित नसतो, हे जगाला दाखवून दिले.

नागासाकीच्या हल्ल्यातील मृत्यूंची संख्या मोजताना वेगवेगळ्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये फरक आढळतो. उपलब्ध अंदाजांनुसार स्फोटाच्या तात्काळ परिणामांमुळे सुमारे 40,000 ते 75,000 लोकांचा मृत्यू झाला असावा. 1945 च्या अखेरपर्यंत मृतांची संख्या सुमारे 80,000 पर्यंत पोहोचल्याचा अंदाज व्यक्त केला जातो. या आकड्यांमध्ये स्फोट, भाजणे आणि किरणोत्सर्गामुळे झालेल्या मृत्यूंचा समावेश आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये काही फरक दिसतो.

नागासाकी हल्ल्याच्या दिवशीच सोव्हिएत युनियनचा युद्धात प्रवेश 

9 ऑगस्ट 1945 हा दिवस जपानसाठी केवळ अणुबॉम्बच्या हल्ल्यामुळेच महत्त्वाचा नव्हता. त्याच दिवशी सोव्हिएत युनियनने जपानविरुद्ध युद्धाची घोषणा केली आणि जपानच्या ताब्यातील मंचुरिया भागात लष्करी कारवाई सुरू केली. जपानसमोर आता दोन आघाड्यांवर संकट उभे राहिले होते. एका बाजूला अमेरिकेचे अण्वस्त्र आणि दुसऱ्या बाजूला सोव्हिएत सैन्याची आक्रमक कारवाई होती. जपानच्या युद्धस्थितीवर या दोन्ही घटनांचा मोठा परिणाम झाला.

जपानची शरणागती आणि दुसऱ्या महायुद्धाचा शेवट

हिरोशिमा आणि नागासाकीवरील अणुबॉम्ब हल्ले, सोव्हिएत युनियनचा युद्धप्रवेश आणि जपानची आधीपासूनच ढासळलेली लष्करी परिस्थिती या सर्व घटनांच्या पार्श्वभूमीवर जपानच्या नेतृत्वासमोर शरणागतीचा प्रश्न उभा राहिला. जपानी सम्राट हिरोहितो यांनी 15 ऑगस्ट 1945 रोजी रेडिओद्वारे देशाला संबोधित करून युद्ध समाप्त करण्याचा निर्णय जाहीर केला. त्यानंतर 2 सप्टेंबर 1945 रोजी जपानने औपचारिक शरणागतीच्या दस्तऐवजावर स्वाक्षरी केली. यासोबत दुसऱ्या महायुद्धाचा शेवट झाला.

मात्र, जपानच्या शरणागतीमागे नेमका कोणता घटक निर्णायक ठरला, यावर इतिहासकारांमध्ये आजही चर्चा आहे. अणुबॉम्ब हल्ल्यांचा परिणाम, सोव्हिएत युनियनचा युद्धप्रवेश, जपानची लष्करी परिस्थिती आणि संभाव्य मित्रराष्ट्रांच्या आक्रमणाची भीती या सर्व बाबींचा विचार केला जातो. त्यामुळे शरणागतीचे कारण केवळ एका घटनेत शोधणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.

आजही नागासाकी सांगते त्या काळाची कहाणी

आज नागासाकीमध्ये Nagasaki Peace Park, Atomic Bomb Museum आणि अणुस्फोटाचे केंद्र असलेले Hypocenter Park ही महत्त्वाची स्मारके आहेत. या ठिकाणी अणुबॉम्ब हल्ल्याचे अवशेष, छायाचित्रे, वाचलेल्यांच्या आठवणी आणि ऐतिहासिक कागदपत्रे जतन करण्यात आली आहेत. ही स्मारके केवळ भूतकाळातील विध्वंसाची आठवण करून देत नाहीत, तर भविष्यात अण्वस्त्रांचा वापर होऊ नये, असा संदेशही देतात. नागासाकी शहराने आपल्या इतिहासातील या वेदनादायी घटनेला शांतता आणि मानवतेच्या संदेशाशी जोडले आहे.

दोन शहरं, दोन अणुबॉम्ब आणि मानवजातीसमोरील प्रश्न

हिरोशिमा आणि नागासाकीवरील हल्ल्यांनी जगाला अणुशक्तीची विनाशकारी क्षमता दाखवून दिली. विज्ञानाच्या प्रगतीतून निर्माण झालेले तंत्रज्ञान मानवाच्या संरक्षणासाठी वापरले जाऊ शकते; पण त्याच तंत्रज्ञानाचा वापर विनाशासाठी झाला तर त्याचे परिणाम किती भयंकर असू शकतात, याची जाणीव या घटनांनी करून दिली. नागासाकीवरील Fat Man बॉम्बचा स्फोट झाला तेव्हा काही क्षणांत हजारो आयुष्ये संपली; पण त्या घटनेच्या जखमा पुढील अनेक पिढ्यांपर्यंत राहिल्या.

आज अण्वस्त्रांचा प्रसार, Nuclear Weapons, Nuclear War आणि Global Security यांवर जगभर चर्चा सुरू असते. अशा वेळी 9 ऑगस्ट 1945 ची नागासाकीची कहाणी केवळ इतिहास म्हणून वाचून थांबता येत नाही. ती मानवजातीला विचार करायला भाग पाडते : विज्ञानाने निर्माण केलेली शक्ती माणसाच्या कल्याणासाठी वापरली जाणार की त्याच्याच विनाशासाठी?

नागासाकीच्या स्मारकांवर आजही शांततेचा संदेश दिला जातो. कारण त्या शहराने अणुबॉम्बचा अर्थ केवळ पुस्तकांतून शिकलेला नाही; तो आपल्या नागरिकांच्या आयुष्यात, त्यांच्या आठवणींत आणि त्यांच्या पुढील पिढ्यांच्या इतिहासात अनुभवला आहे.