हिरोशिमा- 6 ऑगस्ट 1945 ची सकाळ

 सोमवार, 6 ऑगस्ट 1945. सकाळचे 7 वाजून 30 मिनिटे.

जपानमधील हिरोशिमा शहरात दिवसाची सुरुवात झाली होती. उन्हाळ्याचे दिवस असल्याने सूर्याची किरणे शहरावर पसरू लागली होती. रस्त्यांवर लोकांची वर्दळ सुरू झाली होती. कुणी कामावर जाण्याच्या तयारीत होते, कुणी नाश्ता करत होते, तर काही विद्यार्थी शाळेत जाण्याऐवजी युद्धकालीन कामासाठी घराबाहेर पडत होते. 

शहरात युद्धाची सावली होती. अमेरिकन विमानांकडून जपानच्या अनेक शहरांवर बॉम्बहल्ले होत असल्याच्या बातम्या नागरिकांपर्यंत पोहोचत होत्या. त्यामुळे हवाई हल्ल्याच्या सायरनची सवयही लोकांना झाली होती.

मात्र त्या दिवशी हिरोशिमाच्या नागरिकांना कल्पनाही नव्हती की काही मिनिटांत त्यांच्या शहरावर असे शस्त्र कोसळणार आहे, जे केवळ इमारतीच नव्हे तर हजारो माणसांचे आयुष्य आणि पुढील पिढ्यांचे भविष्य बदलून टाकणार आहे.

त्या सकाळी आकाशात दिसलेले अमेरिकन विमान आणि त्यातून खाली सोडण्यात आलेला एकच बॉम्ब इतिहासात कायमचा नोंदला जाणार होता.

पहाटेपासूनच युद्धाची सावली

हिरोशिमा हे जपानमधील महत्त्वाचे औद्योगिक, व्यापारी आणि लष्करी केंद्र होते. शहरात लष्करी मुख्यालये, कारखाने, रेल्वे व्यवस्था आणि मोठ्या प्रमाणात नागरी वस्ती होती. दुसऱ्या महायुद्धात जपानच्या लष्करी हालचालींसाठीही या शहराला महत्त्व होते.

1945 मध्ये जपानमधील अनेक शहरांवर अमेरिकन विमानांकडून बॉम्बहल्ले होत होते. टोकियोसारख्या शहरांमध्ये यापूर्वीच प्रचंड विध्वंस झाला होता. मात्र हिरोशिमा तुलनेने मोठ्या हवाई बॉम्बहल्ल्यापासून वाचले होते. त्यामुळे शहरातील नागरिकांमध्ये काही प्रमाणात संभ्रम आणि उत्सुकता होती.

हिरोशिमावरही कधीतरी मोठा हल्ला होईल, अशी भीती होती. परंतु नेमका कोणता धोका येणार आहे, याची कोणालाही कल्पना नव्हती.

त्या काळात शाळांना नेहमीप्रमाणे सुट्ट्या नव्हत्या. युद्धामुळे अनेक विद्यार्थ्यांना कारखान्यांमध्ये काम करण्यासाठी किंवा शहरातील इमारती पाडण्याच्या कामासाठी पाठवले जात होते. आग लागल्यास ती एका भागातून दुसऱ्या भागात पसरू नये, यासाठी रस्त्यांलगतच्या इमारती पाडून मोकळ्या जागा तयार केल्या जात होत्या.

त्यामुळे त्या सकाळी अनेक विद्यार्थीही शहराच्या मध्यवर्ती भागात काम करत होते. ही बाब पुढे हिरोशिमाच्या मृतांची संख्या वाढण्यामागील महत्त्वाचे कारण ठरली.

सकाळी 7:09 : आकाशात अमेरिकन विमान

सकाळी 7 वाजून 9 मिनिटांनी हिरोशिमाच्या आकाशात अमेरिकन B-29 विमान दिसले. हवाई हल्ल्याचा इशारा देणारे सायरन वाजू लागले. नागरिकांनी सुरक्षित ठिकाणी जाण्यास सुरुवात केली. काही लोक घरांच्या तळघरात किंवा सार्वजनिक आश्रयस्थानांत गेले.

मात्र हे विमान प्रत्यक्ष बॉम्बहल्ला करण्यासाठी आलेले नव्हते. ते हवामानाची माहिती गोळा करणारे अमेरिकन विमान होते.

काही वेळाने विमान शहराच्या आकाशातून निघून गेले. सकाळी 7 वाजून 31 मिनिटांनी हवाई धोक्याचा इशारा मागे घेण्यात आला.

नागरिकांनी सुटकेचा निःश्वास सोडला.

काही लोक आश्रयस्थानांतून बाहेर आले. काहींनी नाश्ता सुरू केला, तर काही कामावर जाण्यासाठी घराबाहेर पडले. शहरातील नेहमीची वर्दळ पुन्हा सुरू झाली.

परंतु त्यांना माहीत नव्हते की हवामानाची पाहणी करणाऱ्या विमानाच्या मागोमाग आणखी एक विमान त्यांच्या शहराकडे येत आहे. त्या विमानात इतिहासातील पहिला युद्धात वापरला जाणारा अणुबॉम्ब होता.

Enola Gay : मृत्यूचा संदेश घेऊन आलेले विमान

अमेरिकेच्या टिनियन बेटावरील लष्करी तळावरून 6 ऑगस्टच्या पहाटे एक B-29 Superfortress विमान उड्डाण करून निघाले होते. त्याचे नाव होते Enola Gay.

या विमानाचे नेतृत्व अमेरिकन हवाई दलातील कर्नल पॉल टिबेट्स (Paul Tibbets) करत होते. विमानात एकूण 12 जणांचा चमू होता. त्यांच्यासोबत The Great Artiste आणि Necessary Evil ही आणखी दोन निरीक्षणासाठीची विमाने होती.

Enola Gay मध्ये Little Boy नावाचा अणुबॉम्ब ठेवण्यात आला होता. हा बॉम्ब युरेनियम-235 या किरणोत्सर्गी पदार्थावर आधारित होता. त्याचे वजन जवळपास 4,400 किलो आणि लांबी सुमारे 3 मीटर होती.

या मोहिमेची तयारी अत्यंत गुप्तपणे करण्यात आली होती. विमानातील कर्मचाऱ्यांनाही मोहिमेचे सर्व तपशील आधीपासून माहीत नव्हते. मात्र त्यांना एका अत्यंत शक्तिशाली नव्या शस्त्राचा वापर करायचा आहे, याची कल्पना होती.

विमान हिरोशिमाच्या दिशेने पुढे सरकत होते. खाली मात्र शहरातील लोक आपापल्या कामात व्यस्त होते.

सकाळी 8:15 : तो क्षण!

सकाळी 8 वाजून 15 मिनिटांनी Enola Gay मधून Little Boy हा अणुबॉम्ब खाली सोडण्यात आला. तो जमिनीकडे वेगाने झेपावू लागला. सुमारे 43 सेकंदांनी शहराच्या मध्यवर्ती भागाजवळ जमिनीपासून जवळपास 600 मीटर उंचीवर त्याचा स्फोट झाला.

तोपर्यंत हिरोशिमाच्या नागरिकांना आकाशातून नेमके काय येत आहे, याची कल्पनाही नव्हती.

स्फोटाचा क्षण म्हणजे जणू आकाशात दुसरा सूर्यच उगवला होता. प्रचंड प्रकाशाचा झोत काही क्षणांत संपूर्ण परिसरात पसरला. स्फोटाच्या केंद्रस्थानी निर्माण झालेल्या अग्निगोलाचे तापमान दहा लाख अंश सेल्सिअसपेक्षाही अधिक होते. जमिनीच्या जवळील तापमान काही ठिकाणी 3,000 ते 4,000 अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचले.

स्फोटातून निर्माण झालेल्या उष्णतेच्या लाटा, प्रचंड दाब आणि किरणोत्सर्गाने शहरावर एकाच वेळी आघात केला.

केंद्राजवळील इमारती उद्ध्वस्त झाल्या. लाकडी घरे पेटली. खिडक्यांच्या काचा फुटल्या. भिंती कोसळल्या. अनेक लोक जागीच मृत्युमुखी पडले, तर हजारो लोक गंभीर जखमी झाले.

स्फोटाच्या काही सेकंदांतच शहराचे संपूर्ण चित्र बदलले होते.

जमिनीवर काय घडत होते?

स्फोटानंतर काही क्षणांतच हिरोशिमामध्ये भीषण परिस्थिती निर्माण झाली. अनेक इमारतींचे अवशेष रस्त्यांवर विखुरले होते. जिथे घरे होती, तिथे आता जळालेल्या लाकडांचे आणि विटांचे ढिगारे दिसत होते.

जखमी लोक मदतीसाठी ओरडत होते. अनेकांच्या अंगावर गंभीर भाजलेल्या जखमा होत्या. काहींच्या शरीरावर कपडेही शिल्लक नव्हते. काही जण ढिगाऱ्याखाली अडकले होते.

शहरातील रुग्णालयांचेही मोठे नुकसान झाले होते. डॉक्टर, परिचारिका आणि वैद्यकीय कर्मचारी स्वतःच या हल्ल्याचे बळी ठरले होते. त्यामुळे जखमींवर उपचार करण्यासाठी पुरेशी वैद्यकीय व्यवस्था उरली नव्हती.

शहरातील रस्त्यांवरून नदीच्या दिशेने जाणाऱ्या लोकांची गर्दी वाढू लागली. अनेकांना जखमांमुळे पाण्याची तीव्र तहान लागली होती. काही जण पाण्यासाठी आक्रोश करत होते. काही लोक आपल्या नातेवाइकांचा शोध घेत होते.

या विध्वंसाचे वर्णन करणाऱ्या प्रत्यक्षदर्शींच्या नोंदी आजही उपलब्ध आहेत. हिरोशिमामधील शिक्षक हारुओ शिमिझू यांनी आपल्या अनुभवात आकाशातील चांदीसारख्या पांढऱ्या प्रकाशाचा, त्यानंतर झालेल्या प्रचंड आवाजाचा आणि सर्वत्र पसरलेल्या धूर व आगीचा उल्लेख केला आहे.

त्यांच्या नोंदीत जखमी पत्नीला खांद्यावर घेऊन जाणारे पती आणि मृत मुलांना हातात घेऊन फिरणारे पालक यांचेही हृदयद्रावक चित्र दिसते.

आकाशात उभा राहिला Mushroom Cloud

स्फोटानंतर आकाशात प्रचंड धुराचा आणि धुळीचा ढग तयार झाला. त्याचा आकार मशरूमसारखा दिसत होता. त्यामुळे त्याला Mushroom Cloud असे नाव देण्यात आले.

हा ढग हजारो मीटर उंचीपर्यंत गेला. त्यात धूर, धूळ, जळलेल्या वस्तूंचे कण आणि किरणोत्सर्गी पदार्थ मिसळलेले होते.

आकाशातील हा दृश्य परिणाम इतका विलक्षण होता की दूरवरूनही तो दिसत होता. अमेरिकन विमानातील कर्मचाऱ्यांनीही या ढगाचे निरीक्षण केले.

मात्र जमिनीवर काय घडत होते, याची खरी भयावहता त्या ढगाच्या दृश्यापेक्षा कितीतरी पटीने मोठी होती.

हिरोशिमाचा संपर्क जगापासून तुटला

अणुस्फोटामुळे शहरातील दूरध्वनी, तार यंत्रणा आणि वाहतूक व्यवस्थेचे मोठे नुकसान झाले. सरकारी कार्यालये आणि लष्करी ठिकाणेही उद्ध्वस्त झाली. त्यामुळे सुरुवातीला नेमके काय घडले, याची माहिती मिळवणे अत्यंत कठीण झाले.

हिरोशिमातील अधिकारी आणि लष्करी यंत्रणा सुरुवातीला हल्ल्याचे स्वरूप समजून घेण्याचा प्रयत्न करत होती. एवढ्या मोठ्या प्रमाणात विध्वंस कशामुळे झाला, याचा अंदाज बांधणेही कठीण होते.

काही वेळाने हे सामान्य बॉम्बहल्ल्यापेक्षा वेगळे असल्याचे स्पष्ट होऊ लागले. अमेरिकेने एका नव्या प्रकारच्या अणुशस्त्राचा वापर केला होता.

हिरोशिमा आता केवळ युद्धातील लक्ष्य राहिले नव्हते. ते संपूर्ण जगासाठी अणुयुगाची सुरुवात दर्शवणारे शहर बनले होते.

दुपारनंतर : मदतीसाठी धावपळ, पण मदत करणारेही जखमी 

दुपार होत आली होती. शहरातील आगी आणखी भडकत होत्या. काही ठिकाणी इमारतींचे अवशेष अजूनही कोसळत होते. जखमी नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवण्याचे प्रयत्न सुरू होते.

हिरोशिमाच्या बाहेरील भागातील सैनिक, वैद्यकीय कर्मचारी आणि स्वयंसेवक मदतीसाठी पुढे येऊ लागले. मात्र त्यांच्यासमोर प्रचंड आव्हान होते. रस्ते बंद झाले होते. अनेक पूल खराब झाले होते. जखमींची संख्या हजारोंमध्ये होती आणि उपचारांसाठी आवश्यक साधनसामग्री नव्हती.

शहरातील नद्यांच्या काठावर जखमी लोकांची गर्दी जमली होती. अनेकांनी आगीपासून बचाव करण्यासाठी पाण्याचा आधार घेतला होता. काही लोकांना आपले नातेवाईक कुठे आहेत, हेही समजत नव्हते.

ज्यांचे घर उद्ध्वस्त झाले होते, त्यांच्यासाठी आता राहण्याची जागा नव्हती. ज्यांनी आपले कुटुंब गमावले होते, त्यांच्यासाठी पुढचे आयुष्य कसे जगायचे हा प्रश्न होता.

अणुस्फोटानंतरही मृत्यूचे तांडव थांबले नाही!

अणुबॉम्बचा सर्वांत मोठा धोका म्हणजे त्यातून निर्माण होणारा किरणोत्सर्ग (Nuclear Radiation).

स्फोटाच्या वेळी बाहेर पडलेल्या किरणोत्सर्गाचा परिणाम अनेक नागरिकांच्या शरीरावर झाला. काही लोकांना सुरुवातीला फारशा जखमा दिसत नव्हत्या. मात्र काही दिवसांनी त्यांना ताप, उलट्या, अशक्तपणा, केस गळणे आणि रक्तस्राव यांसारखी लक्षणे जाणवू लागली.

काही दिवसांपूर्वी स्वतःला सुरक्षित समजणारे लोक अचानक आजारी पडू लागले. डॉक्टरांनाही या नव्या प्रकारच्या जखमांचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संघर्ष करावा लागत होता.

पुढील काही आठवडे आणि महिन्यांत अनेक लोकांचा मृत्यू झाला. काही वाचलेल्यांना अनेक वर्षांनी रक्ताचा कर्करोग आणि इतर प्रकारच्या कर्करोगांचा सामना करावा लागला.

अणुबॉम्बने केवळ त्या दिवशी उपस्थित असलेल्या लोकांनाच नाही, तर पुढील अनेक वर्षे जगणाऱ्या वाचलेल्यांनाही गंभीर परिणाम भोगायला लावले.

हिरोशिमामध्ये किती लोकांचा मृत्यू झाला?

हिरोशिमा शहरातील लोकसंख्या आणि युद्धकाळातील स्थलांतर लक्षात घेता अचूक मृतांची संख्या निश्चित करणे कठीण आहे. शहराच्या अधिकृत अंदाजानुसार 1945 च्या अखेरपर्यंत सुमारे 1,40,000 लोकांचा मृत्यू झाला होता. या अंदाजात काही हजारांचा फरक असू शकतो.

यामध्ये स्फोटाच्या क्षणी मृत्युमुखी पडलेले नागरिक, गंभीर जखमी, भाजलेले लोक आणि किरणोत्सर्गामुळे पुढील काळात मृत्यू झालेल्या व्यक्तींचा समावेश आहे.

एका शहरात काही सेकंदांत झालेल्या विध्वंसाची ही आकडेवारी आजही मानवजातीला हादरवून सोडते.

त्या दिवशी जगाला काय समजले?

6 ऑगस्ट 1945 रोजी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष हॅरी ट्रुमन यांनी जपानवरील अणुबॉम्ब हल्ल्याची अधिकृत घोषणा केली. अमेरिकेने विकसित केलेल्या नव्या अणुशस्त्राची ताकद जगासमोर आली.

मात्र हिरोशिमामधील सामान्य नागरिकांना भोगाव्या लागलेल्या वेदनांचे संपूर्ण चित्र जगापर्यंत पोहोचण्यासाठी आणखी वेळ लागणार होता.

या हल्ल्यानंतर तीन दिवसांनी, 9 ऑगस्ट 1945 रोजी अमेरिकेने नागासाकी शहरावर दुसरा अणुबॉम्ब टाकला. त्याचे नाव Fat Man होते. त्यानंतर 15 ऑगस्ट रोजी जपानने शरणागती स्वीकारण्याची घोषणा केली.

दुसऱ्या महायुद्धाचा शेवट जवळ आला; पण अण्वस्त्रांच्या युगाची सुरुवात झाली होती.

आजही हिरोशिमा त्या सकाळीची साक्ष देते!

आज हिरोशिमा हे आधुनिक जपानमधील विकसित शहरांपैकी एक आहे. तेथे उद्योग, व्यापार, शिक्षण आणि पर्यटन पुन्हा फुलले आहे. मात्र शहराच्या मध्यभागी उभे असलेले Atomic Bomb Dome त्या काळातील विनाशाची आठवण करून देते.

हे बांधकाम स्फोटाच्या केंद्रापासून जवळपास 160 मीटर अंतरावर होते. इमारतीचा मोठा भाग उद्ध्वस्त झाला, मात्र तिचा सांगाडा उभा राहिला. आज ते UNESCO World Heritage Site म्हणून ओळखले जाते.

Hiroshima Peace Memorial Park मध्ये अणुबॉम्ब हल्ल्यात मृत्युमुखी पडलेल्या नागरिकांच्या स्मृती जतन करण्यात आल्या आहेत. दरवर्षी 6 ऑगस्ट रोजी येथे स्मृतिदिन पाळला जातो. जगभरातील नागरिक आणि नेते या कार्यक्रमाला उपस्थित राहतात.

इतिहासातील एक निर्णायक क्षण 

6 ऑगस्ट 1945 रोजी सकाळी 8 वाजून 15 मिनिटांनी हिरोशिमावर झालेला अणुस्फोट हा इतिहासातील एक निर्णायक क्षण होता.

त्या दिवशी विज्ञानाने माणसाला किती विनाशकारी शक्ती दिली आहे, हे जगाने प्रत्यक्ष पाहिले. एका बॉम्बने संपूर्ण शहराचे रूप बदलले. हजारो कुटुंबे उद्ध्वस्त झाली. असंख्य लोकांचा मृत्यू झाला आणि वाचलेल्यांना आयुष्यभर त्या घटनेच्या जखमा सोबत घेऊन जगावे लागले.

युद्ध जिंकले किंवा हरले जाते, पण त्याची किंमत सामान्य नागरिकांना मोजावी लागते. हिरोशिमाची ती सकाळ याच वास्तवाची सर्वांत वेदनादायक आठवण आहे.

इतिहासातील त्या 43 सेकंदांनी मानवजातीला अणुयुगात नेले. मात्र त्या 43 सेकंदांची किंमत हिरोशिमातील हजारो निरपराध नागरिकांनी आपल्या प्राणांनी चुकवली.

7 ऑगस्ट 1945 : जगभरातील वर्तमानपत्रांनी काय छापले?

6 ऑगस्ट 1945 रोजी जपानमधील हिरोशिमा शहरावर अमेरिकेने अणुबॉम्ब टाकला. मात्र, या घटनेची बातमी जगभरातील वर्तमानपत्रांमध्ये एकाच वेळी पोहोचली नव्हती. कुठे ती पहिल्या पानावर मोठ्या मथळ्याने झळकली, तर कुठे सरकारी निवेदनांच्या आधारे सावध शब्दांत प्रसिद्ध झाली. 7 ऑगस्ट 1945 च्या वर्तमानपत्रांकडे पाहताना त्या काळातील युद्धकालीन पत्रकारिता, माहितीवरील सरकारी नियंत्रण आणि अणुयुगाची पहाट या तिन्ही गोष्टी समजून घ्याव्या लागतात.

या दिवसाच्या अंकांमधील सर्वात लक्षवेधी गोष्ट म्हणजे अणुबॉम्बचा विध्वंसक परिणाम आणि त्याकडे पाहण्याचा देशानुसार बदलणारा दृष्टिकोन. अमेरिकेतील काही वर्तमानपत्रांनी या नव्या शस्त्राकडे युद्ध लवकर संपवणारी ताकद म्हणून पाहिले. ब्रिटनमधील काही वृत्तपत्रांनी मात्र त्याच्या भयावहतेवर भर दिला. जपानमध्ये लष्करी सेन्सॉरशिपमुळे हिरोशिमाच्या विध्वंसाची संपूर्ण माहिती तातडीने जनतेपर्यंत पोहोचली नाही.

अमेरिकेतील वर्तमानपत्रे : अणुबॉम्बचा धडाका!

अमेरिकेतील वर्तमानपत्रांमध्ये 7 ऑगस्टला हिरोशिमाच्या हल्ल्याची बातमी प्रचंड ठळकपणे प्रसिद्ध झाली. न्यूयॉर्क पोस्टने पहिल्या पानावर “JAPS ADMIT VAST ATOM DAMAGE; Tokyo May Be Next Target” असा मथळा दिला होता. म्हणजेच, जपानने अणुबॉम्बमुळे झालेल्या प्रचंड नुकसानीची कबुली दिली असून टोकियो पुढचे लक्ष्य असू शकते, असा त्याचा आशय होता.

शिकागो डेली ट्रिब्यूनने “ATOMIC BOMB!” असा मोठा मथळा देत या नव्या शस्त्राची बातमी प्रसिद्ध केली. राष्ट्राध्यक्ष हॅरी ट्रुमन यांनी जपानवर अत्यंत विनाशकारी शस्त्र वापरल्याची घोषणा केली होती. काही अमेरिकी वृत्तपत्रांच्या भाषेत विजयाचा उत्साह आणि जपानविरुद्धचा युद्धकालीन रोष स्पष्ट दिसत होता. पर्ल हार्बरवरील जपानी हल्ल्याची पार्श्वभूमीही या वृत्तांकनामागे होती.

द न्यूयॉर्क टाइम्सनेही 7 ऑगस्टच्या अंकात अणुबॉम्बच्या वापराला प्रमुख स्थान दिले. मात्र, त्या दिवशीच्या वृत्तांकनात राष्ट्राध्यक्ष ट्रुमन यांच्या अधिकृत निवेदनाचा प्रभाव होता. हल्ल्याचे लक्ष्य जपानमधील महत्त्वाचा लष्करी तळ असल्याचे निवेदनात सांगण्यात आले; प्रत्यक्षात हिरोशिमा शहरावर झालेल्या विध्वंसाची संपूर्ण मानवी किंमत त्या क्षणी जगाला समजलेली नव्हती.

ब्रिटन : ‘द मॉन्स्टर’ने जगाला हादरवले

ब्रिटनमधील डेली मिररने हिरोशिमावरील हल्ल्याचे वृत्त प्रसिद्ध करताना अणुबॉम्बच्या मशरूम क्लाउडचे छायाचित्र पहिल्या पानावर वापरले. त्यासोबत “The Monster” म्हणजेच ‘राक्षस’ असा शब्द वापरल्याचे उपलब्ध वृत्तपत्रीय नोंदी सांगतात. अणुबॉम्ब ही केवळ आणखी एक मोठी बॉम्बहल्ल्याची घटना नसून मानवजातीसमोर उभे राहिलेले नवे भय आहे, अशी भावना या मथळ्यातून व्यक्त होत होती.

ब्रिटनमधील डेली एक्स्प्रेसने अणुबॉम्बला “The Bomb That Changed the World” असे संबोधले. या मथळ्याचा अर्थच या घटनेचे ऐतिहासिक महत्त्व स्पष्ट करतो. दुसऱ्या महायुद्धाचा शेवट जवळ येत असताना मानवाच्या हातात संपूर्ण शहर उद्ध्वस्त करू शकणारे शस्त्र आले होते. युद्धाचे स्वरूप आणि भविष्यातील आंतरराष्ट्रीय राजकारण दोन्ही बदलणार होते.

इटली : एका शहरातील जीवनच उद्ध्वस्त

इटलीतील Corriere d’Informazione या वृत्तपत्राने “The atomic bomb pulverized every form of life in Hiroshima” या अर्थाचा मथळा प्रसिद्ध केला. हा मथळा इतर काही देशांतील विजयाच्या उत्साही भाषेपेक्षा वेगळा होता. अणुबॉम्बच्या विध्वंसक परिणामांकडे लक्ष वेधणारी ही मांडणी होती. हिरोशिमामधील मृत्यू, जखमी नागरिक आणि उद्ध्वस्त झालेली घरे यांची खरी व्याप्ती मात्र पुढील दिवसांत अधिक स्पष्ट होऊ लागली.

जपान : बातमीवर सेन्सॉरशिपचे सावट

जपानमधील परिस्थिती वेगळी होती. हिरोशिमावर अणुबॉम्ब पडल्याची बातमी लगेचच सर्व तपशिलांसह प्रसिद्ध झाली नाही. युद्धकाळातील लष्करी सेन्सॉरशिपमुळे वृत्तपत्रांना सरकारच्या नियंत्रणाखालील माहितीच प्रसिद्ध करावी लागत होती. 8 ऑगस्टच्या असाही शिंबुनच्या वृत्तात अमेरिकेने “नव्या प्रकारचा बॉम्ब” वापरल्याचे सांगण्यात आले. अणुबॉम्बमुळे झालेल्या विध्वंसाचे पूर्ण स्वरूप मात्र जपानी नागरिकांपासून काही काळ लपून राहिले.

कॅनडा : अणुशक्ती समजावून सांगण्याचा प्रयत्न

कॅनडातील वृत्तपत्रांनीही या नव्या शस्त्राचे स्वरूप समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला. टोरोंटो स्टारच्या 7 ऑगस्टच्या अंकात जपानने तातडीने बिनशर्त शरणागती पत्करली नाही तर विनाश ओढवेल, असा इशारा देणारा मथळा प्रसिद्ध झाल्याची नोंद आहे. उत्तर अमेरिकेतील अनेक वृत्तपत्रांनी अणुबॉम्बची कार्यपद्धती, अणूची रचना आणि त्याची विध्वंसक क्षमता समजावून सांगणारी चित्रे व आकृत्याही छापल्या.

भारतातील वाचकांपर्यंत बातमी कशी पोहोचली?

भारत त्या काळात ब्रिटिश राजवटीखाली होता आणि दुसरे महायुद्ध अजून संपलेले नव्हते. त्यामुळे हिरोशिमाच्या घटनेची बातमी भारतीय वाचकांपर्यंत वृत्तसंस्थांच्या तारांद्वारे आणि ब्रिटिश वृत्तस्रोतांच्या माध्यमातून पोहोचली असण्याची शक्यता आहे. मात्र, 7 ऑगस्ट 1945 रोजीच्या विशिष्ट भारतीय वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानांचे पुरावे तपासल्याशिवाय कोणता मथळा कोणत्या वृत्तपत्राने दिला, असे ठामपणे सांगता येणार नाही. त्या काळातील द टाइम्स ऑफ इंडिया, द हिंदू किंवा इतर वृत्तपत्रांचे मूळ अंक उपलब्ध झाल्यास त्यातून अधिक अचूक चित्र समोर येऊ शकते.

वर्तमानपत्रांमधील आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट

7 ऑगस्टच्या बातम्यांमध्ये अणुबॉम्बच्या शक्तीची चर्चा मोठ्या प्रमाणावर होती. मात्र, हिरोशिमामधील सामान्य नागरिकांचे अनुभव, किरणोत्सर्गाचे परिणाम आणि पुढील अनेक वर्षे जाणवणारे आरोग्यविषयक दुष्परिणाम यांची माहिती त्या दिवशीच्या वृत्तांकनात पुरेशी नव्हती. अमेरिकन माध्यमांमध्ये सुरुवातीला सरकारी निवेदनांचा प्रभाव दिसत होता. प्रत्यक्ष परिस्थिती समजण्यासाठी पत्रकारांना हिरोशिमात पोहोचण्यास आणखी काही काळ लागला.

याच संदर्भात ऑस्ट्रेलियन पत्रकार विल्फ्रेड बर्चेट यांचे नाव महत्त्वाचे ठरते. ते सप्टेंबर 1945 मध्ये हिरोशिमात पोहोचले आणि त्यांनी किरणोत्सर्गामुळे आजारी पडणाऱ्या नागरिकांची परिस्थिती जगासमोर मांडली. त्यांच्या वृत्तांकनामुळे अणुबॉम्बच्या परिणामांचा एक वेगळाच पैलू आंतरराष्ट्रीय माध्यमांसमोर आला.

7 ऑगस्ट 1945 : वर्तमानपत्रांच्या मथळ्यांतून दिसलेले जग

त्या दिवसाच्या वृत्तपत्रीय मथळ्यांकडे पाहिले तर एक गोष्ट स्पष्ट होते. अमेरिकेतील काही वृत्तपत्रांसाठी हा युद्धातील मोठा लष्करी विजय होता. ब्रिटनमधील काही वृत्तपत्रांनी त्यातील भयावहता अधोरेखित केली. इटलीतील वृत्तपत्राने शहरातील जीवन उद्ध्वस्त झाल्याचे सांगितले, तर जपानमध्ये सेन्सॉरशिपमुळे माहिती मर्यादित राहिली.

मात्र, जगातील कोणत्याही वृत्तपत्राला त्या क्षणी हिरोशिमाच्या विध्वंसाची संपूर्ण कहाणी माहीत नव्हती. अणुबॉम्बच्या स्फोटानंतर काही सेकंदांत शहर उद्ध्वस्त झाले होते; पण त्याचे परिणाम पुढील अनेक दशके जगाला जाणवणार होते. 7 ऑगस्ट 1945 चे वर्तमानपत्रांचे अंक हे केवळ एका युद्धघटनेचे दस्तऐवज नाहीत, तर मानवजातीने अणुयुगात प्रवेश केल्याची पहिली सार्वजनिक नोंद आहेत.