19 व्या शतकातील महाराष्ट्रात सामाजिक परिवर्तनाच्या लाटेला वेग येत असताना, इतिहासातील महान व्यक्तिमत्त्वांचे पुनर्मूल्यांकनही सुरू झाले होते. अशा काळात महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या कार्याकडे नव्या सामाजिक दृष्टीने पाहण्याचा प्रयत्न केला. 1869 साली त्यांनी रायगडावरील शिवाजी महाराजांच्या समाधीचा शोध लावला, त्यानंतर त्यांच्यावर पहिला पोवाडा लिहिला. त्यानंतर पुढे 1870 मध्ये पुण्यात पहिली सार्वजनिक शिवजयंती साजरी केली, असे मानले जाते. मात्र या घटनांविषयी उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे, संशोधन आणि इतिहासकारांचे मतभेद यांचा विचार केला असता या दाव्यांचे वस्तुनिष्ठ परीक्षण करणे आवश्यक ठरते. प्रस्तुत लेखात या सर्व घटनांचा ऐतिहासिक संदर्भांसह अभ्यास करून सत्यस्थिती उलगडण्याचा प्रयत्न केला आहे.
ब्राह्मणप्रधान लेखनापेक्षा वेगळा दृष्टिकोन
महात्मा ज्योतिराव फुले (1827-1890) हे 19 व्या शतकातील महाराष्ट्रातील प्रमुख समाजसुधारक, शिक्षणप्रेमी आणि सत्यशोधक विचारवंत होते. त्यांनी जातीय विषमता, अस्पृश्यता आणि स्त्रीशिक्षणाच्या अभावाविरुद्ध आयुष्यभर लढा दिला. त्यांच्या सामाजिक कार्याचा विस्तार पाहिला तर ते केवळ शैक्षणिक किंवा सुधारक चळवळीपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी इतिहासातील प्रतीकांनाही नव्या अर्थाने मांडण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे केवळ राजकीय शौर्याच्या दृष्टीने न पाहता, सामाजिक न्याय आणि शेतकरी-बहुजनांच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने पाहिले. त्यामुळे शिवाजी महाराजांविषयीचा त्यांचा दृष्टिकोन हा तत्कालीन ब्राह्मणप्रधान इतिहास लेखनापेक्षा वेगळा आणि लोकाभिमुख होता.
छत्रपतींची समाधी स्मरणातून लुप्त झाली होती
1860 च्या दशकात हिंदवी स्वराज्याची राजधानी असणाऱ्या रायगड किल्ल्याची अवस्था जीर्ण झाली होती. मराठा साम्राज्याच्या अस्तानंतर अनेक वर्षे रायगड किल्ला दुर्लक्षित राहिला होता. शिवाजी महाराजांची समाधी नेमकी कुठे आहे? याबाबत सामान्य लोकांमध्ये स्पष्ट माहिती नव्हती. उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांनुसार 1869 साली ज्योतिराव फुले रायगडावर गेले. काही अभ्यासकांच्या मते, त्यांनी तेथे झाडाझुडपांनी झाकलेली जागा स्वच्छ करून समाधीचे स्थान अधोरेखित केले आणि लोकांचे लक्ष त्याकडे वेधले. याबाबत तत्कालीन अधिकृत शासकीय नोंदी फारशा उपलब्ध नाहीत. परंतु नंतरच्या सामाजिक इतिहास लेखनात या घटनेचा उल्लेख आढळतो. काही इतिहासकारांचे मत असे आहे की, ब्रिटिश काळात समाधीचे स्थान पूर्णपणे अज्ञात नव्हते, परंतु ते जनसामान्यांच्या स्मरणातून जवळपास लुप्त झाले होते. त्यामुळे फुल्यांनी शिवाजी महाराजांच्या समाधीचा 'शोध' लावला, या शब्दाचा अर्थ पूर्णतः नवीन शोध असा नसून, विस्मृतीत गेलेल्या स्थळाकडे समाजाचे लक्ष वेधणे असा अधिक योग्य ठरतो.
याच काळात महात्मा फुले यांनी शिवाजी महाराजांवर एक पोवाडा लिहिला. 'छत्रपती शिवाजी राजे भोसले यांचा पोवाडा' या नावाने ओळखला जाणारा हा काव्यप्रकार 1869 मध्ये प्रकाशित झाल्याचे मानले जाते. या पोवाड्यात त्यांनी शिवाजी महाराजांना शेतकरी-कष्टकरी वर्गाचे रक्षक आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहणारे नायक म्हणून मांडले. फुल्यांच्या लेखनात शिवाजी महाराज हे केवळ एका जातीय चौकटीतील नायक नसून सर्व समाजाचे प्रेरणास्थान आहेत, असा स्पष्ट संदेश दिसतो. हा पोवाडा त्यांच्या सामाजिक विचारसरणीशी सुसंगत आहे. त्यांनी इतिहासाचा उपयोग सामाजिक परिवर्तनासाठी साधन म्हणून केला.
शिवजयंतीमागे काय होता महत्त्वाचा विचार?
1870 साली पुण्यात शिवजयंती सार्वजनिकरीत्या साजरी केल्याचा उल्लेख अनेक सामाजिक इतिहासग्रंथांत आढळतो. उपलब्ध माहितीनुसार, ज्योतिराव फुले यांनी पुण्यात शिवाजी महाराजांची जयंती साजरी करून त्यांच्या कार्याची लोकांना आठवण करून दिली. हा कार्यक्रम स्वरूपाने मर्यादित असला तरी त्यामागे 'शिवाजी महाराज हे सर्व समाजाचे आहेत', हा महत्त्वाचा विचार होता.
पुढील काळात शिवजयंती उत्सव अधिक व्यापक प्रमाणात लोकप्रिय झाला. विशेषतः बाल गंगाधर टिळक यांनी 1890 च्या दशकात सार्वजनिक गणेशोत्सवाबरोबरच शिवजयंती उत्सवाला मोठ्या प्रमाणावर संघटित स्वरूप दिले. त्यामुळे शिवजयंतीचे व्यापक जनआंदोलनात रूपांतर झाले. तथापि, सार्वजनिक पातळीवर शिवाजी महाराजांची जयंती प्रथम साजरी करण्याचा मान फुल्यांना दिला जातो, असे अनेक अभ्यासक नमूद करतात.
या सर्व घटनांकडे वस्तुनिष्ठ दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. फुले यांनी 1869 मध्ये रायगडावरील समाधी 'शोधून काढली' हा उल्लेख लोकप्रिय कथनांमध्ये आढळतो. परंतु त्याबाबत समकालीन अधिकृत पुरावे मर्यादित आहेत. मात्र त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या स्मृतीला नव्याने सामाजिक अर्थ दिला, हा भाग निर्विवाद मानला जातो. शिवाजी महाराजांवरील त्यांचा पोवाडा उपलब्ध साहित्यिक पुराव्यांवर आधारित आहे. शिवजयंतीच्या सार्वजनिक आयोजनाचा प्रारंभ 1870 मध्ये पुण्यात झाला, असा उल्लेख अनेक संशोधनपर लेखांमध्ये येतो. पण त्याचे स्वरूप आणि व्याप्ती याबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आढळतात.
एकंदरीत पाहता, महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी शिवाजी महाराजांच्या स्मृतीला सामाजिक न्यायाच्या विचारांशी जोडले. त्यांनी भारतीय इतिहासातील या थोर व्यक्तिमत्त्वाला जातीय चौकटीत न अडकवता बहुजनांच्या स्वाभिमानाचे प्रतीक बनवले. रायगड भेट, पोवाडा लेखन आणि शिवजयंती उत्सव या घटना त्यांच्या व्यापक सामाजिक कार्यक्रमाचा भाग होत्या. त्यामुळे 1869 मधील समाधीचा शोध, 1870 मधील शिवजयंती आणि पोवाडा लेखन या घटनांचा शब्दशः ऐतिहासिक पुरावा मर्यादित असला, तरी शिवाजी महाराजांच्या स्मृतीला सामाजिक न्यायाच्या चौकटीत नव्याने उभे करण्याचे कार्य महात्मा फुल्यांनी केले यात दुमत नाही. त्यांनी शिवाजी महाराजांचे लोकाभिमुख पुनर्मूल्यांकन केले, हे ऐतिहासिकदृष्ट्या मान्यताप्राप्त आहे.
Great
पोस्ट्स
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा